Sygn. akt I PK 254/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 lipca 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) S

§ 2pkt 2 Porozumienia z dnia 28 września 2011 r.

zawartego pomiędzy Elektrownią C. S.A. a organizacjami związkowymi i przyjęcie, że realizacją zobowiązania pracodawcy do wypłaty pracownikom rekompensaty z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego było podpisanie przez pracodawcę z pracownikami porozumień zmieniających ich warunki pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania względem nich tego układu zbiorowego pracy, chociaż wykładnia literalna §

§ 2

pkt 2 Porozumienia prowadzi do wniosku, że rekompensata przysługuje pracownikowi w zamian za złożenie deklaracji wyrażającej zgodę na zaprzestanie stosowania układu oraz zgody na podpisanie w przyszłości porozumienia zmieniającego warunki płacy i pracy w zakresie uchylenia stosowania tego układu zbiorowego pracy,

1. b)błędną wykładnię art. 9 § 1 k.p. w związku z § 2 pkt 3 Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. polegającą na przyjęciu, że podpisanie porozumień do umów o pracę o zmianie warunków pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania względem pracowników układu zbiorowego pracy stanowi przesłankę nabycia prawa do rekompensaty przewidzianej w § 2 pkt 1 tego Porozumienia, mimo że warunki przyznania prawa do rekompensaty zostały w sposób wyczerpujący 8 ustalone w § 2 pkt 1 w związku z § 2 pkt 2 Porozumienia oraz w Regulaminie stanowiącym załącznik do tego Porozumienia,
2. c)niewłaściwe zastosowanie art. 24113 § 2 k.p. polegające na uzależnieniu prawa do rekompensaty przewidzianej w § 2 pkt 1 Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. od zawarcia porozumień zmieniających indywidualne warunki pracy i płacy pracowników w zakresie uchylenia stosowania względem nich układu,
3. d)błędną wykładnię art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p., art. 61 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 29 § 4 k.p. poprzez przyjęcie, że dla skutecznego zawarcia porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy pracownika oświadczenie stron powinno zostać wyrażone w formie pisemnej. Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że na podstawie art. 382 k.p.c. Sąd drugiej instancji nie jest uprawniony do zmiany ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji bez ponownej oceny dowodów, a jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Ponadto Sąd drugiej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni przepisów Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. bowiem zgodnie z § 2 pkt 1 tego Porozumienia pracodawca zobowiązał się wypłacić rekompensatę z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego i nie była ona uzależniona od zawarcia porozumienia zmieniającego. Wobec powyższego oczywistym jest, że przepis § 2 pkt 3 Porozumienia nie stanowił kolejnej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, a jedynie określał jeden z warunków ziszczenia się terminu jej wypłaty. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, podnosząc między innymi, że Porozumienie z dnia 28 września 2011 r. nie może być uznawane za źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 9 Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W pierwszym rzędzie stwierdzić należy, iż częściowo zasadny jest zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., albowiem podważając ustalenia Sądu pierwszej instancji co do wypłaty pracownikom, którzy nie zawarli po dniu 30 maja 2012 r. porozumień zmieniających warunki pracy i płacy, rekompensaty przewidzianej Porozumieniem z dnia 28 września 2011 r. w sprawie wspólnych działań celem uchylenia stosowania względem pracodawcy i pracowników zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego, Sąd Okręgowy istotnie nie odniósł się do przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji dowodów, zwłaszcza zeznań świadków oraz powódki, ograniczając się wyłącznie do odmiennej wykładni postanowień tego Porozumienia, w oderwaniu od ustaleń i rozważań Sądu pierwszej instancji, mimo iż za własne uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji. Wielokrotnie Sąd Najwyższy wskazywał, że w systemie apelacji pełnej, jaki obowiązuje w polskim procesie cywilnym, sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Jako sąd merytorycznie rozpoznający sprawę od początku nie może pominąć środków dowodowych wskazanych przez strony na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tego względu przyjmuje się, że chociaż art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej dyrektywy określającej istotę postępowania apelacyjnego, jako kontynuację merytorycznego rozpoznania sprawy, to jednak może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, jeżeli skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął cześć zebranego materiału oraz, że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 100/98, OSNC 1999 nr 9, poz. 146; z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99, OSNC 2000 nr 1, poz. 17 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 674/04, LEX nr 180851; z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, LEX nr 274217; z dnia 12 czerwca 2013 r., II CSK 634/12, LEX nr 1363015; z dnia 4 kwietnia 2014 r., II CSK 384/13, LEX nr 1483948; z dnia 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, LEX nr 1521311; z dnia 5 lutego 2015 r., III UK 78/14, LEX nr 1646026). Innymi słowy, obowiązkiem Sądu Okręgowego, przy wydaniu wyroku reformatoryjnego, było 10 rozważenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego kwestii nabycia prawa do rekompensaty przez pracowników strony pozwanej stosownie do postanowień Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. oraz Regulaminu stanowiącego załącznik nr 1 do Porozumienia. Nie mają jednak racji skarżący, zarzucając, że sąd drugiej instancji nie może dokonać nowych ustaleń odmiennych od ustaleń sądu pierwszej instancji, jeżeli byłyby one wyłącznie wynikiem innej oceny dowodów. Jak wynika z uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999 nr 7-8, poz. 124) sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienia tego postępowania. Warto jednak zauważyć, że Sąd Okręgowy wskazując, iż przyjmuje w całości za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, pominął znaczną część tych ustaleń, nie oceniając dowodów w aspekcie ogólnych reguł postępowania dowodowego, w tym przede wszystkim nie odniósł się do zeznań świadków oraz przesłuchania stron co do wypłaty rekompensaty osobom, które podpisały wyłącznie deklarację wyrażającą zgodę na zaprzestanie stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego oraz na podpisanie porozumienia zmieniającego ich warunki pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania względem nich tego układu w zamian za rekompensatę. Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego na wstępie wskazać należy, iż problematyka charakteru prawnego porozumień zbiorowych od wielu już lat wywołuje spory i kontrowersje. W szczególności sporne jest pojęcie „oparcia ustawowego” z art. 9 § 1 k.p. Przepis ten stanowi bowiem, że przez prawo pracy rozumie się przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych określających prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Warunkiem zaliczenia porozumienia zbiorowego do źródeł prawa pracy jest oparcie go na ustawie. Sąd Najwyższy w sprawie o podobnym stanie prawnym w wyroku z dnia 9 lipca 2015 r., I PK 216/14 (niepublikowany) 11 przyjął, że pojęcie oparcia ustawowego należy rozumieć szeroko. Przykładowo stanowisko takie zostało już dawno wykształcone w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2006 r., III PZP 2/06, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 38 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2006 r., III PK 114 /05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 2 z glosą A. Tomanka). Podobnie przyjmuje Sąd Najwyższy w kwestii charakteru prawnego porozumień postrajkowych, pomimo że ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych nie zawiera wyraźnego upoważnienia do zawierania porozumień postrajkowych, co jest aprobowane w doktrynie prawa pracy (por. K. W. Baran, Komentarz do art. 9 k.p., w: Kodeks pracy. Komentarz, red. K.W. Baran, Warszawa 2012 oraz L. Florek: Glosy do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2008 r., I PK 235/07 oraz z dnia 2 kwietnia 2008 r. II PK 261/07, PiZS 2010 nr 1, s. 36-39). Tak więc pojęcie oparcia ustawowego dla porozumienia zbiorowego można rozumieć szeroko jako wskazanie w ustawie (wyraźne lub wyinterpretowane) możliwości zawarcia porozumienia, nawet bez bliższego jego określenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 r., II PK 288/11, LEX nr 1254680 z glosą krytyczną A. Musiały oraz z dnia 7 grudnia 2012 r., II PK 128/12, OSP 2013 nr 12, poz. 117 z glosą aprobująca A. Musiały). W rozpoznawanej sprawie zawarte przez pracodawcę i działające u niego związki zawodowe porozumienie, które prawidłowo Sąd Okręgowy zakwalifikował jako źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., przewidywało wystąpienie (wspólne działanie) do stron zawieszonego ponadzakładowego układu zbiorowego pracy celem uchylenia jego stosowania. W efekcie doszło do podpisania protokołu dodatkowego wykreślającego pracodawcę z wykazu członków Związku Pracodawców Elektrociepłowni (podmiotów zobowiązanych do stosowania układu), a następnie zarejestrowania tej zmiany w rejestrze ponadzakładowych układów zbiorowych pracy. Podkreślenia wymaga, że problem uwolnienia się pracodawcy z obowiązywania układu ponadzakładowego od dawna wywołuje podstawowe problemy (zob. Z. Hajn „Status prawny organizacji pracodawców”, Warszawa 1999, s. 74-77). Autor ten stwierdził, że w razie wystąpienia pracodawcy z organizacji pracodawców byłoby możliwe analogiczne zastosowanie art. 24119 § 2 k.p. Podobne stanowisko zajął K. Rączka „Miejsce i rola układów zbiorowych pracy w 12 systemie źródeł prawa pracy” (PiZS 1996 nr 2, str. 1) wskazując, że de lege lata nie jest regulowana sytuacja skutków w sferze układowej wystąpienia pracodawcy z organizacji pracodawców. Trudno uznać, aby sytuacja taka była prawnie obojętna, a więc mamy tu do czynienia z ewidentną luką w ustawie. Jej wypełnienia należy poszukiwać bądź w analogicznym stosowaniu art. 2418 § 1 k.p, bądź art. 24119 § 2 k.p. Inni przedstawiciele doktryny przyjmują, że przepis art. 24119 § 2 k.p. nie normuje sytuacji wystąpienia pracodawcy z organizacji i proponują analogiczne zastosowanie art. 2417 § 1 pkt 1 k.p. (por. L. Florek, w: Kodeks Pracy. Komentarz, red. L. Florek, LEX a Wolters Kluwer business 2011, s. 1180). Przeciwne stanowisko w tej kwestii wyraził W. Sanetra (J. Iwulski, W. Sanetra: Komentarz do Kodeksu pracy, Warszawa 2009, s. 1174). Podobnie wypowiedział się K. Jaśkowski (K. Jaśkowski, E. Maniewska: Kodeks Pracy. Komentarz, LEX a Wolters Kluwer business 2007, s. 665), zauważając, że pracodawca może w tej sytuacji zawrzeć porozumienie o zawieszeniu stosowania układu w oparciu o art. 91 k.p. lub 24127 k.p. Powyższa konstatacja daje podstawy do przyjęcia, że dopuszczalne jest zawarcie porozumienia zbiorowego pomiędzy pracodawcą a działającymi u niego organizacjami związkowymi w przedmiocie podjęcia wspólnych działań celem uwolnienia się od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. W razie przyznania w tym porozumieniu świadczeń na rzecz pracowników należy przyjąć, że te postanowienia porozumienia zbiorowego mają charakter normatywny - określają bowiem prawa i obowiązki stron stosunku pracy. W tym stanie rzeczy należy uznać, że taki charakter mają postanowienia Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. zawartego przez pozwaną spółkę ze związkami zawodowymi w sprawie podjęcia działań celem uchylenia stosowania względem pracodawcy i pracowników zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego. Postanowienie zawarte w § 2 pkt 1 tego Porozumienia stanowi wprost, że pracodawca wypłaci na rzecz pracowników rekompensatę z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. Taki zapis powoduje, że Sąd Okręgowy błędnie obowiązek zapłaty rekompensaty powiązał z art. 24113 § 2 k.p., zgodnie z którym postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników 13 wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy. Literalna wykładnia postanowień §

§ 2pkt 2 Porozumienia z dnia 28 września 2011 r.

prowadzi do jednoznacznego wniosku, że pracodawca zobowiązał się do wypłacenia rekompensaty z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, a nie do wypłaty odszkodowania w zamian za utracone przez pracowników świadczenia z układu. Na taki kierunek wykładni wpływa także uregulowanie zawarte w punkcie 1 Regulaminu, w myśl którego rekompensata przysługuje każdemu pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę (bez względu na jej rodzaj) w pozwanej spółce w dniu 1 lipca 2011 r. W związku z powyższym również z tego powodu nie można było zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że do rekompensaty uprawnieni są tylko pracownicy, którzy wobec odstąpienia od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy stracą świadczenia wynikające z tego układu. Natomiast naruszenie postanowień normatywnego porozumienia zbiorowego należy traktować jak naruszenie prawa materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2010 r., II PK 96/10, LEX nr 687025). W tym kontekście należy przyjąć, że prawo do rekompensaty nabywał pracownik strony pozwanej zatrudniony na podstawie umowy o pracę w dniu 1 lipca 2011 r., który wyraził zgodę na odstąpienia od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy oraz na podpisanie porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy w zakresie świadczeń wynikających z układu. Jak wynika z ustaleń poczynionych przez Sądy obu instancji taką zgodę, poprzez podpisanie stosownej deklaracji w dniu 31 października 2011 r., wyraził W. B., a do dnia jego śmierci zostały spełnione warunki związane z podpisaniem protokołu dodatkowego oraz zarejestrowaniem zmian w rejestrze ponadzakładowych układów zbiorowych pracy. Na marginesie, tylko dla porządku trzeba nadmienić, że uprawnienie do nabycia rekompensaty jest uprawnieniem majątkowym związanym ze stosunkiem pracy, które po śmierci pracownika przechodzi na osoby wskazane w art. 631 § 2 k.p., co prawidłowo przyjęły Sądy orzekające w sprawie. 14 Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na zasadzie art. 39815 k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku.