Sygn. akt III AUa 30/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 maja 2016 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Urszula Iwanowska (spr.) Sędziowie: SSA Romana Mrotek SSA Beata Górska Protokolant: St. sekr. sąd. Karolina Popowicz po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2016 r. w Szczecinie sprawy K. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 października 2014 r. sygn. akt VI U 2505/12
(0)oraz hipogonadyzm hipogonadotropowy, a chorobami współistniejącymi są: kamica pęcherzyka żółciowego, otyłość, stłuszczenie wątroby, choroba wrzodowa żołądka w wywiadzie, przewlekły zespół bólowy kręgosłupa lędźwiowego w przebiegu dyskopatii L4/L5 i L5/S1 ze zmianami zwyrodnieniowymi. Lekarz, który wystawił zaświadczenie wskazał także, że ubezpieczony jest niezdolny do pracy, wymaga dalszego leczenia w poradniach specjalistycznych, a rokowania są niepewne. Lekarz orzecznik ZUS w opinii z dnia 19 marca 2010 r. uznał ubezpieczonego za częściowo niezdolnego do pracy z uwagi na schorzenia kardiologiczne. Po rozpatrzeniu zarzutu wadliwości orzeczenia komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 7 kwietnia 2010 r. uznała, że ubezpieczony nie jest osobą niezdolną do pracy. Orzeczenie to legło u podstaw decyzji z dnia 13 kwietnia 2010 r. o odmowie prawa do renty. dowód: zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 2 lutego 2010 r. k. 64 dokumentacja lekarska ZUS, opinia lekarska z dnia 19 marca 2010 r. k. 65-77 dokumentacja lekarska ZUS, zarzut wadliwości k. 78 dokumentacja lekarska ZUS, opinia lekarska z dnia 7 kwietnia 2010 r. k. 79 dokumentacja lekarska ZUS, decyzja z dnia 13 kwietnia 2010 r. k. 37 plik II akt ZUS. Do wniosku o prawo do renty z dnia 11 kwietnia 2011 r. K. G. dołączył zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 6 kwietnia 2011 r. wystawione przez lekarza medycyny pracy ze wskazaniem, że choroba podstawowa ubezpieczonego to: niestabilne nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa II CCS, niewydolność krążenia II/III NYHA oraz nieprawidłowa glikemia na czczo. Jako współistniejące choroby wskazano: hipogonadyzm hipogonadotropowy, kamicę pęcherzyka żółciowego, otyłość, stłuszczenie wątroby, chorobę wrzodową żołądka w wywiadzie, przewlekły zespół bólowy kręgosłupa lędźwiowego w przebiegu dyskopatii L4/L5 i L5/S1 ze zmianami zwyrodnieniowymi oraz zwyrodnienie stawów barkowych. Jednocześnie lekarz wskazał, że ubezpieczony nie rokuje poprawy, jego schorzenia mają charakter przewlekły i postępujący, i jest niezdolny do pracy. W toku postępowania sądowego wywołanego odwołaniem złożonym przez K. G. od decyzji z dnia 22 kwietnia 2011 r. odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (sygn. akt VI U 737/11) ubezpieczony nie powoływał się na stan zdrowia psychicznego jako powód niezdolności do pracy. Również biegli sądowi oceniający wówczas stan zdrowia ubezpieczonego nie zwrócili uwagi, że istnieją przesłanki do oceny stanu zdrowia psychicznego celem ustalenia jego zdolności do pracy. Postępowanie przed Sądem Okręgowy zakończyło się w dniu 27 marca 2013 r., kiedy oddalono odwołanie ubezpieczonego. Do pisma stanowiącego uzupełnienie apelacji w dniu 9 maja 2013 r. ubezpieczony dołączył kartę wizyty w poradni psychologicznej z dnia 7 maja 2013 r. oraz zaświadczenie lekarskie psychiatry G. B. z dnia 10 maja 2013 r., w którym wskazano, że ubezpieczony znajduje się pod opieką Gabinetu (...) z powodu zaburzeń adaptacyjnych uwarunkowanych sytuacją życiową. Jednocześnie lekarz wskazał, że aktualnie przeprowadzone testowe badania psychologiczne wskazują na cechy organicznych zmian w obrębie CUN pod postacią rozwijającego się zespołu psychoorganicznego w kierunku otępiennym. Nasilenie dolegliwości pod postacią zaburzeń emocjonalnych (niestabilność, drażliwość, skłonność do stanów przygnębiennych, apatii) i zaburzenia funkcji poznawczych (osłabienie zapamiętywania i trwałości uwagi) powoduje ograniczenie zdolności do podjęcia pracy zgodnej z poziomem kwalifikacji pacjenta. Lekarz wskazał nadto, że pacjent wymaga stałej kontroli psychiatrycznej i wykonania badań obrazowych CUN (EEG głowy, ewentualnie TK głowy), a także kontrolnego badania psychologicznego za 12 miesięcy. Psychiatra postawił diagnozę: zespół neurasteniczno-depresyjny na podłożu organicznym. Sprawa została zakończona prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2014 r., sygn. akt III A Ua 382/14, oddalającym apelację ubezpieczonego. dowód: zaświadczenie lekarskie z dnia 6 kwietnia 2011 r. k. 7 plik III akt ZUS, zaświadczenie lekarskie z dnia 11 kwietnia 2011 r. k. 8 plik III akt ZUS, akt sprawy VI U 737/11 – załącznik do akt niniejszej sprawy; karta wizyty psychologicznej z dnia 7 maja 2013 r. k. 184 akt VI U 737/11, zaświadczenie lekarskie z dnia 10 maja 2013 r. k. 185 akt VI U 737/
- Do wniosku o prawo do renty z dnia 14 lutego 2012 r. ubezpieczony załączył zaświadczenie o stanie zdrowia od lekarza medycyny pracy z dnia 23 stycznia 2012 r. ze wskazaniem występujących u ubezpieczonego schorzeń jak w poprzednio wydanych zaświadczeniach oraz podaniem, że schorzenia ubezpieczonego mają charakter przewlekły i postępujący oraz nie rokują poprawy. Nadto ubezpieczony dołączył zaświadczenie o stanie zdrowia wystawione przez psychiatrę G. B. z dnia 9 lutego 2012 r. z rozpoznaniem zaburzenia adaptacyjne, depresyjno-lękowe ze wskazaniem, że rokowania są trudne do przewidzenia, a zdolność do wykonywania pracy ograniczona. W toku badania przez lekarza orzecznika ZUS w dniu 8 marca 2012 r. ubezpieczony podał, że miał jedną wizytę u lekarza psychiatry i nie podał dolegliwości natury psychicznej, a lekarz orzecznik stwierdził stan psychiczny prawidłowy. W trakcie badania przez komisję lekarską ZUS ubezpieczony podał, że w dniu 9 lutego 2012 r. był konsultowany przez psychiatrę z powodu zaburzeń adaptacyjnych, lękowo-depresyjnych, i uskarżał się na zburzenia snu, poczucie lęku. W wyniku przeprowadzonego badania komisja lekarska wskazała - stan psychiczny logiczny, prawidłowo zorientowany, nastrój i napęd psychoruchowy wyrównany, afekt stabilny, dostosowany, pamięć i koncentracja sprawne, uwagę skupia sprawnie, bez objawów psychotycznych, bez myśli i tendencji suicydalnych. dowód: zaświadczenie lekarskie z dnia 23 stycznia 2012 r. k. 1 akt zastępczych ZUS, zaświadczenie z dnia 9 lutego 2012 r. k. 2 akta zastępczych ZUS, opinia lekarska z dnia 8 marca 2012 k. 15 akt zastępczych ZUS, opinia lekarska z dnia 28 marca 2012 r. k. 17 akt zastępczych ZUS. W odwołaniu od decyzji z dnia 17 czerwca 2012 r. ubezpieczony nie wskazywał na stan zdrowia psychicznego jako przyczynę niezdolności do pracy. Dopiero w dniu 14 maja 2013 r. ubezpieczony złożył do akt niniejszej sprawy kartę wizyty psychologicznej z dnia 7 maja 2013 r. oraz zaświadczenie lekarskie od psychiatry G. B. z dnia 10 maja 2013 r. o treści przytoczonej powyżej. dowód: pismo - odwołanie z dnia 9 lipca 2012 r. k. 2-3, pismo z dnia 14 maja 2013 r. k. 109, karta wizyty psychologicznej k. 110, zaświadczenie lekarskie z dnia 10 maja 2013 r. k.
- Ubezpieczony zgłosił się do Gabinetu (...) lekarza G. B. w dniu 9 lutego 2011 r. Wówczas lekarz stwierdził zaburzenia depresyjno-lękowe adaptacyjne. Wdrożono leczenie farmakologiczne. Tożsamą diagnozę psychiatra postawił podczas wizyt ubezpieczonego w gabinecie w dniu 15 czerwca i 17 października 2011 r. Podczas kolejnej wizyty w dniu 9 lutego 2012 r. lekarz odnotował podejrzenie organicznego uszkodzenia CUN i kontynuował leczenie farmakologiczne. Kolejne wizyty ubezpieczony odbył w dniu 25 maja i 27 września 2012 r., gdzie powtórzono diagnozę zaburzenia depresyjno-lękowe oraz kontynuowano leczenie farmakologicznie. W dniu 17 stycznia 2013 r. lekarz stwierdził u ubezpieczonego organiczne zaburzenia depresyjno-lękowe i podwyższył dawkę P. z 30 mg/rano do 40 mg/rano. Podczas kolejnej wizyty w dniu 27 kwietnia 2013 r. psychiatra zalecił ubezpieczonemu wykonanie badań psychologicznych i podtrzymując rozpoznanie zaburzeń depresyjno-lękowych na podłożu organicznym podwoił dawkę Z. na noc (z 5 mg na 10 mg). Podczas wizyty w dniu 10 maja 2013 r. dawkowanie leków potrzymano, przy diagnozie jak dotychczas. Tożsame rozpoznanie psychiatra postawił w dniu 12 sierpnia i 8 września 2013 r. oraz utrzymał wysoką dawkę P.. Przed 2013 r. ubezpieczony na schorzenia natury psychicznej leczony był jedynie objawowo. Dopiero od stycznia 2013 r. ubezpieczonego zaczęto leczyć celowo. dowód: historia choroby k. 124-129 i 141, ustna opinia ustna uzupełniająca biegłej psychiatry złożona na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2016 r. Ubezpieczony stał się osobą częściowo niezdolną do pracy od dnia 29 maja 2013 r. kiedy to lekarz Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S., po przeprowadzeniu konsultacji kardiologicznej z ekg, psychiatrycznej, ortopedycznej, neurologicznej i laryngologicznej z audiogramem uznał, że ze względów psychiatrycznych ubezpieczony jest niezdolny do pracy jako sprzątacz zgodnie z dostarczoną charakterystyką stanowiska pracy. dowód: karta informacyjna k. 186, ustna opinia ustna uzupełniająca biegłej psychiatry złożona na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2016 r. Z uwagi na przebieg leczenia psychiatrycznego K. G., w tym wprowadzenie wysokich dawek leków najpierw od stycznia 2013 r. (P.), a następnie od kwietnia 2013 r. (Z.) rozpoznanie organicznych zaburzeń depresyjno-lekowych od stycznia 2013 r. oraz przeprowadzone badanie w Wojewódzkim Ośrodku Medycyny Pracy w S. z dokonanym ustaleniem braku zdolności do pracy, za datę powstania częściowej niezdolności do pracy z uwagi na stan zdrowia psychicznego należy przyjąć dzień 29 maja 2013 r. Ostatecznie leczenie psychiatryczne K. G. przebiega bardzo dobrze. Odzyskał on bardzo dobrą sprawność poznawczą i orientację, pamięć orientacyjną. dowód: ustna opinia ustna uzupełniająca biegłej psychiatry złożona na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2016 r. Powyższych ustaleń dokonano w oparciu o dokumentację zgromadzoną w aktach organu rentowego, aktach sprawy VI U 737/11, aktach niniejszej sprawy oraz ustną uzupełniającą opinię biegłej z zakresu psychiatrii M. Ś. złożoną w dniu 28 kwietnia 2016 r. W ocenie sądu odwoławczego opinia tej biegłej dopiero po uzupełnieniu zasługuje na uwzględnienie jako wiarygodna, logiczna, pełna i spójna, korespondująca z dokumentacją medyczną zgromadzoną w aktach sprawy. Jak już wyżej wskazano, w opinii pisemnej z dnia 15 maja 2014 r. biegła wskazała, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy od 8 marca 2012 r. do lutego 2015 r. z uwagi na zaburzenia lękowe i depresyjne mieszane, rozpoczynający się zespół psychoorganiczny. Podczas gdy dopiero w styczniu 2013 r. lekarz psychiatra prowadzący ubezpieczonego podjął podejrzenie podłoża organicznego stanu zdrowia ubezpieczonego i wprowadził, jak zaznaczyła biegła, wysoką dawkę leku ((...)). Pomimo postawionej diagnozy sama biegła uznała, że ubezpieczony może podjąć prostą pracę, a skoro ma on wykształcenie podstawowe i żadnych nabytych kwalifikacji to oznaczało, iż nie był osobą niezdolną do pracy. Nie można też pominąć okoliczności, że sam ubezpieczony nie upatrywał swojej niezdolności do pracy w stanie zdrowia psychicznego do czasu, gdy biegli sądowi z zakresu kardiologii, neurologii, ortopedii, gastroenterologii, endokrynologii i medycyny pracy nie uznali, go za zdolnego do pracy mimo stwierdzonych schorzeń. Przy czym, podkreślenia wymaga też fakt, że w sprawie VI U 737/11 ubezpieczony nie podnosił w ogóle tej okoliczności, a w niniejszej sprawie nawet badający ubezpieczonego biegły lekarz specjalista medycyny pracy nie dostrzegł choćby symptomów wskazujących, że stan zdrowia psychicznego czyniłby wówczas K. G. osobą częściowo niezdolną do pracy. Ponadto biegła specjalista medycyny pracy wypowiadała się mając też do dyspozycji kartę informacyjną z Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy z dnia 29 maja 2013 r. oraz zaświadczenie lekarskie z dnia 22 maja 2013 r. (opinia uzupełniająca z dnia 16 maja 2013 r. k. 118). Sąd odwoławczy miał także na uwadze, że doświadczenie w orzekaniu w sprawach o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy wskazuje, iż ubiegający się o to prawo eksponują każdą nieprawidłowość w stanie zdrowia upatrując w niej przyczynę swojej niezdolności do pracy. Ani ubezpieczony, pomimo poczucia niezdolności do pracy, ani biegli, którzy zbierali wywiad od ubezpieczonego oraz przeprowadzali jego badanie nie wskazywali, aby na dzień 14 lutego czy 17 czerwca 2012 r. u ubezpieczonego wystąpiły objawy uzasadniające uznanie braku zdolności do pracy z przyczyn psychiatrycznych. Zatem, dopiero oparcie opinii biegłej psychiatry na całej dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy i wyjaśnienie powyższych wątpliwości mogło stanowić podstawę do ustalenia stanu zdrowia psychicznego ubezpieczonego na dzień złożenia wniosku i wydania zaskarżonej decyzji. W pozostałym zakresie, czyli poza ustaleniem, że K. G. był osobą częściowo niezdolną do pracy od dnia 8 marca 2012 r., sąd odwoławczy przyjmuje za własny i podziela stan faktyczny ustalony przez sąd pierwszej instancji w zakresie wieku, wykształcenia, przebiegu i warunków zatrudnienia ubezpieczonego, przebiegu leczenia i postępowania orzeczniczego przed organem rentowy i w postępowaniu sądowym, a także w zakresie oceny stanu zdrowia kardiologicznego, neurologicznego, ortopedycznego, gastroenterologicznego, endokrynologicznego, psychologicznego i z zakresu medycyny pracy uznając, że okoliczności te zostały ustalone prawidłowo, oparte na zgromadzonym oraz ocenionym zgodnie z wymogami art. 233 § 1 k.p.c. materiale dowodowym. Również zastosowane przepisy prawne przez Sąd Okręgowy jako prawidłowe są podzielone przez Sąd Apelacyjny bez konieczności ich szczegółowego powtarzania. Należy jednak zauważyć, że ocena niezdolności do pracy w zakresie dotyczącym naruszenia sprawności organizmu i wynikających stąd ograniczeń możliwości wykonywania zatrudnienia wymaga z reguły wiadomości specjalnych, przy czym oceny niezdolności do pracy nie można dokonywać w oparciu jedynie o opinie lekarzy leczących ubezpieczonego. Podstawowym dowodem w sprawach o rentę jest dowód z opinii biegłego. Z istoty i celu tego rodzaju dowodu wynika, że jeśli rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych, dowód z opinii jest konieczny. W takim wypadku sąd nie może poczynić ustaleń sprzecznych z opinią biegłego, jeśli jest ona prawidłowa i jeżeli odmienne ustalenia nie mają oparcia w pozostałym materiale dowodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1974 r., II CR 748/74, LEX nr 7618). Jednak ostateczna ocena, czy ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy musi uwzględniać także i inne elementy - ma charakter prawny, stanowiąc subsumcję stanu faktycznego do norm prawnych, wobec czego może jej dokonać wyłącznie sąd, a nie biegły (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2014 r., I UK 159/14, LEX nr 1598678). Należy wskazać, że nie wystarczy udowodnienie, że występują u ubezpieczonego określone schorzenia, lecz należy je powiązać z rzeczywistymi kwalifikacjami i ustalić, czy doszło do znacznej utraty zdolności do pracy, zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalno-rentowej). Trzeba mieć przy tym na uwadze, że na pojęcie niezdolności do pracy składają się pozostające w koniunkcji dwa elementy, tj. element biologiczny oraz element ekonomiczny rozumiany, jako obiektywna utrata zdolności do zarobkowania (zgodnie z posiadanymi rzeczywistymi kwalifikacjami – w przypadku znacznej, a nie całkowitej, utraty zdolności do pracy; art. 12 ustawy emerytalno-rentowej). Oceny zdolności do pracy, oznaczającej potencjalną możliwość wykonywania zatrudnienia, dokonuje się przy uwzględnieniu stopnia naruszenia sprawności organizmu, możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji oraz celowości przekwalifikowania zawodowego z uwagi na rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne. Niezdolność do wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wystarczającym, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że mimo upośledzenia organizmu możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2012 r., II UK 108/11, LEX nr 1130390). W niniejszej sprawie sporządzanych było wiele opinii przez biegłych o specjalnościach adekwatnych do schorzeń zgłaszanych przez ubezpieczonego. Zastrzeżenia do opinii zgłaszane były zarówno przez organ rentowy, jak i przez ubezpieczonego. Doprowadziło to w konsekwencji do wydania opinii uzupełniających. Ostatecznie jednak stan zdrowia ubezpieczonego oceniany na dzień wydania decyzji nie czynił go osobą niezdolną do pracy. Mając na uwadze powyższe podkreślić należy, że sąd bada legalność wydania decyzji i bierze pod uwagę stan faktyczny na dzień jej wydania. W związku z czym, należało ustalić stan zdrowia ubezpieczonego od dnia złożenia wniosku do dnia wydania zaskarżonej decyzji, tj. 17 czerwca 2012 r. Ewentualne późniejsze pogorszenie się stanu zdrowia ubezpieczonego nie ma wpływu na możliwość przyznania mu prawa do wnioskowanego świadczenia. Sąd Apelacyjny nie zaprzecza, że schorzenia natury psychicznej u ubezpieczonego występowały, jednakże na podstawie dokumentacji zawartej w aktach sprawy nie można stwierdzić, że doprowadziły on do tak znacznego naruszenia sprawności organizmu powodującej przynajmniej częściową niezdolności do pracy przed wskazanym - ostatecznie - przez biegłą psychiatrę dniem 29 maja 2013 r. W takiej sytuacji zarzut organu rentowego naruszenia art. 57 i 58 w związku z art. 12 i 13 ustawy emerytalno-rentowej - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że K. G. spełniał kryteria wymagane przepisami prawa, by móc zostać uznanym za częściowo niezdolnym już do pracy od dnia 8 marca 2012 r., okazał się uzasadniony. W konsekwencji Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 477 14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie od decyzji z dnia 17 czerwca 2012 r. Zmiana zaskarżonego wyroku doprowadziła do zmiany zaskarżonego orzeczenia także w zakresie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu z urzędu w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. W związku z tym, że odwołanie ubezpieczonego od decyzji zostało oddalone, Zakład Ubezpieczeń okazał się stroną wygrywającą proces. Skutkowało to przyznaniem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pełnomocnikowi ubezpieczonego od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Szczecinie, z uwzględnieniem stawek wynikających z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461). Orzeczenie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu z urzędu w postępowaniu apelacyjnym wydane zostało na podstawie § 13 ust. 1 pkt 2 w związku z § 12 ust. 2 i w związku z § 2 powołanego wyżej rozporządzenia. SSA Romana Mrotek SSA Urszula Iwanowska SSA Beata Górska