Sygn. akt V RC 209/12 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 27 czerwca 2012 roku (data prezentaty), sprecyzowanym w piśmie z 10 lipca 2012 r. oraz na rozprawie w dniu 6 listopada 2012 r., A. W. (babka macierzyst
§ 1pkt 1 k.r.o.
obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą między innymi do rodziny zastępczej. A. W., jako rodzina zastępcza dla małoletnich (ustanowiona początkowo na mocy postanowienia tut. Sądu z 11 października 2012 r. wydanego w trybie zabezpieczenia na czas postępowania w sprawie V. N. 323/12, a następnie na mocy prawomocnego od dnia 9 września 2014 r. orzeczenia tut. Sądu z 23 stycznia 2014 r. w sprawie V. N. 323/13), od dnia 11 października 2012 r. posiadała więc wynikające z art.
§ 1pkt 1 k.r.o.
uprawnienie do reprezentowania małoletnich w niniejszej sprawie. Z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 roku w sprawie I CKN 1177/99 wynika, że w przypadku umieszczenia osoby małoletniej w rodzinie zastępczej, na podstawie orzeczenia sądu ograniczającego jej rodzicom władzę rodzicielską (jak to miało miejsce w niniejszej sprawie), przysługują tejże rodzinie w stosunku do tej osoby obowiązki i prawa wymienione w art.
k.r.o., a do nich należy między innymi uprawnienie do reprezentowania osoby małoletniej w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb jej utrzymania (alimentów). Podstawę uprawnienia rodziny zastępczej do reprezentowania osoby małoletniej przy dochodzeniu świadczeń alimentacyjnych stanowi art.
k.r.o. Wychodząc zaś z zasad rządzących obowiązkiem alimentacyjnym, a w szczególności z zasady, że świadczenia z tego tytułu na rzecz osoby małoletniej muszą być uiszczane do rąk tego, kto aktualnie troszczy się o utrzymanie tej osoby (środki utrzymania i wychowania służą do zaspokojenia bieżących potrzeb dziecka), należy przyjąć, że uprawnienie to przysługuje rodzinie zastępczej z datą faktycznego jej umieszczenia w tej rodzinie na podstawie orzeczenia sądu. A. W. uprawnienie do dochodzenia w imieniu małoletnich świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb J. i W. S. nabyła w dniu 11 października 2012 roku, tj. z datą wydania postanowienia zabezpieczającego przez tut. Sąd w sprawie V. N. 323/12. Uprawnienie to jest w dalszym ciągu aktualne, ponieważ tut. Sąd prawomocnym postanowieniem z dnia 23 stycznia 2014 roku ograniczył władzę rodzicielską pozwanemu poprzez umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej, którą ustanowił w osobie babki macierzystej A. W.. Do chwili obecnej A. W. pełni funkcję rodziny zastępczej dla małoletnich. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Natomiast w myśl art. 129 § 1 i § 2 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Jak stanowi art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Stosownie do treści art. 133 § 1 k.r.o. rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie samodzielnie się utrzymać, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. W doktrynie przyjmuje się, że potrzeby uprawnionego obejmują wszystko to, co jest niezbędne dla jego utrzymania, nie tylko w sensie potrzeb fizycznych (wyżywienie, mieszkanie, odzież), ale i duchowych (kulturalnych). Potrzeby usprawiedliwione to takie, których zaspokojenie pozwala uprawnionemu żyć w warunkach odpowiadających jego wiekowi, stanowi zdrowia, wykształceniu, miejscu zamieszkania, środowisku, w którym mieszka, uczy się czy przebywa, wreszcie – możliwościom majątkowym i zarobkowym rodziców, prowadzonej przez rodziców stopie życiowej itd. Przyjmuje się, że dziecko ma prawo do równej stopy życiowej z rodzicami i to zarówno wtedy, gdy żyje z nimi we wspólnocie, jak i poza tą wspólnotą (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 1956 r., III CR 919/55, OSNCK 1957, nr 3, poz. 74). Między innymi w sprawach dotyczących alimentów na niesamodzielne ekonomicznie dzieci podkreśla się, że zakres obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec takiego dziecka wyznacza przede wszystkim dyrektywa zaspokajania przez rodzica potrzeb ekonomicznych zgodnie z zasadą równej stopy życiowej. Alimenty są to bieżące środki na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. Przez usprawiedliwione potrzeby uprawnionego rozumieć należy potrzeby, których zaspokojenie zapewni mu - odpowiedni do jego wieku i uzdolnień - prawidłowy rozwój fizyczny i duchowy (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP 1988, nr 4, poz. 42). Usprawiedliwione potrzeby dziecka powinny być ocenione nie tylko na podstawie wieku, lecz także miejsca pobytu dziecka, jego środowiska, możliwości zarobkowych osób zobowiązanych do jego utrzymania oraz całego szeregu okoliczności każdego konkretnego wypadku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1975 r., III CRN 72/75, OSNPG 1975, nr 10, poz. 48). Mając na względzie całokształt zebranego w sprawie materiału, a także opierając się na zasadach doświadczenia życiowego (uwzględniając w szczególności wiek dzieci, płeć, stan zdrowia, bieżące potrzeby, miejsce zamieszkania, środowisko, w którym małoletnie przebywają, uczą się, wreszcie możliwości zarobkowe i majątkowe pozwanego), Sąd uznał, że na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb małoletnich powodów w zakresie wychowania i utrzymania potrzeba około 1.350 zł miesięcznie na rzecz W. S. i 1.250 zł miesięcznie na rzecz J. S.
(1), poczynając od października 2012 r. Suma ta uwzględnia w szczególności takie koszty na zaspokojenie potrzeb małoletnich jak wydatki na szkołę i zajęcia dodatkowe, na mieszkanie, wyżywienie, odzież i obuwie, środki pielęgnacyjne i czystości, rozrywkę (kino, teatr), opiekę medyczną, wyjazdy wakacyjne, komórki. A. W. w toku procesu nie była konsekwentna w zakresie kosztów utrzymania małoletnich. Podawała różne szacunki w tym zakresie. Ostatecznie ograniczyła powództwo do kwoty 1000 zł na rzecz W. i do kwoty 500 zł na rzecz J.. Pozwany kwestionował koszty utrzymania dzieci podane przez rodzinę zastępczą. W jego ocenie na uzasadnione potrzeby W. potrzeba 920 zł a J. - 840 zł. Wobec sprzecznych stanowisk stron w zakresie kosztów utrzymania małoletnich Sąd dokonał ich weryfikacji, mając na uwadze między innymi takie okoliczności jak wiek dzieci, ich bieżące potrzeby, miejsce zamieszkania, środowisko, w którym przebywają, uczą się, wreszcie możliwości zarobkowe i majątkowe pozwanego. Niezbędne wydatki na dziecko to także opłaty proporcjonalnie je obciążające z tytułu utrzymania mieszkania w stosunku do liczby osób zamieszkujących w lokalu. W skład kosztów utrzymania małoletnich wchodzi więc 1/3 czynszu oraz 1/3 opłat za media za mieszkanie przy ul. (...). Na utrzymanie tego mieszkania potrzeba średnio około 800 zł miesięcznie (w toku procesu koszty te zostały wykazane), stąd z tego tytułu w skład usprawiedliwionych kosztów utrzymania jednego dziecka wchodzi kwota 266 zł miesięcznie. Sąd uznał, że na wyżywienie małoletnich potrzeba średnio 400 zł miesięcznie na rzecz każdej z nich (kwota niekwestionowana przez pozwanego: k. 403). Na wydatki związane z ubraniem czy obuwiem dla małoletnich potrzeba średnio 100 zł miesięcznie na rzecz każdej z nich (kwota niekwestionowana przez pozwanego: k. 403). Na wydatki związane z edukacją małoletnich i zajęciami dodatkowymi potrzeba około 150 zł miesięcznie dla W. (uczennicy I klasy liceum) i 100 zł dla J. (uczennicy czwartej klasy szkoły podstawowej), w tym na wyprawkę, książki, ubezpieczenie, składki szkolne i klasowe, wycieczki i wyjścia w ramach szkoły, zajęcia dodatkowe, pomoce edukacyjne. Małoletnie bardzo dobrze się uczą, są uzdolnione artystycznie, uzasadnione są więc te zajęcia dodatkowe, w których one uczestniczyły bądź uczestniczą. Wydatki na te zajęcia należy zakwalifikować jako usprawiedliwione ich potrzeby. W ramach szkoły W. S. miała wyjścia do takich placówek jak kino czy teatr, co także wiąże się ze zwiększonymi wydatkami na jej edukację. W świetle aktualnej sytuacji opiekuńczo – wychowawczej dzieci i możliwości zarobkowych i majątkowych pozwanego Sąd uznał, że miesięcznie dla małoletnich potrzeba: na kosmetyki, środki pielęgnacyjne i czystości – po 75 zł, na wydatki związane z opieką zdrowotną – 150 zł dla W. i 100 zł dla J. (kwoty niekwestionowane przez pozwanego: k. 403; to uśrednione sumy na leki, suplementy itd.; W. S. choruje na astmę, w związku z czym na stałe zażywa leki; J. S.
(1)ma zalecenie do noszenia okularów, chodziła na prywatne wizyty u okulisty; pozwany na k. 403 wskazał, że w jego ocenie na leki dla starszej córki potrzeba 150 zł miesięcznie, a dla młodszej 100 zł miesięcznie), na inne wydatki, w tym na rozrywkę typu urodziny, kino, teatr, cyrk, basen itd., na dojazdy (bilet), telefon – po 100 zł (kwota niekwestionowana przez pozwanego: k. 403), na wyjazdy (poza szkołą) – po 100 zł. Wobec powyższego Sąd uznał, że usprawiedliwione potrzeby małoletniej W. S., określone w sposób ryczałtowy (wydatki w skali roku podzielone przez 12 miesięcy), poczynając od dnia 11 października 2012 r., kształtują się na poziomie około 1350 zł miesięcznie (266 zł + 400 zł + 100 zł + 150 zł + 75 zł + 150 zł + 100 zł + 100 zł = 1.341 zł), zaś usprawiedliwione potrzeby małoletniej J. S.
(1), określone w sposób ryczałtowy (wydatki w skali roku podzielone przez 12 miesięcy), poczynając od dnia 11 października 2012 r., kształtują się na poziomie około 1250 zł miesięcznie (266 zł + 400 zł + 100 zł + 100 zł + 75 zł + 100 zł + 100 zł + 100 zł = 1.241 zł). To kwoty niezbędne do pokrycia usprawiedliwionych potrzeb małoletnich w ich obecnej sytuacji opiekuńczo – wychowawczej. Z uwagi na fakt, że matka małoletnich nie żyje, stąd osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów utrzymania małoletnich w pierwszej kolejności jest ich ojciec T. S.. W ocenie Sądu pozwany ma możliwości zarobkowe, żeby łożyć na rzecz córek sumę 1500 zł ( na obie córki), tj. kwotę 500 zł miesięcznie na rzecz J. i kwotę 1000 zł miesięcznie na rzecz W.. Jest przyjęte w orzecznictwie, że wywiązywanie się przez rodziców z obowiązku alimentacyjnego powinno być interpretowane na tle wysokości osiąganych przez nich dochodów, a ściśle - na tle potencjalnie możliwych do osiągnięcia przez nich dochodów. Na gruncie niniejszej sprawy przyjąć trzeba, że pozwany jest w stanie uiszczać na rzecz małoletnich powódek alimenty w łącznej wysokości 1.500 zł miesięcznie, poczynając od dnia 11 października 2012 r. Jak wynika z analizy przedłożonych przez niego dokumentów finansowych (skala obrotu, wysokość dochodów w l. 2013-2014), analizy jego twierdzeń zawartych w pismach procesowych oraz zeznań, wreszcie analizy jego stanu majątkowego, stylu życia, przyjąć należy, że ma on możliwości majątkowe i zarobkowe co najmniej w kwocie 3.500 zł netto miesięcznie. Pozwany swoje miesięczne zarobki deklarował na kwotę 3200 – 3400 zł netto. W postępowaniu sądowym V. N. 323/12 swoje dochody z tytułu prowadzonej działalności w styczniu 2014 roku oceniał na kwotę 4000 – 5000 zł miesięcznie. Na swoje utrzymanie potrzebuje on - wedle jego deklaracji - 1.500 zł miesięcznie. Nie ma on kredytów czy pożyczek do spłacenia. Od wielu lat zajmuje się prowadzeniem działalności gospodarczej. Od kilkunastu lat prowadzi działalność jako doradca inwestycyjny. Po wnikliwym zbadaniu jego sytuacji majątkowej i zarobkowej uznać należy, że bez wątpienia w jego możliwościach leży łożenie alimentów na rzecz powódek w wysokości 1.500 zł miesięcznie – na poczet wyszczególnionych wyżej potrzeb małoletnich. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału Sąd przyjął, że pozwany ma możliwości, aby osiągać dochody takie, które umożliwią mu zaspokojenie opisanych wyżej alimentów na córki w łącznej kwocie 1.500 zł (500 zł na J. i 1.000 zł na W.), a poza tym spełniać inne swe świadczenia czy to na małoletnie, czy na zaspokojenie utrzymania swego i rodziny, uwzględniając jego wiek, wykształcenie, doświadczenie zawodowe, jego przedsiębiorczość, rozmiary i wyniki prowadzonej przez niego działalności, dotychczasowe jego dochody, jego aktualną sytuację osobistą, stan majątkowy. Podkreślenia wymaga fakt, że Sąd, orzekając o wysokości świadczeń alimentacyjnych, bierze pod uwagę nie tylko dochody realnie osiągane przez zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych, ale także jego potencjalne możliwości zarobkowe i majątkowe, to jest dochody i majątek, jakie zobowiązany mógłby osiągnąć przy pełnym wykorzystaniu swoich kwalifikacji zawodowych, wykształcenia, doświadczenia zawodowego, uwzględniając stan zdrowia i wiek zobowiązanego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP 1988, nr 4, poz. 42). Podnoszone przez pozwanego zarzuty odnośnie do tego, że rodzina zastępcza uzyskuje świadczenia z (...), są niezasadne, gdyż zgodnie z art. 135 § 3 k.r.o. świadczenia z pomocy społecznej lub funduszu alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7, z późn. zm.) podlegające zwrotowi przez zobowiązanego do alimentacji oraz świadczenia dla rodziny zastępczej nie wpływają na zakres obowiązku alimentacyjnego. „Analiza przepisów ustawy z 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej wskazuje jednoznacznie na zamiar ustawodawcy dokonania - zróżnicowania zasad i form sprawowania pieczy zastępczej. Świadczenia wypłacane rodzinom zastępczym spokrewnionym na mocy tej ustawy mają charakter wspomagający. Tym samym sytuacja rodzinna rodzin zastępczych spokrewnionych różni się w sposób zasadniczy do sytuacji podmiotów sprawujących inne formy rodzinnej pieczy zastępczej. Obowiązek alimentacyjny (zapewnienia środków utrzymania i w miarę potrzeby wychowania) ciąży w pierwszej kolejności na rodzicach dzieci. Umieszczenie dzieci w rodzinie zastępczej - stanowiącej formę ograniczenia władzy rodzicielskiej - nie znosi ciążącego na rodzicach w stosunku do ich dzieci obowiązku alimentacyjnego. W szczególności w sytuacji, gdy piecza sprawowana przez dziadków wspierana finansowo przez państwo okazuje się niewystarczająca dla zaspokojenia potrzeb dzieci. Przerzucanie całego ciężaru związanego z utrzymaniem dzieci tylko na ich dziadków i na państwo jest nieuprawnione i nie może zasługiwać na aprobatę” (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 17 października 2013 r. (...) SA/Gd 537/13, LEX nr 1438673). Mając na uwadze powyższe ustalenia i rozważania, na mocy art.
§ 1pkt 1 k.r.o., art.
128 k.r.o., art. 129 § 1 i 2 k.r.o., art. 132 k.r.o., art. 133 § 1 k.r.o., art. 135 § 1 k.r.o., art. 135 § 3 k.r.o., Sąd zasądził od pozwanego na rzecz W. S. alimenty w kwocie 1.000 zł miesięcznie oraz na rzecz J. S.
(1)alimenty w kwocie 500 zł miesięcznie, płatne do dnia 10. każdego miesiąca z góry, do rąk A. W. (rodziny zastępczej), z ustawowymi odsetkami w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat, poczynając od 11 października 2012 r., to jest od daty faktycznego przebywania małoletnich u A. W. jako rodziny zastępczej na mocy orzeczenia sądu. Za okres przed dniem 11 października 2012 r. (w tym co do zaległych alimentów) powództwo nie było uzasadnione, gdyż A. W. nie pełniła funkcji rodziny zastępczej, stąd nie była uprawniona do dochodzenia roszczeń alimentacyjnych na rzecz małoletnich. W punkcie drugim wyroku Sąd na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. w związku z art. 203 § 1 k.p.c. umorzył postępowanie w zakresie cofniętego powództwa, to jest co do żądania zasądzenia na rzecz W. S. alimentów w wysokości powyżej 1.000 zł miesięcznie oraz co do żądania zasądzenia na rzecz J. S.
(1)alimentów w wysokości powyżej 500 zł miesięcznie. Strona pozwana wyraziła zgodę na cofnięcie powództwa w tej części. Nieuiszczone koszty sądowe w tym zakresie Sąd przejął na rachunek Skarbu Państwa. W punkcie trzecim wyroku Sąd nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – kasy Sądu Rejonowego dla Warszawy – Mokotowa w W. kwotę 900 zł tytułem części opłaty od pozwu, to jest opłaty od uwzględnionego powództwa, od uiszczenia której była zwolniona strona powodowa, orzekając na mocy art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1025) w zw. z art. 100 k.p.c. (1.500 zł x 12 x 5% = 900 zł). W punkcie czwartym wyroku na podstawie art. 333 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd nadał wyrokowi w punkcie pierwszym rygor natychmiastowej wykonalności.