Ad. klauzuli 3) Sporne postanowienie dotyczy odpowiedzialności pozwanego za szkody powstałe na skutek błędów w numerach rachunku wskazanych w zleceniu płatniczym. Zgodnie z art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zakres tej odpowiedzialność można rozszerzyć albo ograniczyć, z tym że nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie (art. 473 k.c.). Powołane przepisy - poza regulacjami dotyczącymi możliwość wyłączenia odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie - mają charakter dyspozytywny. Oznacza to, że strony stosunku cywilnoprawnego mogą je umownie modyfikować. Należy podkreślić, że dyspozytywne uregulowania kodeksu cywilnego zawierając wzorcowe wyważenie wzajemnych interesów stron umów zawieranych na gruncie prawa cywilnego, zapewniają równowagę i neutralne ukształtowanie ich uprawnień oraz obowiązków. W sytuacji, gdy przedsiębiorca w „narzucanym” wzorcu umowy odstępuje od dyspozytywnego uregulowania kodeksowego na niekorzyść konsumentów, ich interesy doznają uszczerbku. Mocą zakwestionowanej klauzuli umownej, pozwany wyłączył swoją odpowiedzialność za szkody wynikłe z niezachowania należytej staranności, polegającej na niezweryfikowaniu poprawności numerów rachunków wskazanych w zleceniach płatniczych. Należy wskazać, że w myśl z art. 354 k.c. dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, natomiast zgodnie z art. 472 k.c. dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności a w rozpatrywanym przypadku, zobowiązanym do czynności jest przedsiębiorca, którego należyta staranność oceniana jest zgodnie z dyrektywą art. 355 §2 k.c. zgodnie z którym „ Należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności.”. Jak widać ustawodawca w stosunku do podmiotów prowadzących działalność gospodarczą stworzył zaostrzony miernik należytej staranności. W ocenie Sądu pozwany wprowadzając do Regulaminu (…) kwestionowany zapis usiłuje uwolnić się od odpowiedzialności odszkodowawczej względem konsumentów z tytułu szkód spowodowanych niezachowaniem przez siebie należytej staranności, przy realizacji zleceń płatniczych. Podmiot świadczący usługi bankowe, który nie sprawdził, czy podany przez klienta numer rachunku dotyczy wierzyciela oznaczonego w poleceniu przelewu, działa bez zachowania należytej staranności wymaganej od profesjonalisty, do którego jego kontrahent ma szczególne zaufanie. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 marca 2004 roku (sygn. akt IV CK 158/03, opubl. LEX Omega nr (...)), który to pogląd Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni aprobuje. W ocenie Sądu, pozwany kwestionowanym postanowieniem narusza dobre obyczaje, ponieważ uszczupla uprawnienia konsumentów wynikające z przepisów prawa powszechnie obowiązujących, jednocześnie ograniczając względem nich swoją odpowiedzialność odszkodowawczą. Prowadzi do to sytuacji wyraźnej asymetrii praw i obowiązków pomiędzy stronami stosunku zobowiązaniowego, z wyraźnym pokrzywdzeniem konsumentów. Jednocześnie kwestionowana regulacja w sposób jednoznaczny i rażący narusza interesy ekonomiczne konsumentów, ponieważ w przypadkach, w których doszło do omyłkowego błędnego wskazania numeru rachunku w zleceniu płatniczym i zlecenie to zostanie zrealizowane niezgodnie z wolą konsumenta - co jest skutkiem także niezachowania należytej staranności przez przedsiębiorcę, który winien zweryfikować poprawność numerów rachunków bankowych - konsument ten będzie pozbawiony możliwości dochodzenia od pozwanego odszkodowania. Tym samym konsument zostaje pozbawiony ochrony sądowej, a konsekwencje błędu w numerze rachunku bankowego poniesie wyłącznie i w całości on. Wobec tego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanej w pozwie klauzuli umownej na podstawie art.
Ad. klauzuli 4) Sporne postanowienie dotyczy sposobu przekazywania konsumentom przez pozwanego informacji o wysokości i zmianie stóp procentowych. Należy uznać, że postanowienia dotyczące wysokości stóp procentowych, według których podlegają oprocentowaniu środki pieniężne konsumentów zgromadzone na rachunkach prowadzonych przez pozwanego oraz zmiany tych stóp stają się także elementem wzorca umowy w oparciu o który, kształtowany jest stosunek prawny pomiędzy konsumentem a Kasą w zakresie umowy o prowadzenie rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych. Aktualne więc stają się rozważania Sądu przeprowadzone powyżej, a dotyczące doręczenia przez przedsiębiorcę konsumentowi wzorca umownego przed zawarciem umowy – a w przypadku jego zmiany w trakcie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym – doręczenia zmienionego wzorca. Nie powtarzając więc tych rozważań, należy stwierdzić, że zakwestionowana klauzula umowna narusza dobre obyczaje i w sposób rażący interesy konsumentów, wprowadzając ich w błąd co do związania informacją o wysokości i zmianie stóp procentowych – podczas, kiedy w przypadku niedoręczenia ich przed zawarciem umowy oraz w przypadku niedoręczenia ich zmienionej wersji w trakcie trwania stosunku umownego z pouczaniem o możliwości wypowiedzenia umowy, nie wiążą one konsumenta (zgodnie z treścią art. 384 §1 w zw. z art. 384 1 k.c.). Ad. klauzuli 5) Sporne postanowienie dotyczy sposobu określania zasad i terminów dopisywania odsetek od środków pieniężnych zgromadzonych przez konsumentów na rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowym prowadzonym przez pozwanego i podawania ich do wiadomości konsumentów. Po pierwsze nie można zgodzić się z argumentacją pozwanego, że elementy wzorca umownego stosowanego przez niego, a regulujące kwestię odsetek od środków na kontach na rzecz klientów w tym także te odnoszące się jedynie do zasad i terminu ich wypłaty – są postanowieniami nieistotnymi. Prawdą jest, że odsetki od ulokowanych na koncie środków pieniężnych nie stanowią elementu istotnego uregulowanej w art. 725 k.c. umowy rachunku bankowego, jednakże dla konsumentów zasady i terminy „dopisywania” im do rachunku bankowego odsetek od zgromadzonych na nim środków pieniężnych mogą być istotne. Warto zwrócić uwagę również, na uregulowanie tej kwestii przez ustawodawcę w przypadku rachunków bankowych, gdzie w art. 52 ust 1 pkt 5) ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zmianami) wyraźnie nałożono na banki obowiązek wskazania w umowie wysokości oprocentowania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku, przesłanek dopuszczalności jego zmian, a także terminów wypłaty, postawienia do dyspozycji lub kapitalizacji. Należy wysnuć wniosek z powyższego uregulowania, że kwestii zasad i terminów dopisywania odsetek od środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku prowadzonym przez pozwanego nie można – z punktu widzenia konsumenta - uznać za kwestię nieistotną. Po drugie należy uznać, że zasady i terminy dopisywania odsetek od środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach prowadzonych przez pozwanego ustalone przez Zarząd Kasy stają się także elementem wzorca umowy, w oparciu o który, kształtowany jest stosunek prawny pomiędzy konsumentem a Kasą, w zakresie umowy o prowadzenie rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych. Aktualne więc stają się rozważania Sądu przeprowadzone powyżej, a dotyczące doręczenia przez przedsiębiorcę konsumentowi wzorca umownego przed zawarciem umowy – a w przypadku jego zmiany w trakcie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym – doręczenia zmienionego wzorca. Nie powtarzając więc tych rozważań, należy stwierdzić, że zakwestionowana klauzula umowna narusza dobre obyczaje wprowadzając konsumentów w błąd co do związania ich ustaleniami Zarządu Kasy co do zasad i terminów dopisywania odsetek od środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku prowadzonym przez pozwanego – podczas, kiedy w przypadku niedoręczenia ich przed zawarciem umowy oraz w przypadku niedoręczenia ich zmienionej wersji w trakcie trwania stosunku umownego z pouczaniem o możliwości wypowiedzenia umowy nie wiążą one konsumenta. Dodatkowo klauzula powoduje niepewność konsumentów co do zasad i terminów dopisywani przez Kasę odsetek od środków pieniężnych ponieważ mogą one zostać arbitralnie przez przedsiębiorcę zmienione – a informację o tym może on jedynie wywiesić na tablicy ogłoszeń. Nietrafny jest także argument pozwanego, że terminy dopisywania odsetek zostały doprecyzowane w §20 pkt 1), 2) i 3) Regulaminu. Powyższe zapisy wskazują jedynie, że owe dopisywanie odsetek może następować w terminach miesięcznych, kwartalnych bądź rocznych. W ocenie Sądu powyższy zapis zbyt ogólnie wyznacza ramy czasowe dopisywania odsetek i w tych ramach przedsiębiorca ma zbyt duża swobodę do arbitralnych zmian terminów np. miesięcznego na roczny – co jest niekorzystne finansowo dla konsumentów, gdyż comiesięczne dopisywania odsetek, powoduje zwiększenie co miesiąc kapitału od którego w kolejnym okresie rozliczeniowym naliczane są dalsze odsetki. Sporny przepis może więc naruszać także w sposób rażący interesy konsumentów - w szczególności ekonomiczne, wobec czego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanej w pozwie klauzuli umownej na podstawie art.
Ad. klauzuli 6) Dotyczy ona uprawnienia Kasy do wprowadzania zmian w Tabeli prowizji i opłat. Zgodnie z art. 385 3 pkt 10) k.c., uważa się za niedozwolone postanowienie umowne, które uprawnia do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie. Z brzmienia tego przepisu wynika, że z istoty wzorca wynika możliwość jego jednostronnej zmiany, jednak nie może to być zmiana dowolna, gdyż może być ona dokonana jedynie na podstawie ważnej przyczyny wskazanej w umowie. Szczególne uregulowanie zawarte w art. 385 3 pkt 10) k.c., nie określa trybu wprowadzenia zmiany regulaminu, ale przesłanki, po spełnieniu których wzorzec umowy może być zmieniony. Trzeba zauważyć, że przyznanie przedsiębiorcy w stosunkach z konsumentami uprawnienia do jednostronnej zmiany umowy bez wskazania przyczyny, dla której taka zmiana może nastąpić, narusza samo w sobie dobre obyczaje i rażąco interes konsumentów. Jak już wspomniano, uprawnienie do wprowadzenia zmian regulaminu jest w wyłącznej gestii podmiotu stosującego wzorzec umowy. Zatem przyznanie silniejszej stronie umowy, prawa do zmiany umowy (w drodze zmiany wzorca umowy) w każdej sytuacji powoduje naruszenie równowagi kontraktowej stron, gdyż oznacza, że tylko jedna strona ma prawo kształtować stosunek prawny i to w sposób dowolny, a więc taki, jaki uzna za stosowny, zaś druga żadnego wpływu na to nie ma. W takiej sytuacji nie zostałby w żaden sposób wyważony interes stron umowy. Kasa ma prawo zmienić Tabelę opłat i prowizji w każdym czasie, zaś konsument ma dwie możliwości: albo przyjmie tą zmianę, albo wypowie umowę łączącą go z pozwanym. Klient pozwanego zostaje postawiony przed wyborem sprowadzającym się do tego, że albo zaakceptuje nowe postanowienia, bez możliwości weryfikacji zasadności dokonanej przez pozwanego zmiany, albo będzie musiał poszukać innego podmiotu świadczącego tożsame usługi jak Kasa związane z prowadzeniem rachunku. Przed takim „wyborem” stawia pozwany swoich klientów, co nie ma żadnego uzasadnienia i narusza dobre obyczaje, jak i w sposób rażący interes konsumentów. Kwestionowane postanowienie umowne daje pozwanemu uprawnienie do zmiany Tabeli prowizji i opłat z powodów, które uzna za ważne, gdyż katalog przyczyn jest katalogiem otwartym. W § 21 ust. 2 regulaminu zawarte zostały przykładowe przyczyny, o czym świadczy użycie sformułowania „w szczególności”. Tymczasem stosownie do treści art. 385 § 2 zd. 1 k.c., wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Tak więc interpretacja wzorca umownego nie może budzić wątpliwości. Przy takiej konstrukcji postanowienia konsument nie wie, jakie oprócz wymienionych okoliczności, pozwany uzna za przyczyny uzasadniające wypowiedzenie. W związku z tym postanowienie to stanowi klauzulę abuzywną, o której mowa w art. 385 3 pkt 9) k.c., gdyż przyznaje pozwanemu uprawnienie do wiążącej interpretacji umowy. Skoro pozwany zastosował taki sposób tworzenia wzorca, to mamy do czynienia z otwartym katalogiem, przy którym konsument nie wie, czy jeżeli zaistnieje jakaś okoliczność Kasa uzna to za ważny powód do wypowiedzenia umowy. W ten sposób pozwany znajduje się w znacznie dogodniejszej pozycji niż jego kontrahent. Tylko od woli i oceny pozwanego zależy, czy konkretne okoliczności sprawy będą uznane za uzasadniające wypowiedzenie. Taki zapis umowny wypełnia znamiona określone także w art. 385 3 pkt 9) k.c. Wobec tego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanej w pozwie klauzuli umownej na podstawie art.
Ad. klauzuli 7) Sporne postanowienie dotyczy możliwości wypowiedzenia umowy rachunku prowadzonego przez SKOK. Na wstępie należy wskazać, że umowa rachunku bankowego jest umową nazwaną uregulowaną, co do zasady, w kodeksie cywilnym w przepisach od art. 725 do art. 733. Kodeks cywilny przewiduje szczególną regulację co do możliwości rozwiązania takiej umowy w art. 730 zgodnie z którym, „Rozwiązanie umowy rachunku bankowego zawartej na czas nie oznaczony może nastąpić w każdym czasie wskutek wypowiedzenia przez którąkolwiek ze stron; jednakże bank może wypowiedzieć taką umowę tylko z ważnych powodów.”. Przepis ten na mocy art. 732 k.c. ma zastosowanie także do rachunków prowadzonych przez spółdzielcze kasy oszczędnościowo - kredytowe. Wobec powyższego uregulowania za nietrafną należy uznać argumentację pozwanego, wskazującą, że uprawnienie do rozwiązania umowy przez pozwanego jest skorelowane z uprawnieniem do rozwiązania umowy przez konsumenta – a więc nie dochodzi do naruszenia zasad wyważenia praw i obowiązków konsumenta i Kasy. Przepis art. 730 k.c. wyraźnie uprzywilejowuje konsumenta umożliwiając bankowi/kasie wypowiedzenie umowy rachunku bankowego tylko z ważnych powodów. Co więcej owe „ważne powody” powinny być w treści wzorca umownego w sposób wyraźny i precyzyjny określone ( tak m. in. E. Niezbecka Komentarz do art. 730 k.c. Lex). W zakwestionowanym postanowieniu umownym Kasa zastrzegła na swoją rzecz możliwość wypowiedzenia umowy o prowadzenie rachunku z zachowaniem 30 – to dniowego terminu wypowiedzenia, jednakże wskazując „ważne powody” owego wypowiedzenia użyła sformułowania „w szczególności” - co oznacza, że stworzony przez nią katalog „ważnych powodów” wypowiedzenia umowy jest otwarty i korzystający z usług Kasy konsumenci nigdy nie mają pewności, jakie - poza wymienionymi – zdarzenia czy okoliczności będą dla Kasy uzasadnieniem dla wypowiedzenia im umowy rachunku. Powyższe uzasadnia wniosek, że Kasa może wypowiedzieć umowę, gdy zaistnieją również inne okoliczności niż wymienione w § 26 ust. 2 Regulaminu, a ocena zaistnienia takiej okoliczności będzie należała wyłącznie do Kasy i może nie być objęta przez w/w paragraf. Należy więc uznać także, że Kasa przyznała tylko sobie uprawnienie do dokonywania wiążącej interpretacji umowy, czyli prawo decydowania o tym czy zachodzą „ważne powody” dla wypowiedzenia umowy z uwagi na to, że regulacja tej kwestii zawiera pojęcia niejasne, nieprecyzyjne a wyliczenie okoliczności faktycznych jest jedynie przykładowe. Powyższe postanowienie Regulaminu pozwanego wyczerpuje więc dyspozycję art. 385 3 pkt. 9) i 15) k.c. Wobec tego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanej w pozwie klauzuli umownej na podstawie art.
Ad. klauzuli 8) Sporne postanowienie dotyczy kwestii doręczenia korespondencji pozwanej. Oświadczenie woli jest jednym z elementów składowych czynności prawnych. Czynność prawna najczęściej definiowana jest poprzez określony stan faktyczny, w skład którego wchodzi co najmniej jedno oświadczenie woli, stanowiące uzewnętrznioną decyzję podmiotu prawa cywilnego wywołania określonych skutków cywilnoprawnych, z którym to stanem faktycznym ustawa wiąże skutki wyrażone w tym oświadczeniu, a także skutki prawne oświadczeniem woli nie objęte, lecz wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego lub ustalonych zwyczajów. Zgodnie z przyjętą obiektywizującą koncepcją dla prawidłowości oświadczenia woli ważne jest jego uzewnętrznienie w stosunku do odbiorców. Wyznaczenie momentu złożenia jest istotne z uwagi na fakt, że od chwili złożenia składający oświadczenie jest nim związany. Moment złożenia ma znaczenie dla uznania ważności i interpretacji czynności prawnej. Precyzyjne określenie momentu złożenia oświadczenia woli wyznacza bowiem prawa i obowiązki stron w nawiązanych wzajemnie relacjach. Przepis art. 61 k.c. stanowi o oświadczeniu woli, które ma być złożone innej osobie, czyli o adresacie indywidualnym. Wyznaczenie momentu złożenia oświadczenia woli jest szczególnie istotne ze względu na doniosłość skutków prawnych, z jakimi łączy się moment zapoznania adresata ze złożonym mu oświadczeniem woli. Doktryna przyjmuje kilka teorii złożenia oświadczenia woli: wysłania, zapoznania się i doręczenia. Kodeks cywilny przyjął ostatnią z wymienionych uznając, że momentem oświadczenia woli jest chwila doręczenia adresatowi oświadczenia w taki sposób, aby mógł zapoznać się z jego treścią. Konstrukcja art. 61 k.c. opiera się na domniemaniu prawnym: fakcie otrzymania przez adresata informacji o istnieniu oświadczenia woli skierowanej do niego i fakcie zapoznania się przez adresata z treścią doręczonego oświadczenia. Realnie oceniając skutki doręczenia w sposób określony w zaskarżonej klauzuli, należy stwierdzić, że może budzić uzasadnione wątpliwości, czy korespondencja zawierająca oświadczenie woli przesłana stronie umowy w sposób określony w regulaminie gwarantuje adresatowi zapoznanie się z jej treścią w terminie określonym w postanowieniu. Podkreślić należy, że powyższy zapis tworzy fikcję doręczenia. Taka konstrukcja prawna narusza zasady wynikające z przepisów kodeksu cywilnego – a w szczególności art. 61 §1 k.c. zgodnie z którym, oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. W przypadku wątpliwości co do skuteczności doręczenia, ewentualne wątpliwości podlegają rozstrzygnięciu przez sąd powszechny – natomiast w rozpatrywanym przypadku, to przedsiębiorca samowolnie narzuca konsumentom rozstrzygnięcie ewentualnych kwestii spornych - na swoją korzyść. Należy dodać, że wszelkie odstępstwa od zasady rzeczywistego doręczenia pisma adresatowi przewidują przepisy proceduralne – w tym procedura cywilna. Przepisy traktujące o doręczeniu zastępczym czy domniemaniu doręczenia stanowią wyjątki od ogólnej zasady, wprowadzone przez ustawodawcę w drodze przepisów ustaw – i jako takie muszą być stosowane ściśle i nie mogą być samowolnie rozszerzane przez przedsiębiorców na ich relacje z konsumentami. Należy zwróć także uwagę, że często korespondencja może zawierać istotne z punktu widzenia konsumenta oświadczenia i informacje jak np. zmiany w regulaminie świadczonych przez SKOK usług. W tych sprawach brak skutecznego doręczenia ma bardzo doniosłe znaczenie. Niewystarczające jest wobec tego uznanie, że takie, czy jakiekolwiek inne informacje dotarły do konsumenta w wyznaczonym przez pozwanego terminie, bowiem w sytuacji gdy taka korespondencja faktycznie nie dotrze do konsumenta, nie ma on możliwości zapoznania się z informacją, co do przysługujących mu praw i obowiązków. Ponadto, brak jest analogicznego zapisu w regulaminie dotyczącego uprawnień konsumenta, co jest nie do pogodzenia z obowiązującym porządkiem prawnym, który ma na celu zapewnienie słabszej stronie stosunku prawnego - jakim jest konsument - równe prawa w stosunku do tych, jakie przysługują jego kontrahentowi. Wymienione powyżej przyczyny wskazują zdaniem Sądu, na ukształtowanie obowiązków konsumenta w spornym postanowieniu w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, który narusza rażąco interesy tego konsumenta (art. 385 1 § 1 kc). Wobec tego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanej w pozwie klauzuli umownej na podstawie art.
Ad. klauzul 9), 10), 11) i 14) Sporne postanowienia regulują kwestie opłat pobieranej przez pozwanego za: wezwanie do zapłaty wysłane właścicielowi rachunku ROR, wezwanie do zapłaty wysłane do kredytobiorcy/pożyczkobiorcy oraz opłaty za pojedynczą windykację telefoniczną. Na wstępie należy zauważyć, że wszystkie objęte niniejszymi rozważaniami klauzule odnoszą się do opłat naliczanych przez pozwanego a związanych z niewykonaniem przez konsumentów zobowiązań wynikających z umowy – jak się wydaje w szczególności związanych z brakiem terminowych spłat kwot kredytów i pożyczek. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r., nr 72, poz. 665 ze zm.) w art. 110 przewiduje, że banki upoważnione są do pobierania przewidzianych w umowie prowizji i opłat z tytułu wykonywanych czynności bankowych oraz opłat za wykonywanie innych czynności. Obowiązująca do dnia 18 grudnia 2011 r. ustawa z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 100, poz. 1081 ze zmianami) w art. 4 ust. 2 pkt 13 wskazywała, że umowa o kredyt konsumencki powinna zawierać m. in. informację o innych kosztach ponoszonych przez konsumenta w związku z niewykonaniem przez niego zobowiązań wynikających z umowy, w tym o kosztach upomnień lub wezwań do zapłaty. Takie elementy zawiera również wzorzec umowny stosowany przez pozwanego, który opłaty tego rodzaju uregulował w dokumencie „Tabela prowizji i opłat.”. Obowiązująca obecnie ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zmianami) w art. 30 ust. 1 pkt 10 wskazuje, że umowa o kredyt konsumencki powinna zawierać informację o kosztach, które konsument zobowiązany jest ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, w szczególności o opłatach, prowizjach, marżach oraz kosztach usług dodatkowych jeżeli są znane kredytodawcy, oraz warunki na jakich koszty te mogą ulec zmianie. Dodatkowo załączniku nr 1 do ustawy zatytułowanym „Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego” w pkt. 3 „Koszty kredytu” znajduje się rubryka zatytułowana „Skutek braku płatności” w której przedsiębiorca winien zamieścić m. in. dane jakimi opłatami i w jakiej wysokości może zostać obciążony konsument w przypadku braku lub opóźnienia płatności. W ocenie Sądu zarówno w poprzednim jak i obecnie obowiązującym stanie prawnym pobieranie opłat związanych z niewykonaniem przez konsumenta zobowiązań wynikających z umowy znajdował i znajduje umocowanie w przepisach prawnych. W ocenie Sądu, kwestionowane postanowienie, poprzez brak określenia procedur jakimi SKOK kieruje się przy podejmowaniu czynności związanych z dochodzeniem swoich należności, może prowadzić do dowolności działania pozwanego w zakresie zasad, terminów czy częstotliwości korzystania z tych środków i w związku z tym znacznego zwiększana zadłużenia konsumenta. Brak regulacji w tym zakresie, powoduje, iż pozwany ma możliwość podejmowania działań, a tym samym naliczania ww. opłat według własnego uznania, bez zachowania określonej kolejności i terminów. W świetle kwestionowanego postanowienia możliwa jest bowiem sytuacja, w której SKOK, podejmując czynności związane z dochodzeniem niezapłaconych przez kredytobiorcę rat, wyśle zarówno do kredytobiorcy, jak i poręczyciela zawiadomienie o nieterminowej spłacie pożyczki po upływie kilku dni od daty wymagalności raty, po czym ponowi wezwanie do zapłaty po kolejnych np. 2 dniach, nie czekając na dotarcie poprzednio wysłanej korespondencji do kredytobiorcy i tym samym, nie dając konsumentowi możliwości podjęcia stosownych działań w związku z otrzymanym zawiadomieniem. Przy czym zakwestionowane postanowienie nie wyłącza możliwości równoległego podejmowania również innych działań związanych z windykacją należności jak np. telefoniczne upomnienie kredytobiorcy, za które pozwany również nalicza konsumentowi stosowane opłaty. Konsekwencją zatem zakwestionowanego postanowienia może być konieczność ponoszenia przez konsumenta dodatkowych, znaczących i nieuzasadnionych kosztów. W ocenie Sądu treść zakwestionowanego wzorca umowy może wywoływać u konsumenta błędne przekonanie co do praw i obowiązków wynikających z zawartej umowy. W szczególności na podstawie wzorca umownego konsument nie jest w stanie ustalić jakie - w przypadku opóźnień w zapłacie - pozwany podejmie środki, z jaką częstotliwością i w jakiej kolejności a w konsekwencji nie ma pełnej wiedzy o rodzaju i wysokości opłat, które obowiązany będzie uiścić na wypadek opóźnienia. Ponadto na podstawie przedmiotowego postanowienia pozwany może wielokrotnie, w krótkich odstępach czasu podejmować czynności windykacyjne i w związku z tym pobierać opłaty związane z dochodzeniem zaległych rat, w sposób rażący narusza interesy ekonomiczne konsumenta i może przynosić pozwanemu nieuzasadnione korzyści. Wskazać należy, że wysokość wskazanych we wzorcu umownym opłat za czynności związane z wezwaniem do zapłaty (w tym windykacji telefonicznej) jest zupełnie dowolna. W doktrynie i praktyce powszechnie akceptowany jest pogląd, że opłaty, o których mowa w prawie bankowym, pełnią funkcję wyłącznie kompensacyjną, tzn. mają na celu wyrównanie poniesionych w związku z podjęciem danej czynności kosztów. Wobec powyższego stosowanie opłat w wysokości nieadekwatnej do poniesionych kosztów, może doprowadzić do nieuzasadnionego zysku po stronie przedsiębiorcy i jednocześnie naruszenia interesu ekonomicznego po stronie konsumenta. W rozpatrywanych przypadkach w sytuacji (jak się wydaje pisemnych) wezwań do zapłaty, SKOK stosuje trzy stawki tj. 25 zł w przypadku wezwania poręczyciela, 30 zł w przypadku wezwania właściciela ROR i 35 zł w przypadku wezwania kredytobiorcy/pożyczkobiorcy. W każdym z powyższych przypadków stosowana opłata stanowi wielokrotność ceny nadania listu poleconego, a ponadto trudno znaleźć uzasadnienie dla zróżnicowania powyższych opłat w zależności od relacji wiążącej adresata z pozwanym. Dlatego w ocenie Sądu, nawet przy uwzględnieniu ponoszonych przez SKOK kosztów kancelaryjnych, stosowana opłata, poza funkcją kompensacyjną może stanowić także źródło nieuzasadnionych dochodów. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku „windykacji telefonicznej”, kiedy to konsument ma obowiązek uiszczenia opłaty w wysokości 6 zł także w przypadku gdy połączenie nie zostanie odebrane – co stanowi zupełne zaprzeczenie tego, że naliczana kwota stanowi opłatę – ponieważ występuje tu bardzo wyraźny brak jej funkcji kompensacyjnej. Należy również podkreślić, że zakwestionowane postanowienia narusza zasady lojalnego kontraktowania, równorzędnego traktowania konsumenta oraz niewykorzystywania uprzywilejowane pozycji profesjonalisty przy zawieraniu umowy, co należy zakwalifikować jako sprzeczne z dobrymi obyczajami zwłaszcza z uwagi na fakt, iż pozwany na rynku nie jest tylko profesjonalistą, ale także instytucją zaufania publicznego. Wobec tego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanych klauzul umownych na podstawie art.
Ad. klauzul 12) i 13) Sporne postanowienia regulują kwestie opłat za wypowiedzenie umowy wysłane do kredytobiorcy/pożyczkobiorcy oraz poręczyciela. W pierwszej kolejności należy dokonać oceny prawnej charakteru opłat za wysłanie wypowiedzenia umowy kredytu/pożyczki, zastrzeżonych na swoją rzecz przez pozwanego. Należy zauważyć, że obowiązek uiszczenia opłat za wysłanie wypowiedzenia umowy kredytu/pożyczki, kredytobiorcy/pożyczkobiorcy i jego poręczycielowi aktualizuje się w momencie, kiedy po stronie konsumenta zajdą przesłanki uprawniające przedsiębiorcę do wypowiedzenia umowy i wypowiedzenie takie zostanie wysłane konsumentowi oraz poręczycielowi. W takim przypadku pozwany zmuszony jest do poniesienia kosztów wysłania wypowiedzenia, które to koszty po jego stronie stanowią szkodę. Wobec powyższego konsument winien naprawić powyższą szkodę, uiszczając na rzecz przedsiębiorcy stosowną kwotę odszkodowania. W analizowanym przypadku przedsiębiorca z góry - w formie ryczałtowej – określa wysokość odszkodowania jakie konsument winien uiścić na jego rzecz. Należy wskazać, że jest to regulacja, która w sposób mniej korzystny od powszechnie obowiązujących przepisów kodeksu cywilnego reguluje sytuację konsumentów. Otóż zgodnie z art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zakres tej odpowiedzialność można rozszerzyć albo ograniczyć, z tym że nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie (art. 473 k.c.). Powołane przepisy - poza regulacjami dotyczącymi możliwość wyłączenia odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie - mają charakter dyspozytywny. Oznacza to, że strony stosunku cywilnoprawnego mogą je umownie modyfikować. Należy podkreślić, że dyspozytywne uregulowania kodeksu cywilnego zawierając wzorcowe wyważenie wzajemnych interesów stron umów zawieranych na gruncie prawa cywilnego, zapewniają równowagę i neutralne ukształtowanie ich uprawnień oraz obowiązków. W sytuacji, gdy przedsiębiorca w „narzucanym” wzorcu umowy odstępuje od dyspozytywnego uregulowania kodeksowego na niekorzyść konsumentów, ich interesy doznają uszczerbku. Mocą zakwestionowanych klauzul umownych, pozwany „z góry” (w formie kwotowej) określa wysokość odszkodowania należnego mu z tytułu niewykonania bądź nienależytego wykonania umowy, z pominięciem drogi procesu cywilnego w którym to, niezawisły sąd dokonałby oceny zaistniałej sytuacji faktycznej i dokonałby miarkowania wysokości odszkodowania należnego poszkodowanemu przedsiębiorcy. Mocą kwestionowanych postanowień wzorca umownego, pozwany wyłącza drogę procesu cywilnego i zastrzega na swoją rzecz odszkodowanie bez konieczności wykazywania wysokości poniesionej szkody i związku przyczynowego pomiędzy szkodą a działaniami lub zaniechaniami konsumenta. Takie ukształtowanie praw i obowiązków konsumenta jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, ponieważ ogranicza jego uprawnienia przewidziane przez ustawodawcę w przepisach kodeksu cywilnego. Jednoczenie zaskarżone postanowienia naruszają także w sposób rażący interesy ekonomiczne konsumentów, albowiem w każdym przypadku, jeżeli zostanie przysłane im oraz poręczycielom pożyczki/kredytu wypowiedzenie umowy kredytu/pożyczki, będą zobowiązani do zapłacenia na rzecz przedsiębiorcy odszkodowania w wysokości z góry określonej – bez możliwości bronienia się zarzutami co do zasadności lub wysokości odszkodowania, którymi mogliby posłużyć się przed sądem powszechnym. Wobec powyższego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanych w pozwach klauzul umownych na podstawie art.
Ad. klauzul 15), 16), 17) i 18) Sporne postanowienia dotyczą opłat za obsługę zadłużenia przekazanego przez pozwanego przedsiębiorcom zajmującym się windykacją należności i opłat za samą windykację. Podobnie jak w przypadku klauzul z pkt. 12) i 13) wyroku, w pierwszej kolejności należy dokonać oceny prawnej opłat z obsługę zadłużenia zastrzeżonych na swoją rzecz przez pozwanego w przypadku konieczności przekazania jego dochodzenia firmie windykacyjnej. Należy zauważyć, że obowiązek uiszczenia opłat za obsługę zadłużenia aktualizuje się w momencie powstania po stronie dłużnika (konsumenta) zadłużenia, które nadaje się już do egzekucji. W takim przypadku pozwany zmuszony jest do poniesienia kosztów windykacji, który to koszt po jego stronie stanowi szkodę. Wobec powyższego konsument winien naprawić powyższą szkodę, uiszczając na rzecz przedsiębiorcy stosowną kwotę odszkodowania. W analizowanym przypadku przedsiębiorca z góry - w formie ryczałtowej – określa wysokość odszkodowania jakie konsument winien uiścić na jego rzecz. Należy wskazać, że jest to regulacja, która w sposób mniej korzystny od powszechnie obowiązujących przepisów kodeksu cywilnego reguluje sytuację konsumentów. Otóż zgodnie z art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zakres tej odpowiedzialność można rozszerzyć albo ograniczyć, z tym że nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie (art. 473 k.c.). Powołane przepisy - poza regulacjami dotyczącymi możliwość wyłączenia odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie - mają charakter dyspozytywny. Oznacza to, że strony stosunku cywilnoprawnego mogą je umownie modyfikować. Należy podkreślić, że dyspozytywne uregulowania kodeksu cywilnego zawierając wzorcowe wyważenie wzajemnych interesów stron umów zawieranych na gruncie prawa cywilnego, zapewniają równowagę i neutralne ukształtowanie ich uprawnień oraz obowiązków. W sytuacji, gdy przedsiębiorca w „narzucanym” wzorcu umowy odstępuje od dyspozytywnego uregulowania kodeksowego na niekorzyść konsumentów, ich interesy doznają uszczerbku. Mocą zakwestionowanej klauzuli umownej, pozwany „z góry” (w formie kwotowej i procentowej) określa wysokość odszkodowania należnego mu z tytułu niewykonania bądź nienależytego wykonania umowy, z pominięciem drogi procesu cywilnego w którym to, niezawisły sąd dokonałby oceny zaistniałej sytuacji faktycznej i dokonałby miarkowania wysokości odszkodowania należnego poszkodowanemu przedsiębiorcy. Mocą kwestionowanych postanowień wzorca umownego pozwany wyłącza drogę procesu cywilnego i zastrzega na swoją rzecz odszkodowanie bez konieczności wykazywania wysokości poniesionej szkody i związku przyczynowego pomiędzy szkodą a działaniami lub zaniechaniami konsumenta. Takie ukształtowanie praw i obowiązków konsumenta jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, ponieważ ogranicza jego uprawnienia przewidziane przez ustawodawcę w przepisach kodeksu cywilnego. Jednoczenie zaskarżone postanowienia naruszają także w sposób rażący interesy ekonomiczne konsumentów, albowiem w każdym przypadku, jeżeli po ich stronie pojawi się wymagalne zadłużenie, którego windykacja zostanie zlecona firmie windykacyjnej, będą zobowiązani do zapłacenia na rzecz przedsiębiorcy odszkodowania w z góry określonej wysokości – bez możliwości bronienia się zarzutami co do zasadności lub wysokości odszkodowania, którymi mogliby posłużyć się przez sądem powszechnym. Wobec powyższego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał wykorzystywania w obrocie z konsumentami zakwestionowanych w pozwach klauzul umownych na podstawie art.
O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 108 § 1 k.p.c. obciążając nimi w całości pozwanego stosownie do wyniku sporu na podstawie art. 98 § 1 k.p.c.. Na podstawie art. 98 § 3 w zw. z art. 99 k.p.c. koszty te obejmowały koszty zastępstwa procesowego w wysokości 360 zł określonej w § 14 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r., nr 163, poz. 1349 ze zm.). Zasądzona na rzecz powoda kwota z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego stanowi wielokrotność tych kosztów odpowiadającą liczbie połączonych do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia spraw. Opłatę sądową w wysokości 600 zł od każdej z połączonych spraw, od wniesienia której powód był zwolniony, Sąd postanowił obciążyć pozwaną na podstawie art. 26 ust 1 pkt 6 oraz art. 113 ust. 4 w zw. z art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2005 r., nr 167, poz. 1398 ze zm.). O publikacji prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym zarządzono na podstawie art. 479 44 § 1 k.p.c., obciążając kosztami pozwaną. SSO Małgorzata Perdion-Kalicka
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.