orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono, mając na uwadze art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., w związku z § 11 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Apelację od wyroku wywiódł ubezpieczony, zarzucając, że Sąd I instancji nie uwzględnił dostarczonego w dniu rozprawy wydruku z rejestru CEIDG, z którego jasno wynika, że działalność gospodarcza i pozarolnicza, w oparciu o którą organ rentowy dokonał wyliczenia przychodu ubezpieczonego została zaprzestana w dniu 02.03.2013 r., a wpis został wykreślony w dniu 12.08.2015 r. W ocenie apelującego wskazuje to, że wyliczenia przychodu za 2013 r. i 2014 r. są zawyżone, a roszczenia organu są niesłuszne. W odpowiedzi na apelację Dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego w B. wniósł o oddalenie w całości apelacji oraz zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą, według norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi na apelację podniesiono, iż ubezpieczony abstrahuje w swojej apelacji zarówno od stanu faktycznego, jak i stanu prawnego. Naczelnik Urzędu Skarbowego w I. w zaświadczeniu z dnia 28.07.2015 r. o dochodach stwierdził jednoznacznie, że ubezpieczony w roku 2013 i 2014 prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą, z Centralnej Ewidencji i Informacji o działalności Gospodarczej RP (wygenerowanie dokumentu 9.06.2015 r.) wynika, że ubezpieczony z dniem 1.03.2013 r. rozpoczął wykonywanie działalności gospodarczej. W rezultacie powyższego Sąd I instancji prawidłowo przyjął, w ocenie organu rentowego, że ubezpieczony z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej osiągnął w 2013 roku przychód wynoszący 22.209,13 zł, z kolei w roku 2014 - 42.125,99 zł. Pozwany powołał się na uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2012 r., w sprawie III AUa 1308/11. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja R. S. skutkuje uchyleniem zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. i przekazaniem sprawy do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu. Sąd Apelacyjny podkreśla na wstępie, że w ramach kontroli decyzji organu rentowego sprawowanej przez sąd ubezpieczeń społecznych zasadą jest wydanie przez sąd pierwszej instancji - w razie uwzględnienia odwołania - wyroku zmieniającego decyzję (w całości lub w części) i orzekającego co do istoty sprawy (art.
Możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu przez sąd pierwszej instancji została ograniczona do sytuacji zupełnie wyjątkowych. Jedynie, gdy w toku wstępnego badania sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych okaże się, że występują istotne braki w materiale, a jego uzupełnienie w postępowaniu sądowym byłoby połączone ze znacznymi trudnościami, przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia może zwrócić organowi rentowemu akta sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy. To samo dotyczy wypadku, w którym decyzja organu rentowego nie zawiera podstawy prawnej i faktycznej, wskazania sposobu wyliczenia świadczenia lub stosownego pouczenia o skutkach prawnych decyzji i trybie jej zaskarżenia (art. 467 § 4 k.p.c.) oraz wypadku wskazanego w art.
Poza tymi przypadkami sąd ubezpieczeń społecznych pierwszej instancji nie jest uprawniony do uchylenia kwestionowanej decyzji organu rentowego i przekazania temu organowi sprawy do ponownego rozpoznania, lecz obowiązany jest rozstrzygnąć sprawę merytorycznie (co do istoty). Z powyższego względu należy uznać, że art.
a k.p.c. (będący dopełnieniem art. 386 § 2 lub 4 k.p.c.) powinien być przez Sąd odwoławczy stosowany w sytuacjach wyjątkowych, gdy wystąpiły przesłanki art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., a nadto wady postępowania przed organem rentowym (wady decyzji) były tak poważne, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2013 r., II UZ 136/12, Legalis). Uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji i zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania może nastąpić, na gruncie prawa procesowego cywilnego w przypadku stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 w zw. z art. 379), nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy bądź gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4) (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., II UK 368/10, LEX nr 989130). Zdaniem Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie zaskarżona decyzja z dnia 10 lipca 2015 r. dotknięta była wadami, które Sąd I instancji powinien dostrzec i zwrócić organowi rentowemu akta sprawy w celu uzupełnienia materiału sprawy na podstawie art. 476 § 4 k.p.c. Należy bowiem podkreślić, iż na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu przed organem rentowym nie sposób wywieść ustalenia, jakie legło u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym R. S. osiągnął z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w latach 2013 i 2014 przychód podlegający rozliczeniu na podstawie art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w kwotach wynoszących odpowiednio – 22.209,13 zł oraz 42.125,99 zł. Pobieżne i niestaranne postępowanie dowodowe przeprowadzone przez Sąd Okręgowy (w tym lakoniczne przesłuchanie ubezpieczonego), skutkowało natomiast brakiem ustalenia przez Sąd istotnych okoliczności faktycznych sprawy, co – jak już wyżej wskazano – doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Apelacyjny podkreśla, że R. S. konsekwentnie podnosił, iż działalność gospodarczą założył w dniu 1 marca 2013 r. w celu otrzymania pracy w firmie ubezpieczeniowej. W związku z tym, że do współpracy nie doszło, ubezpieczony zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej w dniu następnym tj. 2 marca 2013 r. Ubezpieczony wyjaśniał, że w latach 2013 i 2014 nie osiągał żadnego przychodu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, ponieważ jej nie prowadził. Jego dodatkowy przychód w latach 2013 i 2014, poza otrzymywanym świadczeniem emerytalnym, uzyskiwany zaś był z umowy zlecenia. Zważyć należy, że w aktach sprawy znajduje się dokument wygenerowany z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP, z którego wynika, że R. S. rozpoczął wykonywanie działalności gospodarczej pod firmą FINANSE w dniu 1 marca 2013 r., a zaprzestał jej wykonywania w dniu 2 marca 2013 r. Wpis działalności został wykreślony z rejestru dnia 12 sierpnia 2015 r. (k. 11 a.s.). Z zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. z dnia 28 lipca 2015 r. wynika natomiast, że R. S. w 2013 był podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, w okresie tym uzyskał – według zeznania PIT-36 za 2013 rok: przychód z emerytur – rent krajowych – 17.740,86 zł, przychód ze stosunku pracy – 127,61 zł, przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej – 0,00 zł, dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej – 0,00 zł, przychód z działalności wykonywanej osobiście – 8.575,66 zł, dochód z działalności wykonywanej osobiście – 11.807,23 zł oraz przychód z innych źródeł – 6.901,73 zł (k. 37 akt WBE; teczka dot. roku 2013). Z kolejnego zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. z dnia 28 lipca 2015 r. wynika zaś, że R. S. w 2014 był podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, w okresie tym uzyskał – według zeznania PIT-36 za 2014 rok: przychód z emerytur – rent krajowych – 35.954,82 zł, przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej – 0,00 zł, dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej – 0,00 zł, przychód z działalności wykonywanej osobiście – 14.554,79 zł, dochód z działalności wykonywanej osobiście – 11.807,23 zł oraz przychód z innych źródeł – 600,00 zł (k. 38 akt WBE; teczka dot. roku 2013). Informacje o wysokości przychodów i dochodów ubezpieczonego potwierdzone w powyższych zaświadczeniach wynikają również z zeznań PIT-36, złożonych do akt organu rentowego (k. 13 – 130 akt WBE, teczka dot. roku 2013). Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że uszło uwadze zarówno organu rentowego, jak i Sądu I instancji, że w spornych latach 2013 i 2014 R. S. osiągał przychód z różnych źródeł. Ani organ, ani Sąd nie zbadały, jaki przychód ubezpieczony uzyskał z poszczególnych źródeł uzyskania przychodu, w konkretnych okresach i przede wszystkim, czy działalność taka stanowiła tytuł obowiązkowego podlegania ubezpieczeniom społecznym. Tymczasem, jak stanowi art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (j. t z 2016 r., poz. 1037 ze zm.) emerytura lub renta inwalidzka ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w przepisach art. 104 ust. 1a-6, ust. 8 pkt 1 i 2 oraz ust. 9 i 10 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie więcej jednak niż o 25% wysokości tej emerytury lub renty inwalidzkiej, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3 - w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Jeżeli chodzi o osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą przypomnieć należy, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.; dalej ustawa systemowa) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą. Obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 12 ust. 1 ustawy systemowej). Na podstawie art. 13 pkt 4 ustawy systemowej obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzącej obowiązek ubezpieczenia do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności. W art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej wskazano, iż za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą uważa się osobę prowadzącą tę działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych. Mając na względzie powyższe, rozważania w spornej między stronami kwestii należy odnieść do treści przepisów określających definicję działalności gospodarczej, w szczególności do art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 672 ze zm.), który definiuje działalność gospodarczą jako zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Jest to legalna definicja działalności gospodarczej, co oznacza, że powinna być ona traktowana jako powszechnie obowiązujące rozumienie tego pojęcia w polskim systemie prawnym (por. postanowienie SN z dnia 2 lutego 2009 r., V KK 330/08, Prok. i Pr.-wkł. 2009, Nr 6, poz. 17, zob. też uchwałę Sądu Najwyższego z 23 lutego 2005 r., III CZP 88/04, OSNC 2006, Nr 1, poz. 5). Z rozpoczęciem działalności gospodarczej ściśle łączy się również obowiązek wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Wpis ma jednak – co należy wyraźnie podkreślić w okolicznościach niniejszej prawy - charakter deklaratoryjny, a nie - konstytutywny i nie kreuje bytu prawnego przedsiębiorcy. Zgłoszenie i wpis do ewidencji działalności gospodarczej stanowi tylko podstawę rozpoczęcia działalności gospodarczej w rozumieniu jej legalizacji i nie jest zdarzeniem ani czynnością utożsamianą z podjęciem takiej działalności (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 czerwca 2013 r., III AUa 1928/12, LEX nr 1339313). Określenie przez samego przedsiębiorcę daty rozpoczęcia działalności gospodarczej wpisywanej do ewidencji powoduje jednak powstanie domniemania faktycznego, że z tą datą działalność gospodarcza została podjęta i jest prowadzona aż do czasu jej wykreślenia z ewidencji. Domniemanie faktyczne ma znaczenie dowodowe i może być obalone, co oznacza, iż okres prowadzenia działalności gospodarczej wynikającej z wpisu do ewidencji może być korygowany, lecz czynność ta musi być powiązana z wynikami postępowania dowodowego. W takiej sytuacji ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne. Reasumując, stwierdzić należy, że obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności. Pogląd ten znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przykładowo można wskazać, iż w wyroku z dnia 25 listopada 2005 r. (I UK 80/05, OSNAPiUS 2006, nr 19-20, poz. 309) Sąd Najwyższy wskazał, iż w przepisie art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych chodzi o faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej, w tym gospodarczej, co oznacza, iż wykonywanie tejże działalności, to rzeczywista działalność o cechach określonych w przywołanym art. 2 ust. 1 Prawa działalności gospodarczej, czyli działalność zarobkowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. W wyroku z dnia 14 września 2007 r. (sygn. akt III UK 35/07) Sąd Najwyższy stwierdził natomiast że obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność - w tym działalność gospodarczą - wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności. Tym samym do powstania obowiązku ubezpieczenia wymagane jest faktyczne prowadzenie tej działalności. Wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej to rzeczywista działalność zarobkowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Rozpoczęcie działalności polega na podjęciu w celu zarobkowym działań określonych we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej. Wobec powyższego podkreślić należy, że ocena, czy działalność gospodarcza jest wykonywana, należy przede wszystkim do sfery ustaleń faktycznych, a dopiero w następnej kolejności - do ich kwalifikacji prawnej. Działalność gospodarcza to prawnie określona sytuacja, którą trzeba oceniać na podstawie zbadania konkretnych okoliczności faktycznych, wypełniających znamiona tej działalności lub ich niewypełniających. Analiza zgromadzonego do tej pory w sprawie materiału dowodowego nie daje podstaw do ustalenia, jakoby R. S. wykonywał działalność gospodarczą w ramach czasowych odpowiadających wpisowi w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej tj. aż do czasu wykreślenia tego wpisu. Przeczy temu fakt braku uzyskania jakiegokolwiek przychodu z przedmiotowego tytułu. Organ rentowy ani Sąd I instancji nie wskazały nadto żadnych dowodów, które uzasadniałyby stwierdzenie, że mimo braku osiągnięcia przychodu, działalność była jednak wykonywana. Tym samym ustalenie przez pozwanego przychodu R. S. z tytułu działalności gospodarczej za lata 2013 i 2014 w oparciu o kwotę 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia obowiązującego w danym okresie (art. 104 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 18 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), co zostało zaakceptowanie przez Sąd I instancji, uznać należy za co najmniej przedwczesne. Odwoływanie się przez organ rentowy w uzasadnieniu odpowiedzi na apelację do uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2012 r. w sprawie III AUa 1308/11 jest nietrafne. Przeprowadzona w nim analiza prawna dotyczyła bowiem odmiennego stanu faktycznego tj. sytuacji, w której ubezpieczony faktycznie prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą. Niezależnie od powyższego podkreślić należy, że zarówno Dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego, jak i Sąd Okręgowy – pomijając bezzasadnie okoliczność, iż w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z potencjalnym zbiegiem tytułów do ubezpieczeń ( vide: zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. oraz zeznania podatkowe ubezpieczonego) – nie uwzględniły w swoich rozważaniach tej kwestii, w tym przede wszystkim art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, rozstrzygającego, z którego tytułu dana osoba podlega ubezpieczeniom, gdy jednocześnie spełnia warunki do podlegania ubezpieczeniom z więcej niż jednego tytułu. Reasumując, przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie przeprowadzenie postępowania dowodowego zmierzającego do ustalenia, czy w okresie objętym zaskarżoną decyzją tj. w latach 2013 i 2014 R. S. osiągał przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego (jaki konkretnie przychód, w jakim okresie i z jakiego źródła) - przy prawidłowym zastosowaniu w tym zakresie art. 6, 8 i 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Tylko bowiem przychód uzyskany z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego może być uwzględniony przy ewentualnym zmniejszeniu emerytury na podstawie art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin w zw. z art. 104 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Brak wyjaśnienia wyżej wskazanych kwestii przy pierwszorazowym rozpoznaniu sprawy, przy braku stosownego materiału dowodowego oraz wobec konieczności dokonania niezbędnych ustaleń już w postępowaniu administracyjnym, upoważnia Sąd Apelacyjny do uchylenia zarówno zaskarżonego wyroku, jak i poprzedzającej go decyzji organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio temu organowi przy zastosowaniu art.
a k.p.c. w zw. z art. 386 § 4 k.p.c., o czym Sąd Apelacyjny orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku. W pkt 2 sentencji Sąd Apelacyjny zasądził od Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. na rzecz R. S. kwotę 30 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za II instancję, działając na podstawie art. 98 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 623). SSA Grażyna Czyżak SSA Alicja Podlewska SSA Daria Stanek
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.