Sygn. akt III AUa 1132/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 października 2012 r. Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: SSA
§ 4. Podstawę prawną dochodzonej emerytury stanowi art.
32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jego ust. 4 stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. W uchwale składu 7 sędziów z 13 lutego 2002 r. (III ZP 30/01, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd Najwyższy przyjął, że za przepisy dotychczasowe należy uważać przepisy powołanego rozporządzenia Rady Ministrów wydanego na podstawie upoważnienia zawartego w art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Ustawa ta utraciła moc na podstawie art. 195 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i z dniem wejścia w życie tej ostatniej ustawy - 1 stycznia 1999 r. - odpadła wskazana wyżej delegacja ustawowa dla Rady Ministrów. Ustawa o emeryturach i rentach nie zawiera analogicznego upoważnienia, zatem przepis art. 194 stanowiący, że do czasu wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie pozostają w mocy przepisy wykonawcze wydane na podstawie ustaw dotychczasowych, nie jest podstawą prawną zachowania mocy obowiązującej powołanego rozporządzenia. Zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy odesłanie do przepisów dotychczasowych, sankcjonujących obowiązywanie rozporządzenia, można odnosić tylko do tych przepisów rozporządzenia, które regulują materię określoną w przepisie ustawy, a więc wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk, oraz warunki, na jakich osobom wykonującym te prace przysługuje prawo do emerytury. Zachowały zatem moc przepisy § 4 - 8a określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace wyszczególnione w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, przepisy § 9 - 15 określające wiek emerytalny i warunki przechodzenia na emeryturę osób zatrudnionych w szczególnym charakterze, a ponadto przepis § 3 określający ogólny wymagany okres zatrudnienia oraz przepis § 2 ust. 1 stanowiący, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Nie sposób jednak uznać, że w uchwale tej wykluczono obowiązywanie § 19 ust. 2 rozporządzenia. Po pierwsze, brak w argumentacji uchwały jakiegokolwiek odniesienia się do tego przepisu, podobnie jak zresztą do ust. 1 § 19, a przecież nie ma wątpliwości, że ten ostatni przepis, stanowiąc, że przy ustalaniu okresów pracy,
§ 2
, uwzględnia się również okresy takiej pracy (służby), wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, również wchodzi w materię objętą przepisem art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Po drugie i najistotniejsze, również i ust. 2 § 19 odnosi się do ustawowego odesłania. Poprzez zagwarantowanie zachowania dotychczasowych uprawnień rozszerza katalog prac wykonywanych w szczególnych warunkach,
§ 4
. Innymi słowy, jest to przepis, który wskazuje rodzaje prac uznawanych za prace w szczególnych warunkach (oprócz tych wymienionych w wykazach A i B) i są nimi prace dotychczas zaliczone do I kategorii zatrudnienia”. Także w innym orzeczeniu, nieco wcześniejszym z dnia 06 kwietnia 2006 r. w sprawie III UK 5/06 Sąd Najwyższy także stwierdził, iż „okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia praw do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach w FUS, tj. Dz. U. z 2004 r. Nr 39. 353 ze zm.), jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia”. Sąd I instancji w pełni zaakceptował powyższe poglądy wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego zaliczając wnioskodawcy okres odbywania służby wojskowej do pracy w warunkach szczególnych zwłaszcza, iż bezsporna była okoliczność świadczenia pracy w charakterze piekarza (czyli pracy w warunkach szczególnych) w Gminnej Spółdzielni (...) w R.. Z uwagi na to, że po doliczeniu okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej ubezpieczony osiągnął wymagalny okres 15 lat pracy w warunkach szczególnych, Sąd Okręgowy na mocy art. 477
(14)§ 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji wyroku. Apelację od powyższego wyroku wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. zaskarżając ten wyrok w części dotyczącej daty przyznania świadczenia, zarzucając temu orzeczeniu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) poprzez przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury w dacie, w której nie spełniał on łącznie wszystkich wymaganych warunków określonych w tym przepisie. W uzasadnieniu apelacji organ rentowy dokonał streszczenia postępowań administracyjnego i sądowego-pierwszoinstancyjnego w niniejszej sprawie oraz wskazał, że nie kwestionuje ustaleń Sądu I instancji w zakresie zaliczenia do pracy w szczególnych warunkach okresu odbywania służby wojskowej, sprzeczne z przepisami prawa jest jednak rozstrzygnięcie w zakresie daty, od której Sąd ten przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury. Apelujący podkreślił bowiem, że w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. ubezpieczony pozostawał jeszcze w stosunku pracy. Zauważył, że wszystkie niezbędne przesłanki do przyznania prawa do emerytury ubezpieczony spełnił dopiero z dniem 01 grudnia 2011 r., tj. od następnego dnia po rozwiązaniu stosunku pracy. W konkluzji apelacji organ rentowy wnosił o: 1) zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej przyznania świadczenia poprzez przyznanie prawa do emerytury od dnia 01 grudnia 2011 r., tj. od spełnienia wszystkich przesłanek z art. 184 ustawy emerytalnej; 2) zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja organu rentowego zasługiwała na uwzględnienie w sposób skutkujący zmianą zaskarżonego wyroku i przyznaniem W. W. prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym począwszy od dnia 01 grudnia 2011 r. Istota sporu w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny, czy wnioskodawca w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. spełniał łącznie wszystkie, wynikające z treści art. 184 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., nazywanej dalej ustawą emerytalną), przesłanki ustalenia mu prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Stosownie do treści art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej ubezpieczonym (mężczyznom) urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje prawo do emerytury po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32 ustawy emerytalnej (60 lat - § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze - Dz. U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm., nazywanego dalej rozporządzeniem w sprawie wieku emerytalnego), jeżeli w dniu wejścia tej ustawy w życie, tj. w dniu 01 stycznia 1999 r. osiągnęli: okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym oraz okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 ustawy emerytalnej (co najmniej 25 letni). Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32 ustawy emerytalnej pod warunkiem nie przystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego oraz rozwiązania stosunku pracy (art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej). Przepis art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej dotyczy zatem wyłącznie tych ubezpieczonych, którzy w dniu wejścia w życie ustawy emerytalnej, tj. 01 stycznia 1999 r. już legitymowali się wymaganym okresem składkowym i nieskładkowym, w tym wymaganym okresem pracy w warunkach szczególnych, lecz nie osiągnęli jeszcze wymaganego wieku emerytalnego. W przedmiotowej sprawie apelujący kwestionował jedynie spełnienie przez wnioskodawcę w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. przesłanki rozwiązania stosunku pracy przez ubezpieczonego, będącego pracownikiem (art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej). Nie były natomiast sporne pozostałe, stanowione przez art. 184 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej przesłanki ustalenia wnioskodawcy prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym w postaci: osiągnięcia przez niego wieku przewidzianego w art. 32 ustawy emerytalnej (60 lat - § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego), osiągnięcia w dniu wejścia ustawy emerytalnej w życie: okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymaganego w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym (co najmniej 15 lat - § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego) oraz okresu składkowego i nieskładkowego, o którym mowa w art. 27 ustawy emerytalnej (co najmniej 25 letni), jak również nie przystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego. Stosownie do treści art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko organu rentowego (apelacja k. 29-29v. akt sprawy) zgodnie, z którym w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. wnioskodawca nie spełniał wymogu ustalenia mu prawa do emerytury z art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej w postaci rozwiązania stosunku pracy – w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem. Sąd ten stwierdził, że powyższe stanowisko znajduje w szczególności oparcie w treści dokumentu w postaci świadectwa pracy z dnia 30 listopada 2011 r. (akta em. ZUS), z którego wynika, że wnioskodawca w okresie od dnia 01 kwietnia 1986 r. do dnia 30 listopada 2011 r. był zatrudniony w Gminnej Spółdzielni (...) w B. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku kierownika piekarni. W świetle treści powyższego dokumentu nie ulega wątpliwości, że wnioskodawca, będący pracownikiem w rozumieniu art. 2 K.p., w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. nie spełniał łącznie wszystkich przesłanek ustalenia mu prawa do emerytury w wieku obniżonym z art. 184 ustawy emerytalnej, a w szczególności wynikającej z treści art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej przesłanki w postaci rozwiązania stosunku pracy. Tym samym stwierdzić należy, że Sąd Okręgowy ustalając W. W. prawo do emerytury w wieku obniżonym w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r. naruszył prawo materialne, a w szczególności art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej w zw. z art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ponieważ w myśl art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, a zatem stwierdzić należy, że prawo W. W. do emerytury w wieku obniżonym z art. 184 ustawy emerytalnej powstało dopiero w dniu 01 grudnia 2011 r., tj. w dniu następującym po dniu spełnienia przesłanki z art. 184 ust. 2 ustawy emerytalnej w postaci rozwiązania stosunku pracy łączącego wnioskodawcę z Gminną Spółdzielnią (...) w B.. Z treści przepisu art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, że świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu z uwzględnieniem ust. 2. Ponieważ prawo W. W. do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym powstało po złożeniu wniosku w dniu 09 listopada 2011 r. (akta em. ZUS), a zatem stosownie do treści art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej, w przedmiotowej sprawie, emeryturę należy wypłacić wnioskodawcy, poczynając od dnia powstania prawa do tego świadczenia, tj. od dnia 01 grudnia 2011 r. W konsekwencji Sąd I instancji ustalając ubezpieczonemu prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym już od dnia 28 listopada 2011 r. naruszył również przepis art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez jego niezastosowanie. Sąd II instancji zauważył na marginesie, że zawarte w apelacji żądanie - zmiany zaskarżonego wyroku w części dotyczącej przyznania świadczenia poprzez przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury od dnia 01 grudnia 2011 r. (k. 29-29v. akt sprawy) jest wadliwie sformułowane, ponieważ zaskarżony wyrok, co do prawa wnioskodawcy do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym od dnia 01 grudnia 2011 r., wobec jego nie zaskarżenia uprawomocnił się, a zatem niedopuszczalne jest w świetle przepisu art. 365 § 1 k.p.c. przeprowadzanie postępowania dowodowego w tej kwestii, nie tylko zaś dokonywanie ustaleń sprzecznych (por. wyrok S.N. z dnia 04 marca 2008 r. w sprawie IV CSK 441/07, publik. LEX nr 376385). Stosownie do treści art. 386 § 1 k.p.c. w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka, co do istoty sprawy. Mając na względzie powyższe, działając na mocy art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku. W myśl art. 102 k.p.c. w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis art. 102 k.p.c. stanowi odstępstwo od ogólnej reguły obciążania kosztami przewidzianej w art. 98 k.p.c. i powinien być zastosowany, oczywiście, jedynie w takich wypadkach, które - w ocenie sądu - można uznać za "szczególnie uzasadnione" w rozpoznawanej sprawie (por. postanowienie S.N. z dnia 11 lutego 2011 r. w sprawie I CZ 38/10, publik. LEX nr 738387). Podstawę do jego zastosowania stanowią konkretne okoliczności danej sprawy, przekonujące o tym, że w danym przypadku obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu na rzecz przeciwnika byłoby niesłuszne, niesprawiedliwe. Stanowią je zarówno fakty związane z samym procesem, jak i leżące poza nim, a dotyczące sytuacji życiowej, stanu majątkowego stron, które powinny być oceniane przede wszystkim z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Zatem przepis art. 102 k.p.c. powinien być zastosowany wówczas, gdy w okolicznościach danej sprawy obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu przeciwnika byłoby rażąco niezgodne z zasadami słuszności (por. postanowienie S.N. z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie II CZ 203/10, publik. LEX nr 738399). W ocenie Sądu II instancji obciążenie W. W. kosztami procesu organu rentowego za postępowanie apelacyjne byłoby niesłuszne, ponieważ wnioskodawca uległ temu organowi jedynie w znikomym zakresie, dotyczącym prawa do emerytury w okresie od dnia 28 listopada 2011 r. do dnia 30 listopada 2011 r., co stanowi „szczególnie uzasadniony wypadek” w rozumieniu art. 102 k.p.c. W związku z powyższym, Sąd ten na mocy art. 102 k.p.c. orzekł, jak w pkt II sentencji wyroku.