Sygnatura akt II AKa 148/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 czerwca 2016 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący: SSA Barbara Krameris (spr.) Sędziowie: SSA Andrzej Kot SSO del. do SA Edyta Gajgał Protokolant: Iwona Łaptus przy udziale prokuratora Prokuratury Regionalnej Marka Ratajczyka po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2016 r. sprawy M. K. o odszkodowanie i zadośćuczynienie na skutek apelacji wniesionych przez prokuratora i pełnomocnika KMP w O. od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 22 marca 2016 r. sygn. akt III Ko 519/15 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że eliminuje z pkt 1 i 2 części rozstrzygającej wskazanie Komendanta Miejskiego Policji w O. jako podmiotu zobowiązanego w imieniu Skarbu Państwa do wypłaty zadośćuczynienia i uiszczenia na rzecz wnioskodawczyni kosztów zastępstwa procesowego; II. w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy; III. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni M. K. 120 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym oraz 167 zł tytułem zwrotu kosztów dojazdu pełnomocnika na rozprawę do Sądu Apelacyjnego; IV. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE M. K. złożyła wniosek o zasądzenie kwoty 20.000 zł tytułem zadośćuczynienia za niesłuszne zatrzymanie w dniu 20 stycznia 2014 r., a także o zwrot kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy w Opolu wyrokiem z dnia 22 marca 2016 r., sygn.. akt: III Ko 519/15:
- zasądził od Skarbu Państwa – Komendanta Miejskiego Policji w O. – na rzecz wnioskodawczyni M. K. kwotę 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych 00/100) tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie, z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.
- zasądził od Skarbu Państwa – Komendanta Miejskiego Policji w O. – na rzecz wnioskodawczyni M. K. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
- w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
- kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa. Powyższy wyrok zaskarżyli: Komendant Miejski Policji, w O. oraz Prokurator Okręgowy w Opolu. Komendant Miejski Policji zaskarżył wyrok w całości, zarzucając:
- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który ma wpływ na treść orzeczenia;
- obrazę przepisów prawa materialnego;
- obrazę przepisów postępowania, która ma wpływ na treść orzeczenia, w sposób opisany w uzasadnieniu apelacji. Stawiając te zarzuty wniósł o reformację wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i stosownego do tego zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Alternatywnie wniósł o zmniejszenie kwoty zadośćuczynienia do 200 złotych. Prokurator zaskarżył wyrok w części dotyczącej wskazania podmiotu zobowiązanego do świadczenia zasądzonego zadośćuczynienia i zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Na zasadzie art. 427 § 1 i 2 k.p.k., art. 437 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 438 pkt 2 k.p.k. wyrokowi temu zarzucił:
- mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 552 b.k.p.k. i art. 554 § 4 k.p.k. poprzez błędną ich wykładnię, a w konsekwencji zobowiązanie do świadczenia zasądzonej kwoty 1.800 zł oraz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 120 zł Komendanta Miejskiego Policji w O. reprezentującego Skarbu Państwa, mimo braku ku temu podstaw, gdyż kwota zadośćuczynienia jak również zwrot kosztów zastępstwa procesowego winny być wypłacone ze środków budżetowych Sądu Okręgowego w Opolu.
- mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 424 § 2 k.p.k. poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wyjaśnienia przesłanek zasądzenia zadośćuczynienia oraz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego od Komendanta Miejskiego Policji w O. na rzecz wnioskodawczyni M. K.; w n o s z ą c o: zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wyeliminowanie z treści zaskarżonego orzeczenia Komendanta Miejskiego Policji w O. podmiotu zobowiązanego do wypłaty zasądzonej kwoty zadośćuczynienia i zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przyznanego M. K.. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
- Odnośnie do apelacji Komendanta Miejskiego Policji w O.. Apelacja ta nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić należy, że przedmiotem wniosku M. K. było zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie w dniu 20 stycznia 2014 r. w sprawie 4 Ds.110/
- Wadliwy jest w tych okolicznościach zarzut obrazy prawa materialnego, który skarżący opiera na „ uznaniu zaistnienia szkody i jej restytucji na poziomie 1.800 zł, zarzucając jednocześnie Sądowi meriti, że nie wskazał jaka część przypada na odszkodowanie, a jaka na zadośćuczynienie”. W pkt 1 wyroku wyraźnie wskazano, że zasądzono na rzecz M. K. od Skarbu Państwa – Komendanta Miejskiego Policji 1.800 zł tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie. Wszelkie dywagacje na temat poniesionej przez wnioskodawczynię szkody o charakterze majątkowym są bezprzedmiotowe. W kontekście zarzutu obrazy prawa materialnego podkreślić należy, iż obraza prawa materialnego może polegać na błędnej wykładni zastosowanego przepisu, zastosowaniu nieodpowiedniego przepisu, a także niezastosowaniu określonego przepisu w sytuacji gdy jego zastosowanie jest obowiązkowe. Obraza prawa materialnego może być przyczyną odwoławczą jedynie wtedy, gdy ma ona charakter samoistny. W judykaturze i doktrynie ugruntowane jest stanowisko, że naruszenie prawa materialnego polega na jego wadliwym zastosowaniu (niezastosowaniu) w orzeczeniu, które oparte jest na trafnych i niekwestionowanych ustaleniach faktycznych. Nie można więc mówić o obrazie prawa materialnego w sytuacji gdy wadliwość orzeczenia w tym zakresie jest wynikiem błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za jego podstawę lub naruszenia przepisów procesowych (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego V KR 212/74, OSNKW 1974, poz. 233, z aprobującymi uwagami M. Cieślaka i Z. Dody, Pal. 1979, z. 12, s. 36; wyrok Sądu Najwyższego Rw.342/80, OSNPG 1981 r., poz. 103). W przedmiotowej sprawie skarżący zarzuca wyrokowi błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku polegający na mylnym przyjęciu, że zatrzymanie wnioskodawczyni było niewątpliwie niesłuszne, jako, że wynikało z przywołanej sekwencji zdarzeń i służyło zabezpieczeniu kolejnych czynności procesowych. Taka ocena ma charakter polemiczny, a przede wszystkim pomija fakt, że Skarb Państwa odpowiada w tego rodzaju postępowaniu na zasadzie ryzyka. Wnioskodawczyni nie postawiono żadnego zarzutu, a jej zatrzymanie nie było konieczne, w niczym nie służyło wyjaśnieniu okoliczności faktycznych sprawy, a zwłaszcza nie ułatwiało przebiegu czynności procesowych dokonywanych przez Policję. Trafne są także dalsze ustalenia faktyczne mające znaczenie dla określenia wysokości zadośćuczynienia. Sposób traktowania wnioskodawczyni po zatrzymaniu, prowadzenie w kajdankach na badania lekarskie do szpitala na oczach ludzi, a wreszcie uciążliwości, których doznała w czasie noclegu (tj. niehigieniczne warunki bytowe w celi, hałasy, światło w nocy itd.), a wreszcie infekcja bakteryjna oraz plotki w środowisku po zwolnieniu, to ogół tych dolegliwości, które słusznie Sąd Okręgowy wziął pod uwagę przy miarkowaniu zadośćuczynienia za krzywdę wynikłą z niesłusznego zatrzymania wnioskodawczyni. Kwota 1.800 zł jest adekwatna do skali cierpień jakich M. K. doznała i tę ocenę Sąd odwoławczy w pełni podziela. Proponowana przez Komendanta Policji kwota 200 zł ma charakter li tylko symboliczny i nie ma nic wspólnego z miarkowaniem wysokości zadośćuczynienia przy uwzględnieniu szeregu okoliczności, o których była mowa, a które Sąd Okręgowy w sposób wyczerpujący przeanalizował. Wbrew twierdzeniu skarżącego Sąd Okręgowy oparł się na tych wszystkich dowodach, które miały znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie. Ocenił je zgodnie z zasadą oceny swobodnej, o której stanowi art. 7 k.p.k. Sposób rozumowania Sądu został przedstawiony w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku, a Sąd odwoławczy uznając je za poprawne, wnioski co do zasady i wysokości roszczenia w pełni zaakceptował, poza podmiotem wskazanym do spełnienia zasądzonego roszczenia, o czym niżej wobec treści apelacji Prokuratora.
- Odnośnie do apelacji Prokuratora. Skarga apelacyjna Prokuratora dotyczy jedynie zagadnienia właściwego wskazania podmiotu zobowiązanego do wypłaty wnioskodawczyni M. K. przyznanego jej zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie w dniu 20.01.2014 r. w sprawie 4 Ds.110/
- Nie zostało bowiem zakwestionowane rozstrzygnięcie Sądu I instancji w zakresie ustalenia przesłanek uzasadniających roszczenie wnioskodawczyni. Istotnie zatrzymanie M. K. – dokonane przez Policję w trybie art. 244 § 1 k.p.k. nosiło znamiona niesłusznego w rozumieniu przepisów rozdziału 58 k.p.k. i w tym zakresie motywacja Sądu Okręgowego jest zawarta w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Dopełnieniem tej oceny jest postanowienie Sądu Rejonowego w Opolu z dnia 30 stycznia 2014 r., sygn.. akt: II Kp 12/14, którym orzeczono o niezasadności zatrzymania M. K. po rozpoznaniu jej zażalenia na zatrzymanie. W apelacji Prokurator nie podważa również orzeczenia w zakresie wysokości zadośćuczynienia (1.800 zł) zasądzonego na rzecz wnioskodawczyni z tytułu krzywdy wynikającej z wykonania środka przymusu w postaci zatrzymania, którego nie powinna była ponieść. Skarżący nie godzi się jedynie ze wskazaniem Komendanta Miejskiego Policji w O. jako podmiotu zobowiązanego do wypłaty zasądzonego roszczenia oraz do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 120 zł, prezentując pogląd, że należności te winny być wypłacone ze środków budżetowych Sądu Okręgowego w Opolu. Stanowisko to zasługuje na akceptację. M. K. wystąpiła do Sądu Okręgowego w Opolu z wnioskiem o zadośćuczynienie za niesłuszne zatrzymanie zastosowane w trybie art. 244 § 1 k.p.k. Niesłuszność zastosowania tego środka przymusu jest źródłem dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie przepisów rozdziału 58 k.p.k. Z mocy art. 552 k.p.k. podmiotem sensu largo zobowiązanym do spełnienia roszczenia osoby uprawnionej jest Skarb Państwa. Problemem in concreto było ustalenie właściwego statio fisci. Na podstawie art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 812 z późn. zm.) organem powołanym do reprezentowania Skarbu Państwa jest minister właściwy do spraw Skarbu Państwa. Natomiast w postępowaniu o odszkodowanie lub zadośćuczynienie chodzi nie o ochronę Skarbu Państwa tylko o jego reprezentację. Stąd też w art. 554 § 3 k.p.k. mowa jest o uprawnieniu do reprezentowania Skarbu Państwa. Gdyby wyłączyć udział Prokuratorii Generalnej w tym postępowaniu, gdyż z art. 4 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej wynika, że nie wykonuje zastępstwa procesowego Skarbu Państwa w postępowaniu karnym, to przez art. 558 k.p.k. należy odwołać się do art. 67 § 2 k.p.c. Z treści tego przepisu wynika, że za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie lub organ jednostki nadrzędnej (zob. D. Świecki. Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, wyd. II, Wolters Kluwer 2015 r.; postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 2 grudnia 2015 r., II AKz 655/15, Lex nr 1997935). Państwowymi jednostkami organizacyjnymi są: instytucje państwowe, urzędy państwowe, jednostki państwowe, centralne organy administracji rządowej, terenowe organy administracji rządowej, organy administracji państwowej, organy administracji zespolonej, organy administracji niezespolonej. Komendant Miejski Policji w O. jako terenowy organ administracji rządowej jest uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa w procesie, zwłaszcza, że to z działaniami funkcjonariuszy policji z Komendy Miejskiej Policji w O. wiąże się dochodzone przez wnioskodawczynię roszczenie. Trafny wydaje się pogląd, że nie zachodzi tożsamość między podmiotem uprawnionym do reprezentowania Skarbu Państwa w procesie, a podmiotem zobowiązanym do wypłacenia zasądzonego odszkodowania lub zadośćuczynienia. Kwestię tę wyjaśnił Sąd Najwyższy w judykacie z dnia 14 września 2006 r., III CSK 59/06 wyrażając następujący pogląd: „ Kryterium wyboru reprezentanta w myśl art. 67 § 2 k.p.c. ma charakter materialnoprawny wyrażający się w zwrocie o działalności państwowej jednostki organizacyjnej, z którą wiąże się dochodzone roszczenie”. Przytoczona formuła okazuje się zbyt wąska ze względu na zróżnicowanie państwowych jednostek organizacyjnych oraz obszarów ich aktywności. W rzeczywistości Skarb Państwa występuje w postępowaniach przed sądem jako czynna albo bierna strona procesu oraz jako uczestnik postępowania nieprocesowego. Związek między roszczeniem a wskazanym statio fisci może wynikać nie tylko z jego działania obejmującego również zaniechanie, ale i z samej kompetencji. Dotyczy to zwłaszcza odpowiedzialności za zdarzenia z przeszłości. Na ustalenie statio fisci wpływają także okoliczności związane ze skutecznością, czyli wykonaniem wyroku, skoro środki, którymi musi dysponować Skarb Państwa – dłużnik, są przywiązane do jednostek organizacyjnych zgodnie z klasyfikacją budżetową, a nie stanowią ich własności w znaczeniu cywilnoprawnym. Konkludując: uprawniony jest pogląd, że odszkodowanie lub zadośćuczynienie za niesłuszne zatrzymanie zasądzone na podstawie przepisów rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego podlega wypłaceniu z sum budżetowych Skarbu Państwa za pośrednictwem Sądu I instancji jako zobowiązanego do wykonania prawomocnego wyroku. W budżecie Sądu Apelacyjnego są przewidziane na ten cel środki w Rozdz.
- W razie potrzeby Dyrektor Sądu Apelacyjnego przekazuje je w odpowiedniej wysokości do sądu I instancji wykonującego prawomocne orzeczenie. Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w instytucji roszczenia regresowego Skarbu Państwa przewidzianego w art. 557 k.p.k. w stosunku do osób, których bezprawne działania spowodowały niesłuszne skazanie, (…) niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – dochodzone w postępowaniu cywilnym (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19 sierpnia 1999 r., II AKa 141/99). Podzielając w tym zakresie pogląd wyrażony w apelacji Prokuratora, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wyeliminował z pkt 1 i 2 części rozstrzygającej wskazanie Komendanta Miejskiego Policji w O. jako podmiotu zobowiązanego w imieniu Skarbu Państwa do wypłaty zadośćuczynienia i uiszczenia na rzecz wnioskodawczyni kosztów zastępstwa procesowego. W pozostałej części (związanej z apelacją Komendanta Miejskiego Policji w O.) zaskarżony wyrok podlegał utrzymaniu w mocy z przyczyn wskazanych na wstępie niniejszego uzasadnienia. Obciążenie kosztami postępowania odwoławczego Skarbu Państwa znajduje oparcie w art. 554 § 4 k.p.k. w zw. z art. 634 k.p.k. SSA Andrzej Kot SSA Barbara Krameirs SSO( del.do SA) Edyta Gajgał