Sygn. akt I ACa 1149/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 maja 2016 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący:SSA Marzena Miąskiewicz Sędz

§ 3, 761 4, 761 5 § 1 i 2 k.c.).

Nie wyłączono więc wprowadzenia modelu wynagrodzenia przewidzianego w umowie stron. Reasumując, stwierdził Sąd Okręgowy, że w świetle umowy stron wynagrodzenie należało się powódce tylko w okresie jej trwania, co było objęte zgodnym zamiarem stron wyrażonym w treści tejże umowy. Nadto odpowiadało to charakterowi zawieranych umów, z których istotnej części świadczenia były pobierane okresowo. Niezależnie od powyższego stwierdził Sąd I – ej instancji, że uwzględnienie roszczenia w zakresie wynagrodzenia za okres po rozwiązaniu umowy, nawet gdyby w świetle umowy było to możliwe, pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i kolidowało z art. 5 k.c. Przemawia za tym ocena zachowania powódki, która w sierpniu 2013 roku podjęła działalność godzącą w interesy pozwanego i mogącą spowodować istotne zmniejszenie jego przychodów, a także rozwiązywanie umów z poszczególnymi licencjobiorcami bądź zaniechanie zawierania przez nich umów na kolejne okresy. Pozwany nie wypłacił powódce żadnego świadczenia tytułem wynagrodzenia za wrzesień 2013 roku. Nie było przy tym sporu między stronami, ze wysokość należnego powódce wynagrodzenia za pierwsze 11 dni września wynosiła 45400,43 zł., którą to kwotę Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powódki. Kwota ta obejmuje podatek VAT, gdyż zasądzone zostało świadczenie należne na podstawie umowy, a nie odszkodowanie za jej niewykonanie. Niezależnie od stwierdzenia powódki, iż domaga się wynagrodzenia wobec nieskuteczności wypowiedzenia umowy, zauważył jednak Sąd Okręgowy, że świadczenie wyrównawcze nie przysługuje agentowi, wobec którego wypowiedziano umowę na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi agent, usprawiedliwiających wypowiedzenie umowy bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 764 4 § 1 k.c.). Podobny wniosek wyprowadził Sąd I – ej instancji z § 7 ust. 3 pkt 1 umowy. Także więc oparcie roszczenia pozwu o konstrukcję świadczenia wyrównawczego nie prowadziłoby do wydania innego rozstrzygnięcia. Odsetki ustawowe Sąd Okręgowy zasądził od dnia 20 grudnia 2013 roku. Powódka skierowała do pozwanego wezwanie do zapłaty w dniu 5 grudnia 2013 roku, lecz nie wykazała w jakiej dacie pozwany odebrał wezwanie. Sąd Okręgowy przyjął za zasadne uwzględnienie okresu 14 dni na odebranie wezwania przez pozwanego i ustosunkowanie się do niego, wobec czego zasądził odsetki na podstawie art. 481 § 1 k.c. od dnia kolejnego po ich upływie, to jest od dnia 20 grudnia 2013 roku. Sąd Okręgowy nie zajmował się okolicznościami związanymi z Art. - (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, których znaczenie podkreślała powódka, a czego nie wymagało rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Badaniu Sądu I – ej instancji podlegał bowiem wyłącznie stosunek prawny między stronami, a zasadność wypowiedzenia analizowana była w kontekście działań powódki wobec pozwanego. Działania osób trzecich nie miały znaczenia w tym zakresie. Ewentualne szkody wyrządzone powódce przez Art. - (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością bądź inne osoby mogą stanowić przedmiot odrębnego postępowania. O kosztach procesu Sąd Okręgowy rozstrzygnął, dokonując ich stosunkowego rozdzielenia pomiędzy stronami proporcjonalnie do wyniku sprawy na podstawie art. 100 k.p.c. i pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. przy ustaleniu, że powódka wygrała sprawę w 60%. Apelację od tego wyroku wniosła powódka, zaskarżając go w części - w punktach drugim i trzecim i zarzucając mu: 1. że zostało wydane pomimo nierozpoznania przez Sąd istoty sprawy co do części roszczenia za okres od dnia 11 września 2013 roku do dnia 30 września 2013 roku wobec naruszenia art. 761 § 1 k.c. i art.

§ 1k.c.

i oddalenia wniosków dowodowych powódki zmierzających do ustalenia wysokości roszczenia za ten okres, a także w związku z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c., co uniemożliwia kontrolę instancyjną; 2. naruszenia przepisów prawa materialnego tj. - art. 761 § 1 w związku z art.

§ 1k.c.

w związku z § 6 umowy z dnia 29 października 2008 roku oraz art.

§ 1k.c.

w związku z § 6 umowy z dnia 29 października 2008 roku przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że agent uprawniony jest do prowizji wyłącznie w czasie obowiązywania umowy agencyjnej, a nie prowizji od umów, które zostały zawarte za jego pośrednictwem w okresie obowiązywania umowy; - art. 65 i 56 k.c. w związku z art. 761 §1 i art.

§1k.c.

przez błędną wykładnię § 7 w związku z § 6 umowy z dnia 29 października 2008 roku, skutkującą uznaniem, że strony na wypadek rozwiązania umowy mogły i przewidziały jedynie możliwość zapłaty świadczenia wyrównawczego, podczas gdy żaden zapis umowny nie wyłącza prawa powódki do otrzymania po rozwiązaniu umowy prowizji od umów zawartych za jej pośrednictwem w czasie jej obowiązywania, co jednocześnie stanowi naruszenie art.

§ 1zdanie drugie oraz art.

353 1 k.c., który wyłącza możliwość takiego ukształtowania stosunku prawnego; - art. 5 k.c. przez jego zastosowanie i uznanie, że prowizja nie przysługuje ze względu na zachowanie powódki przed rozwiązaniem umowy; - art. 764 2 § 1 k.c. w związku z § 15 ust. 2 umowy z dnia 29 października 2008 roku przez uznanie, iż § 15 ust. 2 umowy z dnia 29 października 2008 roku mógł być podstawą rozwiązania umowy z dnia 29 października 2008 roku w trybie natychmiastowym, podczas gdy jest on nieważny, a rozwiązanie mogło nastąpić wyłącznie na podstawie art. 764 2 § 1 k.c., a także przez uznanie że zachodziły przesłanki wymienione w tym przepisie kodeksu cywilnego; - art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, pomimo, iż materiał dowodowy uzasadniał ustalenie, że wypowiedzenie umowy agencyjnej nastąpiło w wyniku zmowy przedstawicieli pozwanego oraz B. P. i K. F., mającego na celu pozbycie się przez pozwanego pośrednika w postaci powodowej Spółki;

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało zasadniczy wpływ na treść orzeczenia tj. art. 217 i 227 k.p.c. przez ich niezastosowanie i oddalenie wniosków dowodowych powódki co do okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia tj. wniosków o przeprowadzenie dowodu z wyciągu z ksiąg rachunkowych, dokumentów oraz opinii biegłego na okoliczność ustalenie wielkości wpływów pozwanego w okresie od dnia 11 września 2013 roku do dnia 30 września 2013 roku od umów zawartych przez powódkę, celem ustalenia wysokości prowizji powódki za ten okres zgodnie z wnioskiem powódki zawartym w pozwie oraz uchylenie pytań do świadków zmierzających do wykazania istnienia zmowy pracowników powódki z pozwanym;
2. dokonanie błędnych ustaleń faktycznych, sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym i jego logiczną oceną, w zakresie w jakim Sąd ustalił, że powódka naruszyła zasady lojalności wobec pozwanego, w szczególności, iż M. G. polecił B. P. nawiązanie współpracy ze Stowarzyszeniem (...), a także że doszło do podziału obowiązków pracowników powódki, którzy mieli częściowo wykonywać pracę na rzecz Stowarzyszenia (...), podczas gdy z zeznań świadka T. B. oraz M. G. wynikało, że inicjatywa zawarcia umowy wyszła od B. P., a propozycja współpracy ze Stowarzyszeniem (...) ma być kierowana wyłącznie do podmiotów, które nie wyraziły chęci współpracy z pozwanym, a także zarząd powódki nie wydawał jakichkolwiek poleceń co do podziału pracy zespołu. W związku z powyższym powódka wniosła o uchylenie wyroku, ewentualnie o jego zmianę w zaskarżonej części i zasądzenie od pozwanego na jej rzecz dodatkowo kwoty 30599,57 zł wraz z odsetkami od dnia 10 listopada 2013 roku oraz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Powódka wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności odnieść się należało do zarzutów dotyczących naruszenia prawa procesowego jako rzutujących na możliwość oceny prawidłowości zastosowanego prawa materialnego, gdyż właściwie ustalona podstawa faktyczna rozstrzygnięcia należąca do materii procesowej jest niezbędną przesłanką dokonania oceny prawnej rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonym wyroku. Sąd II - ej instancji nie podziela zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Owo naruszenie miałoby miejsce wówczas, gdyby z uwagi na braki uzasadnienia orzeczenia nie poddawałoby się ono kontroli instancyjnej. Taka sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie, a wbrew twierdzeniom apelacji Sąd Okręgowy dokonał nie tylko bardzo szczegółowych ustaleń faktycznych, ale i w sposób wyjątkowo skrupulatny ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Co więcej, zasadnicze okoliczności faktyczne niniejszej sprawy nie były sporne między stronami. Przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku analiza prawna roszczenia powódki jest również bardzo wnikliwa. Sąd Okręgowy, uznając roszczenie za słuszne w części, wskazał w sposób bardzo czytelny przyczyny, dla których przyjął, że powódce nie należy się wynagrodzenie prowizyjne za okres po rozwiązaniu umowy z powodu umownego wyłączenia w tym zakresie i sprzeczności tego żądania z zasadami współżycia społecznego. W ocenie Sądu Apelacyjnego w tym zakresie stanowisko Sądu Okręgowego jest jasne i wyczerpujące. Z tego powodu nie można Sądowi I – ej instancji postawić zarzutu niewskazania w treści uzasadnienia wyroku przyczyn częściowego oddalenia powództwa. Jeśli natomiast chodzi o zarzut błędnych ustaleń faktycznych, to wadliwość ta wynika z naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. W związku z tym należy zaaprobować utrwalony w orzecznictwie pogląd, że do naruszenia tego przepisu może dojść wówczas, gdy zostanie wykazane uchybienie podstawowym kryteriom oceny, tj. zasadom doświadczenia życiowego, źródłom wiedzy, regułom poprawności logicznej, właściwemu kojarzeniu faktów i prawdopodobieństwu przedstawionej wersji (tak min. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 2005 roku, III CK 314/05, LEX numer 172176). W związku z tym najczęściej tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo wbrew zasadom doświadczenia życiowego nie uwzględnia oczywistych związków przyczynowo - skutkowych, przeprowadzona ocena dowodów może być podważona (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 września 2002 roku, II CKN 817/00, OSNC 2000/7- 8/139). W związku z tym samo ograniczenie się w apelacji do stwierdzenia, że doszło do dokonania błędnych ustaleń faktycznych, warunków powyższych nie spełnia. Nie wskazano bowiem, jakie kryteria oceny naruszył Sąd I – ej instancji i nie wyjaśniono dlaczego zarzucane uchybienie mogło mieć wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie. Tylko zaś w takim wypadku zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. mógłby okazać się skuteczny (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 stycznia 2001 roku, IV CKN 970/00, LEX numer 52753 i w wyroku z dnia 06 lipca 2005 roku, III CK 3/05, LEX numer 180925). W związku z tym poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia fatyczne zasługiwały na podzielenie także przez Sąd Apelacyjny, bez potrzeby ponownego ich przytaczania i poddawania analizie dowodów, które legły u podstaw tych ustaleń. Jeśli chodzi o zakwestionowane w apelacji ustalenie Sądu Okręgowego, że to M. G. polecił B. P. nawiązanie współpracy ze Stowarzyszeniem (...) z siedzibą w W., a także, że doszło do podziału obowiązków pracowników powódki, to Sąd Okręgowy wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, że za bezprzedmiotowe uznaje wgłębiane się w kwestie związane z podziałem obowiązków w powodowej Spółce i tryb podejmowania w niej decyzji, gdyż nie mają one dla rozstrzygnięcia sprawy istotnego znaczenia. Podzielić należy tą ocenę, gdyż okoliczności związane z zainicjowaniem współpracy z tym Stowarzyszeniem i szczegółowym sposobem jego obsługi nie wpływają na prawidłowość istotnych dla sprawy ustaleń, że umowa pomiędzy powódką a Stowarzyszeniem (...) z siedzibą w W. została zawarta i była wykonywana. W ocenie Sądu Okręgowego nie doszło także do naruszenia prawa materialnego. Odnośnie art. 764 2 § 1 k.c., to wbrew twierdzeniom apelacji przepis ten był podstawą dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny skuteczności oświadczenia strony pozwanej o wypowiedzeniu umowy, a nie sam zapis § 15 ust. 2 umowy, który uznany został jedynie za podobny i zbieżny z tą normą. Prawidłowo przyjął Sąd Okręgowy, że przesłanką wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym są nadzwyczajne okoliczności, które polegać mogą na rażącym naruszeniu zasady lojalności przewidzianej w art. 760 k.c. Sąd Okręgowy dopatrzył się jej na pięciu płaszczyznach: prowadzenia przez powódkę działalności przeciwstawnej wobec pozwanego, zatajania jej, korzystania w tym celu z lokalu opłacanego częściowo przez pozwanego, korzystania z baz danych klientów należących do pozwanego oraz przedstawiania go w negatywnym świetle wobec jego potencjalnych kontrahentów. Niezaprzeczalnie zaś powyższe działania należy uznać za godzące w dobrą współpracę stron i mogące prowadzić do utraty zaufania pozwanego do powódki. Wbrew twierdzeniom apelacji Sąd Okręgowy nie dokonał oceny, że pozwany i Stowarzyszenie (...) prowadzą działalność konkurencyjną w rozumieniu, jakie nadaje się temu pojęciu na gruncie działalności przedsiębiorców, lecz uwzględnił specyfikę organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. W oparciu o nią niezgodności celów obu tych podmiotów Sąd I – ej instancji upatrywał w oferowaniu tej samej grupie docelowej – przedsiębiorcom z branży usługowej dostępu do tego samego dobra w postaci możliwości publicznego odtwarzania w ramach prowadzonej działalności utworów muzycznych, chronionych prawami autorskimi i pokrewnymi. Tej prawidłowej oceny nie podważa podniesiona w apelacji okoliczność, że stowarzyszenia te chronią interesy innego kręgu artystów w oparciu o inny zakres licencji, gdyż rozstrzygająca jest tu okoliczność, że powódka nakłaniała do zawarcia umów ze Stowarzyszeniem (...) celem uniknięcia obowiązku zapłaty wynagrodzenia na rzecz pozwanego, dodatkowo przy użyciu retoryki ostro krytykującej działalność organizacji zbiorowego zarządzania, w tym wprost także pozwanego. Taki charakter ofert kierowanych przez powódkę do potencjalnych klientów przeczy tezie zawartej w apelacji, że działalność powódki na rzecz Stowarzyszenia (...) miała charakter jedynie uzupełniający i dotyczyła tylko tych podmiotów, które odmówiły współpracy z pozwanym. Także okoliczności związane z efektami działań powódki na rzecz obu reprezentowanych organizacji nie wpływają na ocenę sprzeczności ich interesów, a co za tym idzie na naruszenie interesu pozwanego przez nawiązanie współpracy ze Stowarzyszeniem (...) z siedzibą w W., które choć było formalnie dopuszczalne z uwagi na brak wyłączności działania powódki na rzecz pozwanego, podlega ocenie w kontekście celu tej umowy. Wskazać także należy, że prowadzenie działalności przeciwstawnej wobec pozwanego nie było jedynym zarzutem postawionym przez Sąd Okręgowy powódce w ramach oceny przesłanki nadzwyczajnych okoliczności uzasadniającej wypowiedzenie umowy ze skutkiem natychmiastowym, a stanowiło jedynie element całego zbioru zdarzeń świadczących o nielojalności powódki wobec pozwanego, co szczegółowo zostało opisane w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia i prawidłowo zakwalifikowane. Brak także podstaw do przyjęcia, że Sąd Okręgowy dopuścił się naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie do oceny dokonanego wypowiedzenia umowy. Powoływana w tym zakresie zmowa pozwanego i dotychczasowych pracowników powódki K. F. i B. P. nie może bowiem wpływać na ocenę działań powódki w relacji z pozwanym. Skoro bowiem powódka zawarła umowę ze Stowarzyszeniem (...) i ją wykonywała, nie można uznać, że odbyło się to na skutek działań osób trzecich. Nawet jeśli osoby uprawnione do reprezentacji powódki przy podejmowaniu tych decyzji nie miały pełnej świadomości konsekwencji tych działań dla współpracy z pozwanym i ich skutków finansowych, to ta okoliczność pozostaje bez znaczenia dla oceny dokonanego wypowiedzenia umowy jako skutecznego i zgodnego z dobrymi obyczajami. Ponadto powódka posługiwała się osobami, którym zarzuca zmowę, przy realizacji zlecenia, a co za tym idzie w myśl art. 474 k.c. odpowiada za ich działania. Z powyższych względów wniosek dowodowy zawarty w apelacji i zgłoszony na okoliczność współpracy B. P. z pozwanym nie posiada doniosłości prawnej i w związku z tym podlegał oddaleniu. W konsekwencji analizie poddać należało kwestię wynagrodzenia prowizyjnego powódki za okres po rozwiązaniu umowy. Niezaprzeczalnie bowiem powódka w umowie zagwarantowane miała prawo do prowizji w wysokości proporcjonalnej do wpływów z umów licencyjnych zawartych i wynegocjowanych na rzecz pozwanego. Jednocześnie jednak w § 7 umowy strony postanowiły, że po rozwiązaniu umowy powódce przysługuje świadczenie wyrównawcze, jeżeli w czasie trwania umowy pozyskała nowych licencjobiorców a pozwany nadal czerpie korzyści z umów z tymi klientami. Ustalono przy tym w ustępie drugim, że świadczenie to przysługuje przez kolejne 12 miesięcy następujących bezpośrednio po rozwiązaniu umowy w każdym miesiącu w takiej wysokości, w jakiej powódka otrzymałaby wynagrodzenie procentowe (prowizyjne), gdyby umowa nie została rozwiązana. Ten zapis wprost stanowi o tym, że strony wyłączyły prawo powódki do prowizji należnej po rozwiązaniu umowy, w miejsce tego wynagrodzenia przewidując jedynie świadczenie wyrównawcze. Choć należy zgodzić się z twierdzeniem apelacji, że co do zasady prowizja wyliczana jest nie za samo zawarcie umów licencyjnych w czasie trwania umowy, lecz w związku z ich wykonaniem także po ustaniu tego stosunku prawnego i że prawo do świadczenia wyrównawczego jest od tego wynagrodzenia niezależne, niemniej jednak należy dopuścić możliwość umownej modyfikacji tych reguł ogólnych, co strony uczyniły. Jak przyznaje przy tym apelująca, treść umowy w tym zakresie jest jasna, a skoro operuje pojęciem wynagrodzenia prowizyjnego, które przysługiwałoby, gdyby do rozwiązania umowy nie doszło, to jedyny wniosek, jaki można z tego zapisu wyciągnąć, jest taki, że z woli stron po rozwiązaniu umowy ono nie przysługuje. Art. 761 § 1 k.c. nie ma bowiem charakteru bezwzględnie obowiązującego (tak min. Tadeusz Wiśniewski w Komentarzu do art. 761 k.c., LEX). Takie umowne ukształtowanie czasowych ram wynagrodzenia prowizyjnego nie narusza także art.

§ 1k.c., który określa moment nabycia prawa do prowizji przez agenta.

Ten przepis dotyczy bowiem sytuacji, w której prawo do prowizji w ogóle przysługuje, a nie może stanowić podstawy do jego kreowania w każdym przypadku, gdy klient spełnił swoje świadczenie. Z uwagi na powyższą konkluzję o umownym wyłączeniu prawa powódki do prowizji należnej po rozwiązaniu umowy za bezprzedmiotowe należy uznać rozważania Sądu Okręgowego, a co za tym idzie i zarzut apelacji w zakresie dotyczącym sprzeczności żądania tego wynagrodzenia z zasadami współżycia społecznego. Zważywszy na to, że prawidłowa była ocena dokonana przez Sąd Okręgowy, że powódce nie należy się dochodzone wynagrodzenie za okres od dnia 11 września do dnia 30 września 2013 roku, za bezzasadne należało uznać zarzuty naruszenia art. 217 i 227 k.p.c. przez oddalenie wniosków dowodowych zmierzających do ustalenia jego wysokości. Z tego samego powodu te wnioski ponowione w apelacji także należało oddalić. Mając powyższe na uwadze, apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu w oparciu o art. 385 k.p.c. Edyta Jefimko Marzena Miąskiewicz Paulina Asłanowicz