Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy wywiodła z naruszenia przez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.k.s.c. w zw. z art.
79 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.k.s.c. w zw. z art.
k.p.c., art.
k.p.c.; z naruszenia przez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie, w jakim Sąd drugiej instancji nie dokonał weryfikacji przyczyn uchylenia wskazanych wyroków art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 w zw. z 328 § 2 w zw. z 391 § 1 k.p.c. oraz z naruszenia art. 5 378 § 1 k.p.c. i art. 382 w zw. z 328 § 2 w zw. z 391 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy w wyniku nierozpoznania wszystkich zarzutów apelacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie są trafne zarzuty naruszenia przepisów postępowania w zakresie objętym zarzutami uchybienia art. 378 § 1 oraz 382 w zw. z 328 § 2 i 391 § 1 k.p.c. wskutek nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd drugiej instancji uzasadnionej brakiem weryfikacji przyczyn uchylenia wskazanych wyroków, nierozpoznaniem wszystkich zarzutów apelacji i nierozpoznaniem żądania naprawienia szkody wyrządzonej wyrokiem wstępnym Sądu Okręgowego z dnia 8 czerwca 2006 r. sygn. IC …/05 i wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 20 marca 2007 r. sygn. I ACa …/07. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy lub gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie. Jest to więc stan nierozstrzygnięcia o żądaniu strony, natomiast wszelkie inne naruszenia prawa materialnego lub procesowego nie uzasadniają przyjęcia, że sprawa nie została rozpoznana przez sąd (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36, z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2, z dnia 3 lipca 2015 r., IV CZ 39/15, z dnia 26 czerwca 2015 r., I CZ 45/15 – nie publ.). Zarzucane niedokonanie weryfikacji przyczyn uchylenia wskazanych wyroków po pierwsze nie może być zakwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy, a po drugie nie zachodzi. Sąd Apelacyjny dokonał oceny przyczyn uchylenia wyroku wstępnego Sądu Okręgowego z dnia 8 czerwca 2006 r. sygn. I C …/05 oraz wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 marca 2007 r., sygn. I ACa …/07 i motywy w tym zakresie ujął na stronie 8 uzasadnienia wyroku, zaś fakt, że wywiódł z ich analizy wnioski niezgodne z oczekiwaniem skarżącej nie uzasadnia ani naruszenia art. 378 k.p.c. ani naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. również 6 w zakresie objętym twierdzeniem o nierozpoznaniu wszystkich zarzutów apelacyjnych, tym bardziej iż motywy są klarowne i poddają się kontroli kasacyjnej. Rozpoznane zostało także drugie zgłoszone przez powódkę żądanie – naprawienia szkody wyrządzonej wskazanymi wyżej wyrokami i zarzuty apelacji w tym zakresie. Sąd drugiej instancji wyraźnie rozgraniczył dwa żądania powódki i do wskazanego w zarzucie odniósł się stwierdzając, że niezaskarżenie przez powódkę końcowego postanowienia o kosztach procesu zawartego w wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 marca 2009 r., którym odstąpiono od obciążenia przegrywającego kosztami procesu, w tym kosztami związanymi z uprzednio wniesionymi środkami zaskarżenia, uniemożliwia kwestionowanie prawidłowości tego orzeczenia w niniejszym procesie wobec treści art. 4241b k.p.c. Dodatkowo podnieść trzeba, że skoro powódka jako szkodę wskazuje uiszczenie opłat sądowych od środków zaskarżenia, to jej źródłem nie może być nieprawomocny wyrok Sądu Okręgowego oraz prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego, następnie uchylone, których treść była przyczyną wniesienia środków zaskarżeń i powstania obowiązku uiszczenia opłat. Źródłem tym może być ostateczne rozstrzygnięcie o kosztach procesu na podstawie art. 102 k.p.c., bo dopiero ono przesądzało o zasadzie ich poniesienia i mogło ewentualnie prowadzić do szkody oraz pozostawać z nią w związku przyczynowym, ale tej podstawy faktycznej jako źródła szkody powódka nie powołuje. Pozostałe zarzuty tj. dotyczące naruszenia 79 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.k.s.c. i
zostaną omówione łącznie z zarzutami dotyczącymi prawa materialnego. Z przyczyny wskazanej wyżej rozważania mogą się odnosić tylko do roszczenia związanego z wydanymi prawomocnymi postanowieniami o odmowie zwrotu opłaty. Podstawę roszczenia powódki stanowi art. 4171 § 2 w zw. z 417 § 1 k.c. Przesłanką odpowiedzialności, poza szkodą i związkiem przyczynowym jest zdarzenie szkodzące, którym jest prawomocne orzeczenie niezgodne z prawem, która to niezgodność musi być stwierdzona we właściwym postępowaniu, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. 7 Oznacza to, że nie każdemu orzeczeniu obiektywnie niezgodnemu z prawem można przypisać bezprawie judykacyjne rodzące odpowiedzialność odszkodowawczą, lecz tylko takiemu, którego niezgodność z prawem ma postać kwalifikowaną, a więc musi zostać stwierdzone, że jest ona oczywista i rażąca. Taką cechę można przypisać orzeczeniu niewątpliwie sprzecznemu z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydanemu w wyniku szczególnie rażącej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa. Kategoria bezprawności judykacyjnej jest węższa od bezprawności stanowiącej przesłankę odpowiedzialności na podstawie art. 417 § 1 k.c., która obejmuje każdą obiektywną sprzeczność działania lub zaniechania władzy publicznej z przepisami prawa. Stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia następuje w trybie skargi o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, z tym że w wypadku prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie przysługuje można, zgodnie z art. 4241b k.p.c., domagać się odszkodowania bez takiego stwierdzenia, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Postanowienia w przedmiocie odmowy zwrotu opłaty sądowej nie podlegają takiemu zaskarżeniu (art. 4241 k.p.c.) ale powódka wykorzystała środki prawne w postaci zażalenia, a więc może bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności tych orzeczeń z prawem we właściwym postępowaniu domagać się odszkodowania. W takim wypadku sąd odszkodowawczy jest władny do ustalenia czy działanie władzy publicznej było bezprawne w wyżej wskazanym rozumieniu, a więc czy kwestionowane postanowienia naruszały art. 79 § 1 lit.
stanowiącego, że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek wniesienia skargi kasacyjnej traktuje się jak orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi o niezgodność. W niniejszej sprawie wiąże się on z zagadnieniem, czy skoro Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego, to przesądza to o uwzględnieniu środka odwoławczego z powodu oczywistego naruszeniu prawa i czy sądy w sprawie o zwrot opłaty były związane tym wyrokiem jako orzeczeniem równym w skutkach z orzeczeniem wydanym w postępowaniu ze skargi o niezgodność. 9 W doktrynie prezentowane są rozbieżne stanowiska. Przedstawiciele pierwszego z nich wyrażają pogląd, że wydanie wyroku kasatoryjnego przez Sąd Najwyższy jest równoznaczne ze stwierdzeniem niezgodności orzeczenia z prawem w rozumieniu art. 4171 § 2 k.p.c., zaś zwolennicy poglądu przeciwnego wskazują, że takie orzeczenie nie przesądza automatycznie o niezgodności z prawem uchylonego orzeczenia, zależy to bowiem od kwalifikacji uchybień stwierdzonych przez Sąd Najwyższy. Zagadnienie to było przedmiotem rozważań w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r., IV CSK 383/10 i w wyroku z dnia 13 czerwca 2013 r., V CSK 328/12 (nie publ.), w których przyjął, że orzeczenie kasatoryjne wydane na skutek skargi kasacyjnej nie zawsze jest równoznaczne z tym, że uchylone orzeczenie sądu drugiej instancji jest niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4171 § 2 w zw. z art.
Wyjaśnił, że za takim poglądem przemawia odmienność celów postępowania o stwierdzenie niezgodności i postępowania kasacyjnego, w pierwszym z nich jest to bowiem stwierdzenie czy wyrok jest zgodny z prawem, a w drugim badanie zasadności podniesionych zarzutów kasacyjnych. O ile więc odmowa przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania lub jej oddalenie nie budzi wątpliwości co do skutku w zakresie uznania zgodności zaskarżonego wyroku z prawem, to wyrok kasatoryjny może zapaść wobec stwierdzenia naruszenia przepisów prawa ale nie musi oznaczać naruszenia kwalifikowanego wymaganego w skardze o stwierdzenie niezgodności. Przyczyną może być konieczność rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego albo potrzeba wykładni prawa. Mieć trzeba nadto na uwadze przyznaną sądowi swobodę orzeczniczą i prawo do wykładni, nawet odmiennej, jeżeli nie wykracza rażąco poza ich granice. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie przychyla się do tego poglądu. Uwzględnić również stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który stwierdził, że bezprawność judykacyjna musi być rozumiana jako oczywista i rażąca niezgodność orzeczenia z prawem i mieć postać kwalifikowaną, a więc uchylenie wyroku nie zawsze oznacza wykroczenie przez sąd poza granice przyznanej mu 10 swobody i nie każdy przejaw niezgodności z prawem stanowi przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej. Tak jest tylko wtedy, gdy sędziemu można postawić zarzut subiektywnej wadliwości postępowania i sprzeczność z prawem można zakwalifikować jako wystarczająco poważne naruszenie prawa i tylko w wyjątkowych wypadkach (wyroki z dnia 1 kwietnia 2008 r., SK 77/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 39, z dnia 27.IX.12 SK 4/11 OTK - A z 2012, nr 8, poz. 97). Trybunał Konstytucyjny wskazał również na odmienne cele postępowania o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem i postępowania kasacyjnego podkreślając odmienność ich charakteru, celu procesowego i skutków prawnych (wyrok z dnia 12 lipca 2011 r., SK, 49/08, OTK ZU nr 6/A/2011). Nie można nie zwrócić uwagi na niespójność rozwiązań przewidzianych przez ustawodawcę w art. 4241 i
Pierwszy przewiduje kwalifikowaną postać niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, natomiast drugi jako podstawę wyroku kasatoryjnego wskazuje uwzględnienie skargi kasacyjnej a więc uznanie za uzasadnione zarzutów prawa procesowego lub materialnego, niezależnie od wagi i stopnia naruszenia prawa. Uznanie, że samo wydanie wyroku kasatoryjnego uzasadnia przyjęcie naruszenia prawa w rozumieniu art. 4241 k.p.c. prowadziłoby do powstania dwóch reżimów stwierdzenia kwalifikowanego naruszenia prawa - jednego opartego na skardze o stwierdzenie niezgodności i pojęciu kwalifikowanego naruszenia i drugiego opartego na wyroku kasatoryjnym Sądu Najwyższego i jakimkolwiek naruszeniu prawa. Takie założenie jest sprzeczne z zasadą odpowiedzialności Skarbu Państwa za bezprawie judykacyjne w granicach kwalifikowanego naruszenia prawa i równości podmiotów wobec prawa. Reasumując stwierdzić trzeba, że wyrok kasatoryjny Sądu Najwyższego (art.
k.p.c.) nie przesądza automatycznie o tym, że uchylone orzeczenie Sądu drugiej instancji jest orzeczeniem niezgodnym z prawem w rozumieniu art. 4171 § 2 k.c. W sytuacji określonej w art.
sąd oceniając przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 4171 § 2 k.c., dokonuje kwalifikacji uchybień sądu drugiej instancji stwierdzonych przez Sąd Najwyższy w wyroku kasatoryjnym, jeżeli oczywista niezgodność orzeczenia z prawem nie została wyraźnie stwierdzona przez ten Sąd. 11 Tę samą zasadę zastosować trzeba do kompetencji sądu orzekającego w sprawie o zwrot opłaty na podstawie art. 79 ust. 1 lit.
oraz art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.k.s.c. w zw. z art.
i art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. ) u.k.s.c. w zw. z art.
nie są zasadne. Wniosek powódki o odroczenie rozprawy przed Sądem Najwyższym nie zasługiwał na uwzględnienie jako umotywowany chorobą pełnomocnika substytucyjnego bez wskazania przyczyn braku możliwości uczestniczenia w rozprawie pełnomocnika ustanowionego przez stronę. 12 Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c., o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., 99, 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c. oraz z § 6 pkt 7 oraz § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.). kc
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.