Sygn. akt IX GC 805/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu IX Wydział Gospodarczy w składzie: Przewodniczący: SSO Katarzyna Krzymkowska Protokolant: st. sekr. sąd. Joanna Wołyńska po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2015 r. w Poznaniu na rozprawie sprawy z powództwa: H. P. przeciwko: (...) sp. z o.o. w Z. o zapłatę
(7)z 16.11.1954 r., I CO 41/54, OSNC 1956, Nr 1, poz. 3) zasadę, że jeżeli powód nie zgłosił twierdzeń co do okoliczności faktycznej, która już istniała, i dlatego powództwo zostało oddalone, nie można już wystąpić z nowym powództwem przeciwko temu samemu pozwanemu o ten sam przedmiot, chociażby wykazał, że nie przytoczył pominiętej okoliczności bez swej winy. Podobnie stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 listopada 2012 roku wydanym w sprawie V CSK 541/11 (LEX nr 1276235). Zgodnie z wyrażonym w powołanym wyroku stanowiskiem z chwilą uprawomocnienia się wyroku dochodzi do prekluzji materiału faktycznego sprawy, w której wyrok został wydany. Oznacza to, że określone okoliczności i oparte na nich zarzuty lub wypływające z nich wnioski istniały i dały się sformułować w chwili zamknięcia rozprawy, lecz strona ich skutecznie nie podniosła lub nie przytoczyła, a w związku z tym nawet nie zostały spożytkowane przez sąd przy wydaniu wyroku, podlegają prekluzji czyli wykluczającemu działaniu prawomocności oraz powagi rzeczy osądzonej. Skutek ten jest niezależny od tego, czy strona ponosi winę zaniechania przytoczenia określonych okoliczności lub podniesienia właściwych zarzutów. W konsekwencji postanowieniem wydanym na rozprawie Sąd oddalił pozostałe wnioski dowodowe stron, w tym o dowód z opinii biegłego. Dowód z opinii biegłego był w niniejszej sprawie bezcelowy i zmierzał jedynie do przedłużenia postępowania. Powód nie przedstawił żadnych dowodów na okoliczności faktyczne, które należałoby uznać za wskazujące na zmianę okoliczności faktycznych po prawomocnym oddaleniu powództwa, które toczyło się w sprawie I C 1135/10 przed Sądem Rejonowym w Zielonej Górze. Wówczas, w identycznym stanie faktycznym sprawy, sąd ocenił ten sam materiał dowodowy i uznał, że dowód z opinii biegłego jest zbędny, wobec nie wykazania przez powoda innych istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych. To już wówczas obowiązkiem powoda było przedstawienie wszystkich niezbędnych dowodów dla ustalenia pełnego stanu faktycznego sprawy, który to stan faktyczny do chwili obecnej nie uległ żadnej zmianie. Prowadzenie więc postępowania dowodowego dla ustalenia okoliczności faktycznych, które były lub powinny być przedmiotem wykazywania oraz oceny i ustaleń w procesie w sprawie I C 1135/10 jest niedopuszczalne, w świetle art. 365 § 1kpc i art. 366 kpc. Przeprowadzenie dowodów z przesłuchania świadków zawnioskowanych przez pozwanego w osobach Z. M., W. S. i J. S. stanowiłyby jedynie przedłużenie postępowania. Złożony przez powoda wniosek o otarcie rozprawy i przeprowadzenie postępowania dowodowego oraz wpisanie zastrzeżenia w trybie art. 162 kpc, nie mógł być skuteczny, wobec niezasadności ponowionych wniosków o przeprowadzenie dowodu. Sąd zważył, co następuje W niniejszym postępowaniu powód, powołując się na wykonane przez siebie roboty budowlane w rozumieniu art. 647 kc, domagał się od pozwanego zapłaty pozostałej części wynagrodzenia, które według powoda jest mu należne ponad kwotę otrzymaną dotychczas, jako bezpodstawne wzbogacenie, które uzyskał pozwany kosztem powoda. W ocenie sądu powództwo jest całkowicie bezzasadne w szczególności wobec istnienia prawomocnego wyroku oddalającego roszczenie powoda z tej samej podstawy faktycznej i prawnej roszczenia przeciwko temu samemu pozwanemu, w niezmienionym stanie faktycznym, a dotyczącym jedynie innej części świadczenia, które zostało już prawomocnie oddalone. W pierwszej kolejności należało mieć bowiem na względzie, iż Sąd Rejonowy w Zielonej Górze prawomocnym wyrokiem z dnia 29.11.2012 roku wydanym w sprawie I C 1135/10 przesądził istotę sporu odnośnie ustalenia stanu faktycznego oraz charakteru prawnego stosunku łączącego strony, na co zwrócił uwagę pozwany w odpowiedzi na pozew, podnosząc zarzut powagi rzeczy osądzonej. Pozwany argumentował, iż Sąd w niniejszej sprawie nie powinien w ogóle badać rozstrzygniętej już wówczas wyżej wymienionym wyrokiem kwestii dotyczącej , podnosząc iż wspomniany wyrok stanowi prejudykat w tym zakresie. Wprawdzie powołanym wyrokiem wyżej sąd oddalił powództwo, jednak aby rozstrzygnąć merytorycznie spór musiał rozprawić się z kwestią charakteru prawnego stosunku prawnego łączącego strony na gruncie zaistniałego stanu faktycznego, co znalazło wyraz w uzasadnieniu wyżej wymienionego wyroku, które Sąd wraz z wyrokiem zaliczył w poczet dowodów i z których korzystał ustalając stan faktyczny w niniejszej sprawie, uznając je za pełnowartościowy materiał dowodowy. Ustalenia te stanowiły również przedmiot rozważań Sądu Okręgowego w Zielonej Górze, który rozpoznawał apelację powoda od wyroku sądu I instancji. Zgodnie z treścią art. 365 § 1 kpc orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Stosownie do treści art. 366 kpc prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto między tymi samymi stronami. Nie ulega wątpliwości, że przedmiot niniejszego postępowania dotyczył tej samej podstawy faktycznej i prawnej ( ten sam stosunek prawny zaistniały w zrealizowany w tych samych okolicznościach faktycznych), za wyjątkiem samego roszczenia co do wysokości, gdyż pierwszy proces nie obejmował części kwoty z tego samego kosztorysu powykonawczego wykonanego przez powoda. Wobec powyższego nie zaistniała powaga rzeczy osądzonej co do przedmiotu sporu w postaci wysokości roszczenia . Powagą rzeczy osądzonej objęta jest zasadniczo sentencja orzeczenia. Przyjmuje się jednak, że w takich sytuacjach, w których dla dokładniejszego określenia treści rozstrzygnięcia konieczne jest posłużenie się motywami rozstrzygnięcia, te niezbędne motywy wyroku też objęte są powagą rzeczy osądzonej – por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1957r., OSPiKA 1958r., nr 10, poz. 261 wraz z glosą, orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1962r., I CR 66/61, Pip 1964r., nr 10, s. 608 z glosą E. W., A. M.: Znaczenie i rola uzasadnienia orzeczenia sądowego, PiP 1970r., nr
- Podobnie stwierdził również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 kwietnia 2011 roku w sprawie II PK 248/ 10 (LEX nr 898418), wskazując iż chociaż powagą rzeczy osądzonej (art. 366 kpc) objęta jest w zasadzie jedynie sentencja wyroku, a nie jego uzasadnienie, to powaga rzeczy osądzonej rozciąga się również na motywy wyroku w takich granicach, w jakich stanowią one konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia, niezbędne dla wyjaśnienia jego zakresu. Moc wiążąca orzeczenia określona w art. 365 § 1 k.p.c. w odniesieniu do sądów oznacza, że podmioty te muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak to orzeczono w prawomocnym orzeczeniu. Zatem w kolejnym postępowaniu sąd jest związany prawomocnym orzeczeniem, rozumianym jako określona wypowiedź sądu rozpoznającego poprzednią sprawę, będącą syntezą ustaleń faktycznych i prawna – por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 maja 2005r., w sprawie o sygn. akt I ACa 1848/
- Skutkiem zasady mocy wiążącej prawomocnego wyroku jest to, że przesądzenie we wcześniejszym wyroku kwestii o charakterze prejudycjalnym oznacza, że w procesie późniejszym ta kwestia nie może już być w ogóle badana – wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2008r., sygn. akt I ACa 544/
- Sąd orzekający badając, czy w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, zobligowany jest do oceny treści zgłoszonego w drugiej sprawie roszczenia oraz przedmiotu rozstrzygnięcia wydanego w sprawie poprzednio osądzonej z udziałem tych samych stron. O wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga bowiem nie tylko tożsamość stron, występujących w obu procesach, ale równoczesna tożsamość podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Dopiero kumulatywne zaistnienie tych przesłanek przesądza o kwalifikacji stanu jako res iudicata (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2012 roku w sprawie V CSK 515/11 (LEX nr 1276233). O ile tożsamość stron niniejszego oraz poprzedniego procesu toczącego się pod sygnaturą I C 1135/10 nie była przez strony kwestionowana, o tyle powód odpierając zarzut powagi rzeczy osądzonej pozwanego wskazywał na odmienny przedmiot rozstrzygnięcia obu postępowań, podnosząc iż w sprawie IC 1135/10 powód dochodził kwoty 500 zł w powołaniu na całość prac objętych kosztorysem powykonawczym, a tymczasem w niniejszym postępowaniu chodzi o zapłatę kwoty: 104.835,89 zł – ze wskazaniem na konkretną pozycję tegoż kosztorysu. Powód przyznał, iż roszczenia te wywodzą się z tego samego stosunku faktycznego i prawnego, a wcześniejszy proces miał na celu uzyskanie przesądzenia zasady odpowiedzialności. Innymi słowy rzecz ujmując powód wniesionym w niniejszej sprawie pozwem domagał się zasądzenia na jego rzecz pozostałej części roszczenia (wynagrodzenia) wynikającego z faktu realizowania przez niego jako podwykonawcy na rzecz pozwanego robót budowlanych mających za przedmiot renowację piwnic w budynku rektoratu (...). Tymczasem zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 23 marca 2006 roku w sprawie IV CSK 89/05, które Sąd w pełni podziela, prawomocny wyrok oddalający powództwo o zasądzenie części roszczenia ma moc wiążącą w sprawie, w której powód dochodzi pozostałej jego części, tylko wtedy, gdy obie części roszczenia wynikającego z tego samego stosunku prawnego oparte są na tych samych okolicznościach faktycznych. Prawomocny wyrok swą mocą powoduje, że nie jest możliwe dokonanie odmiennej oceny i odmienne osądzenie tego samego stosunku prawnego w tych samych okolicznościach faktycznych i prawnych między tymi samymi stronami. Opierając się na tych założeniach należy – jak stwierdził Sąd Najwyższy - dojść do wniosku, że orzeczenie co do części roszczenia nie ma powagi rzeczy osądzonej co do jego reszty, która nie była przedmiotem orzekania sądu. Nie stanowi także przeszkody do oddzielnego dochodzenia pozostałej reszty. Nie oznacza to jednak, że otwarta pozostaje możliwość odmiennego niż w prawomocnym wyroku rozstrzygnięcia o zasadzie odpowiedzialności pozwanego, chyba że sąd orzeka w zmienionych okolicznościach ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 roku w sprawie IV CSK 89/05, OSNC 2007/1/15, OSP 2007/6/66, Biul. SN 2006/6/8, M. Prawn. 2007/10/567) . Podobnie w uchwale z dnia 29 marca 1994 roku w sprawie III CZP 29/94 ( Biuletyn Sądu Najwyższego 1994, nr 3, s. 17) Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie o dalszą – ponad prawomocnie uwzględnioną – część świadczenia z tego samego stosunku prawnego sąd nie może w niezmienionych okolicznościach odmiennie orzec o zasadzie jego odpowiedzialności, a dopuszczenie do możliwości rozbieżnego ocenienia zasadności tego samego roszczenia w tych samych okolicznościach w różnych orzeczeniach byłoby zaprzeczeniem społecznie oczekiwanych reguł ochrony prawnej i naruszeniem zasady zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należało zważyć, iż roszczenie dochodzone przez powoda w postępowaniu w sprawie I C 1135/10 Sądu Rejonowego w Zielonej Górze zakończonej prawomocnym wyrokiem oddalającym powództwo z dnia 29.11.2012 roku oraz roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie opierają się na tej samej podstawie faktycznej i prawnej– najogólniej rzecz ujmując dotyczą realizacji inwestycji – remontu budynku rektoratu (...) – gdzie powód wykonał prace renowacyjne i ogólnobudowlane w zakresie piwnic. Stan faktyczny obu spraw jest identyczny – mianowicie sprowadza się do wzajemnych relacji i stosunków prawnych podmiotów uczestniczących w realizacji wspomnianej inwestycji – tj. powoda i pozwanego powstałych na tle łączących wyżej wymienionych umów i porozumień. W ocenie Sądu okoliczności faktyczne niniejszej sprawy i powołanej wyżej sprawy I C 1135/10 pozostają tożsame, co więcej Sąd wydając wyrok oddalający w sprawie I C 1135/10 przesądził o zasadzie odpowiedzialności pozwanego dokonując oceny charakteru prawnego wspomnianych stosunków. Wspomniane roszczenia wynikają z tego samego stosunku faktycznego i prawnego, powód w niniejszym postępowaniu domagał się zapłaty dalszej części wynagrodzenia za wykonane przez siebie roboty budowlane. Sąd nie był zatem władny w niezmienionych okolicznościach (powód nie udowodnił w toku procesu iżby do takich zmian doszło) orzec odmiennie o zasadzie odpowiedzialności pozwanego. Podsumowując powyższe rozważania należy jednoznacznie uznać, iż wytoczone powództwo dotknięte jest powagą rzeczy osądzonej ( res iudicata ) w zakresie podstawy faktycznej i prawnej sporu, gdyż powód już wcześniej dochodził roszczenia opartego na tym samym stanie faktycznym jak i prawnym. Niniejszy stan faktyczny odnosi się do wynagrodzenia za prace remontowe w budynku Rektoratu (...). Podstawa prawna roszczenia dotyczy zapłaty reszty wynagrodzenia ze wskazaniem na bezpodstawne wzbogacenie pozwanego. Sąd podkreśla, że tożsame co do zasady postępowanie toczyło się już pomiędzy tymi samymi stronami przed Sądem Rejonowym w Zielonej Górze. Odmienna jest jedynie wysokość roszczenia, co skutkowało, że nie zachodziła podstawa do odrzucenia pozwu, w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 kpc. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie zachodzą żadne przesłanki z których wynikałoby, iż strona pozwana osiągnęła jakąkolwiek korzyść majątkową bez podstawy prawnej. Niniejsze stanowisko potwierdza także wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 27 marca 2014 r., z którego wynika, że bezpodstawne wzbogacenie - to odrębne zdarzenie prawne - obok czynności prawnych, czynów niedozwolonych - kreujące stosunek zobowiązaniowy. Polega ono na uzyskaniu korzyści majątkowej przez jedną osobę kosztem drugiej. Uzyskanie korzyści musi nastąpić „bez podstawy prawnej”. Jeśli doszło do przesunięcia majątkowego bez podstawy prawnej - osoba, która utraciła wartość majątkową, może żądać jej zwrotu od tego, na kogo ona bezpodstawnie przeszła. Bezpodstawne wzbogacenie służy nie tylko ochronie majątku przed jego bezpodstawnym uszczupleniem, ale również umożliwia kontrolę poprawności wszelkich przesunięć majątkowych. To ostatnie jeżeli nie było wynikiem świadczenia, to nie może powstać roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, lecz jedynie roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia na zasadach ogólnych. Sąd także zwraca uwagę, iż sam powód podkreślił w zeznaniach, że przedmiotu sporu toczącego się przed Sądem Rejonowym miał charakter symboliczny zmierzający do uzyskania w sądzie zasady. Taka zasada została uzyskana, tj. że w wyniku przeprowadzonych prac renowacyjnych, o których mowa zarówno w niniejszym pozwie, jak i w pozwie ze sprawy I C 1135/10, powodowi nie jest należne wyższe wynagrodzenie niż to, które już uzyskał od pozwanego oraz że pozwany nie stał się bezpodstawnie wzbogacony kosztem powoda. Wobec braku zmiany stanu faktycznego, który był przedmiotem ustaleń przed Sądem Rejonowym w Zielonej Górze, sąd w niniejszym postępowaniu związany jest tym, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia ( art. 366 kpc). W związku z powyższym sąd oddalił powództwo jako bezzasadne. Skoro bowiem w niezmienionych okolicznościach faktycznych Sąd Rejonowy w Zielonej Górze prawomocnym wyrokiem oddalił powództwo ustalając, że „ powód nie udowodnił, że pozwana wzbogaciła się jego kosztem choćby o dochodzone pozwem 500 zł” ( k. 549 akt I C 1135/10), co podzielił Sąd Okręgowy w Zielonej Górze w uzasadnieniu wyroku w sprawie VI Ca 296/13, w którym oddalił apelację powoda ( k. 595 akt C 1135/10), wskazując na dalsze jeszcze ustalenia sądu I instancji, tj. , że: „ powód zapytany na rozprawie w dniu 16 listopada 2012 roku o wysokość kosztów prac wykonanych w II etapie na rzecz pozwanego nie potrafił sam określić ich wartości i dokładnego zakresu. W tym okolicznościach zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda świadczenia w jakiejkolwiek wysokości jest wręcz niemożliwe” – to tym bardziej sąd w niniejszym postępowaniu nie może uznać za zasadne roszczenia powoda o zapłatę wynagrodzenia - wydania bezpodstawnego wzbogacenia - od pozwanego w wyższej wysokości. O kosztach sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1-4 kpc w zw. z § 6 pkt 6 Rozp. Min. Spr. z dnia 28.09.2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (...). SSO K. Krzymkowska