III AUa 2121/15

Sygn. akt III AUa 2121/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lipca 2016 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Marta Sawińska Sędziowie: SSA Dorota Goss-Kokot SSA Iwona Niewiadowska-Patzer (spr.) Protokolant: st. sekr. sądowy Karolina Majchrzak po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2016 r. w Poznaniu sprawy K. B. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego P. Terenowa w P. o zwrot świadczenia na skutek apelacji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego P. Terenowa w P. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 11 czerwca 2015 r. sygn. akt VIII U 10333/14 uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i sprawę przekazuje pozwanemu organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. SSA Iwona Niewiadowska-Patzer SSA Marta Sawińska SSA Dorota Goss-Kokot UZASADNIENIE Decyzją z dnia 9 października 2014 r. znak (...), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustalił względem K. B. nadpłatę renty rolniczej w okresach: 01.08.2001 r. – 31.12.2002 r. i 01.07.2005 r. – 30.04.2009 r. z powodu pobierania renty rolniczej okresowej i podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia. W ocenie organu rentowego K. B. pobierała w powyższych okresach świadczenie nienależne w łącznej kwocie 43.562,33 zł. Jednocześnie wezwano K. B. do zwrotu kwoty 26.035,32 zł za okres od dnia 1 maja 2006 r. do dnia 30 kwietnia 2009 r. w terminie 30 dni, przy czym odstąpiono od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 17.527,01 zł. Decyzją z dnia 9 października 2014 r. znak (...), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustalił względem K. B. nadpłatę zapomogi pieniężnej z powodu braku uprawnień na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 maja 2005 r. o zapomodze pieniężnej dla niektórych emerytów, rencistów, osób pobierających świadczenie przedemerytalne albo zasiłek przedemerytalny w 2007 r. Uzasadniając wskazano, że nie przysługiwała K. B. renta rolnicza w miesiącu marcu 2007 r., stąd też pobrała ona świadczenie nienależne w kwocie 310 zł. Jednocześnie zobowiązano K. B. do zwrotu w/w kwoty w terminie 30 dni. K. B. złożyła odwołanie od powyższych decyzji wnosząc o ich zmianę w całości poprzez stwierdzenie braku obowiązku zwrotu świadczenia, ewentualnie z ostrożności procesowej o korektę świadczenia do zwrotu. Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2015r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zmienił zaskarżone decyzje i stwierdził, że odwołująca K. B. nie ma obowiązku zwrotu kwoty 26035,32 zł za okres od dnia 1 maja 2006 roku do dnia 30 kwietnia 2009 roku pobranej tytułem renty rolniczej okresowej oraz nie ma obowiązku zwrotu kwoty 310 zł pobranej tytułem zapomogi pieniężnej. Powyższe rozstrzygniecie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne: Odwołująca K. B. urodziła się (...) Od dnia 1 stycznia 1986r. podlegała z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,48 ha. Decyzją z dnia 12 października 1993 r. K. B. została przyznana renta inwalidzka rolnicza na okres od dnia 1 czerwca 1993 r. do dnia 16 września 1993 r. tj. na okres 3 miesięcy poprzedzających miesiąc zgłoszenia wniosku. Kolejnymi decyzjami pozwany przyznawał odwołującej okresowo prawo do dalszej renty rolniczej – ostatnio do dnia 30 kwietnia 2009 r. Decyzją z dnia 6 maja 2009 r. KRUS przyznał odwołującej na stałe prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W treści każdej z decyzji pozwanego przyznającej prawo do renty rolniczej okresowej zawarto pouczenie o prawach i obowiązkach wynikających z faktu przyznania i pobierania świadczenia rentowego, w tym i co do tego, że utraci on prawo do pobierania tej renty w sytuacji objęcia innym, niż rolnicze, ubezpieczeniem społecznym (pkt 5) oraz co do obowiązku zawiadomienia organu rentowego o podjęciu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (pkt 6 ppkt 2). Odwołująca K. B. była zatrudniona w spółce PRODUKCJA – HANDEL – USŁUGI (...) sp. z o.o. w B. na podstawie umowy o pracę w okresach: 1) 02.07.2001 r. – 31.12.2002 r., w dziale Gospodarstwo (...) w wymiarze ¾ etatu, 2) 01.06.2005 r. – 31.05.2008 r. – w dziale Gospodarstwo (...) w wymiarze ¾ etatu, 3) 01.06.2008 r. – 04.07.2011 r. – w dziale Gospodarstwo (...) w wymiarze 1/1 etatu. Odwołującej K. B. nikt nie wyjaśnił tego, jakie są konsekwencje zatrudnienia jej na umowę o pracę. Odwołująca dowiadywała się jednak w w/w zakładzie pracy czy może pracować mając przyznane prawo do renty rolniczej okresowej z tytułu niezdolności do pracy. Księgowy zadzwonił do KRUS i zapytał czy taka osoba jak odwołująca, może pracować i nie utraci z tego powodu prawa do renty rolniczej, uzyskując informację, że nie ma przeszkód w podjęciu przez takiego rencistę zatrudnienia. W odpowiedzi na zapytanie pozwanego Zakład Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w Z. – Wydział (...) i (...) poinformował, że K. B. była zgłoszona do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy o pracę w okresach: 02.07.2001 r. – 31.12.2002 r. oraz 01.06.2005 r. do 04.07.2011 r. W powyższych okresach odwołująca podlegała ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym. Pozwany nie wydawał decyzji o wyłączeniu odwołującej z podlegania ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Renta rolnicza pobrana z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w okresach 01.08.2001 r. – 31.12.2002 r. i 01.07.2005 r. – 30.04.2009 r. wyniosła kwotę 43.562,33 zł, z tego świadczenie pobrane w okresie od dnia 1 maja 2006 r. do dnia 30 kwietnia 2009 r. wyniosło kwotę 26.035,32 zł. Zapomoga pieniężna wypłacona z rentą w miesiącu marcu 2007r. wynosiła natomiast 310 zł. Zaskarżoną decyzją organ rentowy zobowiązał odwołującą do zwrotu kwoty 26.035,32 zł jako nienależnie pobranej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy z uwagi na podjęcie zatrudnienia i podleganie z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Nadto drugą zaskarżoną decyzją organ rentowy zobowiązał odwołującą do zwrotu kwoty 310 zł jako nienależnie pobranej w marcu 2007 r. zapomogi pieniężnej z uwagi na brak prawa do renty rolniczej w tym okresie. W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że spór w niniejszej sprawie dotyczył tego, czy zasadnie pozwany zobowiązał odwołującą do zwrotu jako świadczenia nienależnego renty rolniczej, z uwagi na równoczesne podleganie ubezpieczeniom społecznym w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Nadto sporne było, czy zasadnie pozwany zobowiązał odwołującą do zwrotu pobranego świadczenia – zapomogi pieniężnej wypłaconej wraz z rentą w marcu 2007 r. z uwagi na brak prawa do renty rolniczej w tym okresie. Poza sporem było to, iż odwołująca pobierała w w/w okresach rentę rolniczą okresową z tytułu niezdolności do pracy oraz zapomogę pieniężną w marcu 2007 r., jak również to, że była zatrudniona w tych okresach w oparciu o umowę o pracę oraz, że nie zawiadomiła pozwanego o fakcie podlegania ubezpieczeniom z tytułu zawartej z w/w zakładem pracy umowy o pracę, Sąd Okręgowy powoływał następnie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy była przyznawana jako renta stała, jeżeli całkowita niezdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym była trwała i nie orzeczono celowości przekwalifikowania zawodowego. W pozostałych przypadkach renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługiwała jako renta okresowa przez okres wskazany w decyzji Prezesa Kasy lub do czasu objęcia rencisty innym ubezpieczeniem społecznym. Treść tego przepisu została zmieniona z dniem 1 stycznia 2013 r. i to w ten sposób, że nie ma nim już zapisu o tym, że świadczenie przysługuje do czasu objęcia rencisty innym ubezpieczeniem społecznym. Świadczenie w postaci zapomogi pieniężnej wypłaconej odwołującej w marcu 2007r., na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 maja 2005 r. o zapomodze pieniężnej dla niektórych emerytów, rencistów i osób pobierających świadczenie przedemerytalne albo zasiłek przedemerytalny w 2007 r., jako świadczenie uzależnione od posiadania prawa do renty rolniczej, podlega takim samym rygorom, jak renta rolnicza, a zatem ma do niego zastosowanie norma wyrażona w cytowanym art. 22 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników o przysługiwania prawa do niego do czasu objęcia innym ubezpieczeniem społecznym. Przy czym zgodnie z art. 22 ustawy, w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Zdaniem Sądu Okręgowego treść przepisu art. 22 cyt. ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników – w brzmieniu obowiązującym w latach spornych 2006 – 2009 jest jednoznaczna: Nie można podlegając innemu ubezpieczeniu społecznemu, czyli np. w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, pobierać renty rolniczej okresowej z tytułu niezdolności do pracy. Nadto wysokość dochodów osiąganych z tytułu tego innego ubezpieczenia społecznego nie miała żadnego wpływu na kwestię wypłaty świadczenia rentowego. Istotne było bowiem w tym zakresie jedynie objęcie przez osobę pobierającą okresową rentę rolniczą innym ubezpieczeniem społecznym - innym niż ubezpieczenie społeczne rolników - co oznaczało, że brak było z tą chwilą podstaw do dalszej wypłaty tej renty na rzecz świadczeniobiorcy. Sąd Okręgowy powoływał następnie treść art. 6 ust. 1 i art. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wskazując, że K. B. realizując w latach 2006 – 2011 umowę o pracę zawartą ze spółką PRODUKCJA – HANDEL – USŁUGI (...) sp. z o.o. w B. była objęta innym ubezpieczeniem społecznym, tj. ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym, wypadkowym, chorobowym, zdrowotnym w ramach składek uiszczanych do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji wypłacana jej okresowa renta rolnicza była świadczeniem wypłacanym nienależnie. Przesłankami do uznania wypłacanej odwołującej renty rolniczej w latach 2006 – 2009 za świadczenie nienależne było, zgodnie z przepisami zawartymi w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zw. z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, prawidłowe pouczenie o tym, że w razie objęcia innym - niż rolnicze - ubezpieczeniem społecznym brak będzie z tą chwilą podstaw do dalszej wypłaty renty rolniczej okresowej. Organ rentowy winien był również stosownie do cytowanych wyżej przepisów pouczyć również o obowiązku zawiadomienia go w razie takiego objęcia innym - niż rolnicze - ubezpieczeniem społecznym. Konsekwencją braku pouczenia jest niemożność nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Sąd Okręgowy uznał, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z brakiem prawidłowego pouczenia. Pouczenia zawarte w decyzjach organu rentowego przyznających odwołującej świadczenie zawierały stwierdzenie, że prawo do okresowej renty rolniczej przysługuje do czasu objęcia rencisty innym ubezpieczeniem społecznym. W ocenie Sądu Okręgowego sformułowanie „objęcie innym ubezpieczeniem społecznym” nie jest zrozumiałe dla zwykłego świadczeniobiorcy, nie posiadającego wiedzy z zakresu ubezpieczeń społecznych i nie znającego nomenklatury charakterystycznej dla prawa ubezpieczeń społecznych. Świadczeniobiorca taki ma prawo być nieświadomym tego, że podjęcie pracy na podstawie umowy o pracę rodzi skutek w postaci objęcia innym niż rolnicze ubezpieczeniem społecznym. Takie pouczenie nie odpowiada standardom (jasne, zrozumiałe, wyczerpujące), jakie powinno spełniać pouczenie zawarte w decyzjach organu rentowego, z których wywodzi on skutek w postaci obowiązku zwrotu świadczenia. Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy uznał, że wprawdzie odwołująca w okresie spornym pobrała nienależne świadczenie, jednakże nie była prawidłowo pouczona o okolicznościach skutkujących utratą prawa do okresowej renty rolniczej. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. Apelację od powyższego wyroku złożył organ rentowy, zarzucając naruszenie przepisów: art. 22 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2012r.), art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20.05.2005r. o zapomodze pieniężnej dla niektórych emerytów, rencistów i osób pobierających świadczenie przedemerytalne albo zasiłek przedemerytalny w 2007r. oraz art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. W uzasadnieniu organ rentowy argumentował, że ustalenia Sądu dotyczące braku prawidłowego pouczenia odwołującej o okolicznościach powodujących utratę prawa do okresowej renty rolniczej i zapomogi – są sprzeczne ze zgromadzonymi w aktach sprawy dokumentami, bowiem w decyzjach, które otrzymywała odwołująca były zawarte stosowne pouczenia i nie można uznać, że były to pouczenia mające charakter abstrakcyjny. Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W odpowiedzi na apelację organu rentowego odwołująca wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania wg norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja skutkuje uchyleniem zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji oraz przekazaniem sprawy do rozpoznania organowi rentowemu zgodnie z art. 477 14a k.p.c. z uwagi na fakt, że organ rentowy nie dokonał pełnych ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Kwestią sporną - jak wynika z treści zaskarżonych decyzji ZUS i odwołania K. B. - było ustalenie, czy odwołująca jest zobowiązana do zwrotu jako świadczenia nienależnego renty rolniczej, z uwagi na równoczesne podleganie ubezpieczeniom społecznym w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu zatrudnienia. Okres, za jaki odwołująca została zobowiązana do zwrotu nienależnego świadczenia rentowego obejmował okres od dnia 1 maja 2006 r. do dnia 30 kwietnia 2009 r. Nadto sporne było, czy zasadnie pozwany zobowiązał odwołującą do zwrotu pobranego świadczenia – zapomogi pieniężnej wypłaconej wraz z rentą w marcu 2007 r. z uwagi na brak prawa do renty rolniczej w tym okresie. W pierwszej kolejności należało zatem ustalić czy świadczenie w postaci renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy (a w konsekwencji także zapomogi pieniężnej) zostało przez odwołującą pobrane nienależnie – w rozumieniu art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 22 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 maja 2005 r. o zapomodze pieniężnej dla niektórych emerytów, rencistów i osób pobierających świadczenie przedemerytalne albo zasiłek przedemerytalny w 2007 r. (Dz.U. z 2005r., nr 102, poz. 852), a jeśli tak, to za jaki okres. Przypomnieć należy, że stosownie do art. 138 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - za nienależnie pobrane świadczenia uważa się: świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania