Sygn. akt III AUa 931/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 kwietnia 2016 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA Krystyna Smaga (spr.) Sędziowie: SA Małgorzata Rokicka - Radoniewicz SO del. do SA Zofia Kubalska Protokolant: protokolant sądowy Joanna Malena po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2016 r. w Lublinie sprawy J. R. i I. L. prowadzących działalność gospodarczą pod (...)w S. z udziałem zainteresowanej M. Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S. o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym na skutek apelacji wnioskodawców J. R. i I. L. prowadzących działalność gospodarczą pod (...) w S. od wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 8 lipca 2015 r. sygn. akt IV U 1221/14 I. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję w ten sposób, że ustala, iż M. Ł. podlega od 1 kwietnia 2014 roku jako pracownik obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu u płatników składek J. R. i I. L. prowadzących działalność gospodarczą pod(...) w S.; II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. na rzecz J. R. i I. L. 30 (trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Zofia Kubalska Krystyna Smaga Małgorzata Rokicka – Radoniewicz III AUa 931/15 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 9 września 2014 r Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. skierowaną do płatnika składek J. R. i I. L. prowadzących działalność gospodarzą pod firmą (...) oraz do ubezpieczonej M. Ł., działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 38 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 pkt 1 i art. 1 ust. 3 pkt 1, art. 34 ust. 2, art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 13.10.1998 r o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r, poz. 1442 ze zm.) stwierdził, że M. Ł. jako pracownik u płatnika składek (...) nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 1 kwietnia 2014 r. W uzasadnieniu decyzji ZUS wskazał m.in., iż M. Ł. zawarła z I. L. 1 kwietnia 2014 r umowę o pracę i miała zostać zatrudniona na stanowisku księgowej. W ocenie ZUS, umowa została zawarta dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 kc, w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Świadczy o tym m.in. fakt, iż wspólnikiem I. L. jest brat ubezpieczonej, J. R. i krótkotrwałość zatrudnienia M. Ł. przed dniem powstania niezdolności do pracy z uwagi na ciążę. U płatnika nie istniała potrzeba nawiązania z M. Ł. stosunku pracy, gdyż od 1 stycznia 1999 r nie zatrudniał on żadnego pracownika na podstawie umowy o pracę. Ponadto od chwili, gdy ubezpieczona stała się niezdolną do pracy, tj. od 26 maja 2014 r, nie został zatrudniony na jej miejsce inny pracownik. Również w celu wykonywania części zadań, które rzekomo miały być przypisanie dla ubezpieczonej, czyli świadczenia pomocy w prowadzeniu dokumentacji przedsiębiorstwa związku z osiągnięciem przez wspólnika J. R. wieku emerytalnego, nie został zatrudniony nowy pracownik. Wątpliwości organu rentowego budziło również jedno z kryteriów rekrutacji, w wyniku której zatrudniona została M. Ł., a mianowicie atut zamieszkania w W. w sytuacji, gdy ubezpieczona miała codziennie świadczyć pracę w siedzibie przedsiębiorstwa w S.. Od decyzji tej odwołali się J. R. i I. L., wnosząc o jej zmianę i ustalenie, iż M. Ł. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od 1 kwietnia 2014 r. Odwołujący zarzucili dokonanie dowolnej, niepełnej i nieobiektywnej oceny okoliczności towarzyszących zawarciu i wykonywaniu umowy o pracę z 1 kwietnia 2014 r. Wskazali, iż przed zawarciem umowy I. L. i J. R. korzystali z nieodpłatnej pomocy, z zakresu księgowo - rachunkowym, M. Ł.. Podobnie nieodpłatną pomoc w zakresie spraw związanych z BHP, świadczyła E. G., czyli córka i siostra właścicieli spółki będącej płatnikiem składek. Zatrudnienie M. Ł. związane było z przejściem na emeryturę J. R. i podjęciem przygotowań do rozpoczęcia prowadzenia własnej działalności przez E. G., która w kwietniu 2014 r zaprzestała udzielania pomocy płatnikowi składek. Wobec powyższego I. L. potrzebowała zatrudnić osobę, która wykonywałaby część obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Skarżący podnieśli, iż ubezpieczona faktycznie wykonywała powierzone zadania, takie jak m.in. dokonywanie wpisów w podatkowej księdze przychodów i rozchodów, sporządzanie deklaracji podatkowych, prowadzenie dokumentacji szkoleniowej. Wskazano, iż praca ubezpieczonej przyniosła wymierne efekty w postaci wzrostu przychodu pracodawcy. Do odwołania skarżący dołączyli kserokopie dokumentów sporządzonych przez ubezpieczoną. W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jego oddalenie. W uzasadnieniu powtórzył argumentację zawartą w decyzji. Ponadto przytoczył orzecznictwo sądów, m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r, III UK 18/12, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2013 r, III AUa 1432/12, które to orzeczenia odnoszą się do wzajemnych relacji nawiązania stosunku pracy oraz powstania stosunku ubezpieczenia. Sąd Okręgowy w Siedlcach wyrokiem z dnia 8 lipca 2015 r oddalił odwołanie na podstawie następujących ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej. J. R. i jego córka I. L. prowadzą działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej pod nazwą(...)w S.. W ramach tej działalności J. R. zajmuje się prowadzeniem szkoleń w zakresie BHP, a także doradztwem oraz oceną ryzyka zawodowego (k. 44v, zeznania J. R.). I. L. zajmowała się prowadzeniem księgi przychodów i rozchodów, rozliczeniami z ZUS i urzędem skarbowym (k. 45, zeznania I. L.). Miesięczne przychody spółki w pierwszym półroczu 2014 r kształtowały się w granicach od 10.000 zł do 13.000 zł (k. 49). Spółka nie zatrudniała pracowników. M. Ł., druga córka J. R. zamieszkiwała na stałe w W.. Do 30 kwietnia 2013 r była zatrudniona w Przedsiębiorstwie (...) w W. na stanowisku inspektora księgowości (k. 14, świadectwo pracy). Po tej dacie nie była nigdzie zatrudniona, ani nie podlegała innemu ubezpieczeniu społecznemu (k. 45v, wyjaśnienia). W 2014 r M. Ł. zaszła w ciążę. J. R. i I. L. zdecydowali się zatrudnić ją jako pracownika na podstawie umowy zawartej na czas określony od 1 kwietnia 2014 r do 31 marca 2019 r na stanowisku księgowej (k. 4, umowa o pracę). Miała ona zastąpić w czynnościach I. L., która miała poświęcić więcej czasu na zajmowanie się swoimi dziećmi, a także udzielać pomocy swojemu mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej. Strony umowy o pracę dopełniły wszelkich formalności związanych z zatrudnieniem, tj. M. Ł. została przeszkolona z zakresu BHP, uzyskała zaświadczenie lekarskie o zdolności do pracy i zgłoszona została do ZUS jako pracownik. Opracowany został zakres czynności na piśmie. Wysokość wynagrodzenia została ustalona na kwotę 3100 zł brutto miesięcznie. Strony uzgodniły, iż będzie ona codziennie dojeżdżać do pracy własnym samochodem na godzinę 8.30 i każdego dnia wracać do miejsca zamieszkania w W.. Jako księgowa M. Ł. nie była upoważniona do podpisywania dokumentów wychodzących na zewnątrz (k. 46, zeznania M. Ł.). W dniu 26 maja 2014 r M. Ł. uzyskała zwolnienie lekarskie stwierdzające niezdolność do pracy w związku z problemami zdrowotnymi związanymi z ciążą. Przebywała na zwolnieniu lekarskim do dnia porodu. Na jej miejsce nie zatrudniono nowego pracownika. Jej czynności przejęła z powrotem I. L.. Powyższe ustalenia wskazują, zdaniem Sądu, że umowa o pracę z 1 kwietnia 2014 r została zawarta dla pozoru. Zgodnie natomiast z treścią art. 83 § 1 kc, który w niniejszej sprawie znajdzie zastosowanie w powiązaniu z art. 300 kp oraz z art. 22 kp, nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, a jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Zgodnie zaś z treścią art. 22 § 1 kp, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zdaniem Sądu, w stosunku łączącym płatnika z M. Ł. nie sposób doszukać się cech stosunku pracy. Skarżący nie udowodnili bowiem, iż M. Ł. wykonywała pracę w wyznaczonych godzinach w S. na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem. J. R. i I. L. nie przedstawili dostatecznych dowodów faktycznego wykonywania przez M. Ł. czynności pracowniczych. Powoływanie przez skarżących argumenty i dowody w postaci chociażby listy obecności miały jedynie na celu uprawdopodobnienie istnienia stosunku pracy. Sąd podkreślił, iż istotnym elementem, który podlega ocenie zarówno organu rentowego jak i Sądu jest racjonalna potrzeba zatrudnienia pracownika. Sąd nie dał wiary zeznaniom I. L., która twierdziła, iż potrzeba zatrudnienia siostry wynikała z chęci odciążenia skarżącej w 2014 r od obowiązków administracyjnych, z uwagi na obciążenie jej obowiązkami związanymi z wychowywaniem dwójki dzieci i pomocy udzielanej mężowi w prowadzeniu działalności gospodarczej. Wątpliwości Sądu budzi zbieżność czasowa powyższych potrzeb I. L. z faktem zajścia w ciążę oraz zatrudnieniem M. Ł.. Ponadto, wynikający z okazanych przez skarżących dowodów zakres obowiązków M. Ł. nie jest znaczny. Odwołujący się okazali bowiem jedynie kilka dokumentów sporządzonych przez M. Ł., w tym polecenia księgowania oraz listę płac, nawiasem mówiąc dotyczącej jedynie jej samej. Jak wcześniej wskazano, M. Ł. nie była upoważniona do podpisywania dokumentów wysyłanych na zewnątrz, tj. między innymi do urzędu skarbowego czy ZUS. W świetle poczynionych ustaleń nie istniała racjonalna potrzeba zatrudnienia M. Ł.. Zdaniem Sądu, kolejnym argumentem wskazującym na pozorność umowy o pracę był fakt, iż M. Ł. miała codziennie dojeżdżać z miejsca zamieszkania, tj. z W., do oddalonego o około 100 km S., gdzie znajduje się biuro płatnika składek. Przyjmując, iż M. Ł. świadczyła pracę w S. od godziny 8.30 do 17.00 i doliczając czas konieczny na dojazd samochodem z W. i na powrót do jej miejsca zamieszkania, uznać należałoby, iż spędzała ona w pracy i podróży ponad 10 godzin na dobę. Wskazany tryb życia, przy uwzględnieniu faktu, że jest ona w ciąży, byłby nieracjonalny z punktu widzenia ubezpieczonej, jak i zainteresowanych. Ponadto przychody firmy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie wzrosły w okresie, kiedy miała być zatrudniona M. Ł.. W ocenie Sądu nie jest wykluczone, iż ubezpieczona mogła sporadycznie pomagać ojcu i siostrze w prowadzeniu działalności gospodarczej, jednakże nie można przyjąć, iż było to świadczenie pracy w ramach umowy o pracę. Okoliczność, iż świadkowie przesłuchani w sprawie widzieli ubezpieczoną w biurze nie podważa przedstawionej oceny. Sąd wskazał, że stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami. Zgodnie zaś z art. 13 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne w następujących okresach pracownicy - od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Sąd wywiódł, że w sytuacji, gdy umowa o pracę miała charakter czynności prawnej pozornej, a więc była nieważna, to nie wywołuje skutków w postaci obowiązkowego podlegania ubezpieczeniom społecznym. Sąd zacytował stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 listopada 2011 r, II UK 69/11, że jeżeli organ rentowy na podstawie materiałów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym zarzucił fikcję umowy o pracę i brak świadczenia pracy, to w postępowaniu sądowym skarżący zobowiązany był do wykazania faktów przeciwnych, niż stwierdzone przez organ rentowy w zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu Okręgowego, skarżący nie przedstawili dowodów faktycznego wykonywania pracy przez M. Ł.. Sąd przytoczył pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie, który w wyroku z dnia 4 grudnia 2014 r, III AUa 264/14, wskazał, iż stwierdzenie zatrudnienia na podstawie stosunku pracy wymaga jednoznacznych ustaleń, iż zostały spełnione warunki podjęcia takiego zatrudnienia oraz że miało miejsce wykonywanie obowiązków w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy. Samo zaś złożenie podpisów na druku zatytułowanym "umowa o pracę" oraz na listach obecności, zgłoszenie do ubezpieczenia oraz opłacanie z tego tytułu składek ubezpieczeniowych, nie oznacza, że doszło do nawiązania stosunku pracy. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd Okręgowy stwierdził, iż przywołana argumentacja uzasadnia stwierdzenie, że umowa o pracę z 1 kwietnia 2014 r została zawarta dla pozoru. Sąd Okręgowy podzielił ocenę pozwanego organu rentowego co do braku podstaw faktycznych do objęcia M. Ł. obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi jako pracownika u płatnika składek od 1 kwietnia 2014 r, w związku z tym, z mocy art. 477 14 § 1 kpc oddalił odwołanie. Apelację od powyższego wyroku wnieśli J. R. i I. L.. Apelujący podnieśli, że z uzasadnienia wyroku sądu wynika stronniczość i lekceważenie przedłożonych oryginałów dokumentów i ignorowanie dowodów z przesłuchań świadków, potwierdzających obecność i współpracę z zatrudnioną M. Ł. w firmie (...). Apelujący zarzucili, że Sąd przekroczył granicę swobodnej oceny dowodów poprzez: - sprzeczną z oczywistymi faktami i niespójną z przedstawionymi przepisami argumentację, aby którykolwiek zabraniał zatrudniania kobiet w ciąży, nawet dla pozoru, - zignorowanie dowodowe zeznań świadków w przedmiotowej sprawie, - nieustalenie, czy aby zwolnienie lekarskie z uwagi na zagrożenie ciąży M. Ł. nie było przypadkiem wydane dla pozoru, - nieustalenie, czy zapis w ustawie o ubezpieczeniu społecznym kobiet ciężarnych nie był przypadkiem zapisany dla pozoru - ale póki co prawo obowiązuje i powinno być respektowane, zwłaszcza przez organy państwowe, - niewłaściwe zastosowanie art. 22 kp, gdyż opatrznie zinterpretowano stosunek pracodawcy do zatrudnionego pracownika niemający związku z przedmiotową sprawą, jako że praca zatrudnionej w ocenie powoda nie budziła zastrzeżeń, - zaniechanie korzystnej dla powoda interpretacji przepisów prawnych zawartych w wielu orzeczeniach sądów apelacyjnych i wyroków wydanych przez Sąd Najwyższy. Strona apelująca przytoczyła cytaty z orzecznictwa sądów: - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2006 r, III UK 156/05 - Sposób zawarcia umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego nie jest naganne, ani tym bardziej sprzeczne z prawem; - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2012 r, II UK 14/12 - Nie można zatem przyjąć pozorności oświadczenia woli o zawarciu umowy o pracę, jeżeli pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca tę pracę przyjmował; - wyrok Sadu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2005 r, II UK 141/04 - Krytyczny ogląd zawierania umów o pracę przez kobiety w ciąży i ich krótkotrwałe zatrudnienie, rodzące prawo do pełni świadczeń przysługujących z ubezpieczenia społecznego z tytułu macierzyństwa, może uzasadniać poczucie nadużywania prawa, jednak nie jego obejścia; - Sąd Apelacyjny w Krakowie uznał, że ZUS narusza prawa kobiet i dyskryminuje je w dostępie do świadczeń społecznych, Strona apelująca wskazała, że niniejsza sprawa jest przykładem dyskryminacji kobiet w ciąży. Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi politykę ochrony świadczeń co do zasady, odmawiając prawa do tych świadczeń kobietom, które podjęły zatrudnienie będąc w ciąży. ZUS zarzuca im pozorność zawartych umów o pracę lub obejście prawa w celu skorzystania ze świadczeń z tytułu ubezpieczenia pracowniczego. W świetle przedstawionych dowodów w powyższej sprawie bezspornym jest, że mamy tu do czynienia z dyskryminacją M. Ł., polegającą na uznaniu umowy o pracę zawartą przez nią w czasie ciąży za umowę pozorną. Sąd Okręgowy podziela interesy organu rentowego z zasady, jako że wszystkie firmy rodzinne w Polsce zatrudniają kobiety ciężarne tylko dla pozoru. W ocenie strony odwołującej, wyrok oddalający odwołanie stanowi rażącą dyskryminację kobiet ciężarnych, preferując bezpodstawne i niepoparte istotnymi dowodami żądania państwowego organu ZUS, a tym samym nie do przyjęcia w majestacie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym strona odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uznanie prawa do świadczeń społecznych dla pokrzywdzonej M. Ł.. Sąd Apelacyjny uznał za zasadne uzupełnienie postępowania dowodowego w sprawie i dopuścił dowód z przesłuchania M. Ł. w charakterze strony oraz z dodatkowego przesłuchania I. L. w charakterze strony na okoliczności pracy M. Ł. w Ośrodku Doradztwa i Usług (...). Zainteresowana M. Ł. zeznała, że zawarła umowę od 1 kwietnia 2014 r. Wcześniej pracowała od 2009 r do 31 października 2013 r w Przedsiębiorstwie (...) w W.. Pobierała zasiłek dla bezrobotnych od listopada 2013 r. Przysługiwał jej zasiłek przez pół roku do kwietnia, ale pobierała go do 31 marca 2014 r. Szukała pracy w W., ale nie znalazła. Wynikła potrzeba rodzinnej pracy. Ojciec miał dużo zleceń dotyczących oceny ryzyka, w czym pomagała siostra, ale miała dużo zajęć domowych. Wcześniej też były rozmowy, żeby rozszerzyć firmę na usługi księgowe w W.. Wcześniej był taki plan. Na początku roku rozmawiała z siostrą telefoniczne i gdy przyjeżdżała. Doszło do porozumienia, że jest potrzeba zatrudnienia, bo i tak zainteresowana pomagała. Często siostra się z nią kontaktowała, konsultowała w sprawach księgowych. W ostatnim okresie udzielała porad przez 1,5 - 2 lata przed zawarciem umowy. Zwracali się raz w tygodniu, czasem kilka razy w tygodniu, czasem 1-2 razy na 3 tygodnie. Zainteresowana urodziła dziecko w październiku 2014 r. Dowiedziała się, że jest w ciąży po 1,5 - 2 miesiącach, w lutym lub marcu 2014 r. Zawarła umowę, bo była potrzeba pracy i było zabezpieczenie. Nie ma zakazu zatrudniania kobiet w ciąży. I tak dużo pomagała. Gdy przyjeżdżała to pomagała, pracowała na komputerze, bo ojcu już tak sprawnie nie idzie. Ojciec ma emeryturę, nie jest sprawny, ale dużo pracuje umysłowo. Z W. gdzie zainteresowana mieszkała (na G. bliżej S.) miała do pracy osiemdziesiąt kilka kilometrów. Dojeżdżała codziennie, czasem zostawała na noc. Z W. wyjeżdżała o godz. 6.00 - 6.30, wracała o 18.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.