Sygn. akt III AUa 2259/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 listopada 2016 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Iwona S
§ 1k.p.c.
odwołanie od decyzji organów rentowych wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzje, lub do protokołu sporządzonego przez ten organ, w terminie miesiąca od doręczenie odpisu decyzji. Jak wynika z treści art. 199 §1 pkt 1 k.p.c. Sąd odrzuci pozew jeśli droga sądowa jest niedopuszczalna. W świetle przytoczonych przepisów należy wyraźnie podkreślić, iż obowiązujące przepisy prawa, nie konstytuują prawa wnoszenia odwołania, od zawiadomienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Odwołanie jest środkiem prawnym, które przysługuje wyłącznie od decyzji. Tym samym Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do badania legalności zawiadomień, wydanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W związku z powyższym, mając na uwadze treść art. 199 § 1 pkt 1 w zw. z
§ 1k.p.c.
Sąd odrzucił odwołanie ubezpieczonej w zakresie odwołania wniesionego od zawiadomienia z dnia 8 maja 2015 r., uznając je za niedopuszczalne. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c., ustalając wysokość kosztów zastępstwa prawnego pełnomocnika organu rentowego w oparciu o § 11 ust.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Powyższe orzeczenie zaskarżyła w całości apelacją T. W.
(3), zarzucając naruszenie: - art. 244 § 1 KPC w zw. z art. 11 KPC - poprzez przyjęcie, że nie jest wiążący dla Zakładu pkt. 5 wyroku Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli - II Wydział K. z dnia 12 czerwca 2007r., Sygn. akt: II K 85/07 określający wysokość zobowiązania Powódki względem Zakładu z tytułu nienależnie pobranego świadczenia na kwotę 44.228,22 zł. - do której spłaty W. została zobowiązana tytułem naprawienia szkody; - art. 138 Ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 84 Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – poprzez odmowę uchylenia decyzji z dnia 27 kwietnia 2007 r. w takim zakresie, w jakim w skutkach powiela ona pkt. 5 wyroku Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli - II Wydział K. z dnia 12 czerwca 2007 r., Sygn. akt: II K 85/07, gdyż w tym zakresie dotknięta jest ona wadą nieważności, jako wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 KPA). Skoro Zakład w procesie karnym żądał naprawienia szkody, to po co wydawał decyzję administracyjną żądającą zwrotu nienależnego świadczenia?; - art. 233 § 1 KPC - poprzez przyjęcie, że decyzja Zakładu z 27 kwietnia 2007 r. nie dotyczyła kwot zasiłku pielęgnacyjnego, co skutkowało odmową obniżenia kwoty 44.228,22 zł., o której mowa w pkt. a o kwotę 10.053,08 zł. określoną decyzją Prezydenta Miasta Z. z dnia 31 grudnia 2007r., (...). (...)- (...) wydaną w przedmiocie nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych: jak wynika z pisma z dnia 13-06-2007 r. - Zakład przekazał do Urzędu Miasta dokumentację dotyczącą zasiłku pielęgnacyjnego - ale nie obniżył żądanych przez siebie kwot o kwotę przypisaną Wnioskodawczyni z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego; -
§ 1KPC w zw.
z art. 379 pkt 5 KPC - poprzez przyjęcie, że nie jest możliwe uwzględnienie stanowiska Powódki wyrażonego w pkt. i - m odwołania z dnia 01 czerwca 2015 r.; - art. 199 § 1 pkt 1 KPC w zw. z art.
§ 1KPC - poprzez odrzucenie odwołania od decyzji z dnia 08 maja 2015 r.
(określonej przez Zakład, jako zawiadomienie) w sytuacji, gdy Zakład rozwiązał umowę o udzieleniu ulgi, a zatem merytorycznie jest to decyzja - zgodnie z art. 83 § 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; - art. 498 § 1 KC - poprzez odmowę dokonania potrącenia i zaliczenia kwot spłaconych przez Wnioskodawczynię w dotychczasowej wysokości 36 tysięcy zł. wg stanu na koniec marca 2015 r. tytułem nienależnie pobranego świadczenia – na poczet kwoty 44.228,22 zł., o której mowa w pkt. a; - art. 5 KC - poprzez nieuwzględnienie, że w sprawie zwrotu od Powódki nienależnie pobranych świadczeń Zakład działał na szkodę Powódki i dopuścił się nadużycia prawa. Ponadto z ostrożności procesowej skarżąca podniosła zarzut przedawnienia roszczeń Zakładu. Wskazując na powyższe wnioskodawczyni wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja wnioskodawczyni nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest prawidłowe. Sąd Okręgowy właściwie przeprowadził postępowanie dowodowe, w żaden sposób nie uchybiając przepisom prawa procesowego oraz dokonał trafnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, w konsekwencji prawidłowo ustalając stan faktyczny sprawy. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia i rozważania prawne Sądu Okręgowego, rezygnując jednocześnie z ich ponownego szczegółowego przytaczania. Sąd Apelacyjny podzielił również stan prawny wskazany, jako podstawa rozstrzygnięcia. Rozpoznanie złożonej apelacji w ocenie Sądu Apelacyjnego rozpocząć należy od rozstrzygnięcia zasadniczej kwestii, jaką jest znaczenie wydanego przez Sąd Rejonowy w Zduńskiej Woli wyroku skazującego T. W.
(2)w sprawie II K 85/07 w kontekście zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rentowych. Nienależne świadczenie w ujęciu prawa ubezpieczeń społecznych podlega zwrotowi tylko wówczas i w takim tylko zakresie, w jakim zwrotu wymaga prawo ubezpieczeń społecznych (W. Wójcik: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1965 r., II CR 123/65, OSPiKA 1966 nr 5, poz. 99; W. Warkałło: Glosa do orzeczenia Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 stycznia 1956 r., III TR 244/55, OSPiKA 1957 nr 1, poz. 21). Do oceny wymagalności nienależnie pobranego świadczenia od organu ubezpieczeń społecznych wyłączone jest stosowanie przepisów prawa cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu lub czynie niedozwolonym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2007 r., I UK 90/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 301, z dnia 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148 i z dnia 3 lutego 2010 r., I UK 210/09, Palestra 2011 nr 1-2, s. 124). Należy zauważyć, iż w obecnie obowiązującym stanie prawnym zasadą jest zwrot nienależnie pobranych świadczeń w granicach uszczuplenia funduszy ubezpieczeń społecznych, jednak za okres nie dłuższy niż trzy lata wstecz od daty wydania decyzji zobowiązującej do ich zwrotu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2009 r., I UZP 10/09, OSNP 2010 nr 7-8, poz. 96; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 28). Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może żądać zwrotu świadczeń poza okres trzyletni nie tylko w trybie regulowanym w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych, lecz także w drodze procesu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r., IV CSK 201/10, uchwałę z dnia 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP 1985 nr 1, poz. 3, z glosą S. Płażka, Palestra 1986 nr 9). Niedopuszczalność drogi administracyjnej i sądowej dla roszczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub czynach niedozwolonych nie stoi jednak na przeszkodzie temu, by uszczuplenie funduszy, którymi zarządza, zostało wyrównane w ramach obowiązku probacyjnego. Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem nie nawiązuje do zasad zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Sąd karny nie stosuje przepisów regulujących stosunki ubezpieczenia społecznego; rozstrzygając o obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem o znamionach opisanych w art. 273 § 1 w zw. z art. 271 § 1 k.k. oraz art. 286 § 1 k.k. w formie warunku probacyjnego, o którym mowa w art. 72 § 2 k.k., zobowiązuje skazanego do skompensowania szkody poniesionej przez pokrzywdzonego w wyniku przestępstwa. Podstawą materialnoprawną obowiązku naprawienia szkody jest więc art. 415 k.c., a ustalenie jej rozmiaru następuje według zasady pełnego odszkodowania określonej w art. 361 § 2 k.c. Zakres tego obowiązku wyznacza rzeczywisty rozmiar szkody, rozumianej tak, jak w prawie cywilnym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2002 r., II KKN 385/01, LEX nr 53028; z dnia 23 lipca 2009 r., V KK 124/09, LEX nr 519632 i z dnia 9 lipca 2013 r., II KK 160/13, LEX nr 1331277). Wymienione cechy wykazują, że naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń mają różne przesłanki i różny charakter prawny oraz odmienny sposób dochodzenia. Także przedmiot zobowiązania nie jest tożsamy. Sąd karny, nakładając obowiązek naprawienia szkody, nie rozpoznaje powództwa adhezyjnego organu rentowego, więc nie kieruje się ograniczeniami dotyczącymi zwrotu nienależnych świadczeń ustanowionymi w prawie ubezpieczeń społecznych. Nic nie stoi na przeszkodzie, by w tej drodze przestępne uszczuplenie funduszy, którymi dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zostało wyrównane przez sprawcę w zakresie usprawiedliwionym rozmiarem uszczerbku spowodowanego w funduszach, których dysponentem jest Zakład. Skazany ma wyrównać rzeczywistą szkodę wynikłą bezpośrednio z przestępstwa, z uwzględnieniem wszystkich jej składników i elementów, w tym odsetek, tyle że w zakresie orzeczonym przez sąd karny. Nie ma systemowych ani aksjologicznych względów przemawiających za ograniczeniem obowiązku naprawienia szkody przez sprawcę występku wyłudzenia świadczeń w sposób, w jaki ogranicza się możliwość żądania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń. Jeżeli rozmiar szkody wykracza poza wartość, której może dochodzić Zakład Ubezpieczeń Społecznych, naprawienie szkody nakazane przez sąd karny nie ma wpływu na wypełnienie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń; wpłata dokonana w celu uniknięcia wykonania kary nie kompensuje tego obowiązku. Inaczej mówiąc, dług wymagalny wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zmniejsza się w wyniku wypełnienia przez sprawcę przestępstwa opisanego w art. 273 § 1 w zw. z art. 271 § 1 k.k. i art. 286 § 1 k.k. obowiązku naprawienia szkody nałożonego na podstawie art. 72 § 2 k.k. Nałożony przez sąd karny obowiązek utraciłby swój charakter, gdyby jego wypełnienie równało się uwolnieniu z długu ustalonego decyzją, który może być egzekwowany na podstawie art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Pamiętać jednocześnie należy, że wyrównanie szkody wyrządzonej przestępstwem nie jest dobrowolną spłatą długu, nie można zatem twierdzić o wymagalności obowiązku naprawienia szkody w sensie wymagalności długu jako możliwości jego dochodzenia, gdyż obowiązek ten jest egzekwowany przez wykonanie kary. Obowiązek wyrównania szkody nałożony w wyroku karnym na podstawie art. 72 § 2 k.k. zawiera wprawdzie element odszkodowawczy, jednak ma przede wszystkim charakter penalny. Możliwość jego egzekucji (art. 196 § 1 k.k.w.) nie uchyla skutku w zakresie zawieszenia kary pozbawienia wolności. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2013 r., II UK 110/13). Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy należy zauważyć, że realizacja przez T. W.
(2)obowiązku naprawienia szkody nałożonego wyrokiem sądu karnego i zwrot nienależnie pobranych świadczeń, określonych decyzją z dnia 27 kwietnia 2007 r. są całkowicie od siebie niezależne zarówno co do wysokości każdego z tych zobowiązań i sposobu jego realizacji. Tym samym nie sposób przyjąć, iż wydanie decyzji, zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, pozostawało dotknięte jakimikolwiek wadami. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew twierdzeniom podniesionym przez skarżącą, nie można mówić o jakimkolwiek naruszeniu prawa procesowego czy też prawa materialnego, tym samym szereg zarzutów odnoszących się do kwestii obowiązku naprawienia szkody orzeczonego wyrokiem Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli, w powiązaniu z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, wynikającym z decyzji organu rentowego, uznać należało za bezzasadne. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy prawa procesowego w toku toczącego się postępowania tj. art. 233 § 1 k.p.c. zauważyć należy, iż okazał się on w pełni nietrafnym. Treść niniejszego zarzutu sugeruje jakoby poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia pozostawały sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego zachodzi wtedy, gdy powstaje dysharmonia między materiałem zgromadzonym w sprawie, a konkluzją, do jakiej dochodzi sąd na podstawie tego materiału. Innymi słowy mówiąc, sąd zebrał materiał dowodowy, lecz źle go ocenił. Tego rodzaju zarzut jest zasadny wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu I instancji jest sprzeczne z istotnymi dla rozstrzygnięcia okolicznościami, które sąd ustalił w toku postępowania albo, gdy wyprowadził logicznie błędny wniosek z ustalonych przez siebie okoliczności, albo wreszcie, gdy sąd przyjął fakty za ustalone bez dostatecznej podstawy (por. wyrok SA w Poznaniu z dnia 19 sierpnia 2009 r. w sprawie I ACa 507/09). Mając na uwadze przytoczone standardy zauważyć należy, że Sąd Okręgowy rozpoznający przedmiotową sprawę w sposób całościowy i wyczerpujący odniósł się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego na podstawie, którego dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych. Nie znajduje tym samym uzasadnienia twierdzenie zawarte w treści apelacji, jakoby kwoty nienależnie pobranego świadczenia rentowego określone w decyzji z dnia 27 kwietnia 2007 r. należało pomniejszyć o sumy wynikające z decyzji Prezydenta Miasta Z. z dnia 31 grudnia 2007 r. Z treści decyzji organu rentowego wynika bowiem wprost, iż dotyczy ona wyłącznie nienależnie pobranych świadczeń z Funduszu Rentowego. Należy zatem zauważyć, iż zobowiązania dotyczące nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego których dotyczyła decyzja Prezydenta Miasta Z. pozostawały poza zakresem zainteresowania organu rentowego. Wbrew twierdzeniom skarżącej w pełni podzielić należało również rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w zakresie odrzucenia odwołania złożonego od zawiadomienia o rozwiązaniu umowy o udzieleniu ulgi z dnia 8 maja 2015 r. przesłanego ubezpieczonej przez organ rentowy. W ujęciu doktrynalnym o decyzji możemy mówić jako o akcie administracyjnym, władczym, jednostronnym oświadczeniem woli organu administracji publicznej, złożonym w konkretnej sytuacji faktycznej, wobec zindywidualizowanego adresata, niepodporządkowanego służbowo ani organizacyjnie składającemu oświadczenie organowi, po przeprowadzeniu sformalizowanego postępowania uregulowanego w kodeksie postępowania administracyjnego lub w przepisach o postępowaniach jurysdykcyjnych wyłączonych, zmierzającego do wyjaśnienia przesłanek doniosłych dla jego treści. Jej zadaniem jest kształtowanie stosunków społecznych przez wywoływanie skutków prawnych i pozaprawnych. W ujęciu procesowym decyzja rozstrzyga sprawę administracyjną i kończy dane postępowanie. (J. Jendrośka, Pojęcie decyzji administracyjnej i jej trwałości (w:) Problemy praworządności w działaniu administracji państwowej, Ossolineum 1980, s. 73; J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Warszawa 2014, s. 332–335). Mając na uwadze powyższe należy zauważyć, iż zaskarżone odwołaniem zawiadomienie z dnia 8 maja 2015 r. nie stanowi decyzji w rozumieniu przepisów postępowania administracyjnego. Pismo organu rentowego mające charakter wyłącznie informacyjny co do określonego stanu faktycznego i prawnego nie jest decyzją albowiem nie rozstrzygnęło merytorycznie indywidualnej sprawy wnioskodawczyni. Zgodnie z dyspozycją art.
§ 1k.p.c.
odwołanie przysługuje wyłącznie od decyzji organów rentowych. Jak wynika z treści art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd odrzuci pozew, jeśli droga sądowa jest niedopuszczalna. Odwołanie jest środkiem prawnym, które przysługuje wyłącznie od decyzji. Brak jest przy tym w obowiązujących przepisach możliwości wnoszenia odwołania od zawiadomienia wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Słusznie zatem Sąd Okręgowy uznał, nie znajdując podstaw do badania legalności zawiadomień wydanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych o odrzuceniu odwołania. Odnosząc się w dalszej kolejności do podniesionego przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 498 k.c. Sąd Apelacyjny również nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Na wstępie rozważań poczynionych w niniejszym zakresie należy zwrócić przede wszystkim uwagę na fakt, iż regulowana art. 498 k.c. instytucja potrącenia określana także jako kompensata albo kompensacja, należy do kategorii zdarzeń powodujących wygaśnięcie zobowiązania. Polega ona na wzajemnym umorzeniu jednorodnych wierzytelności, jakie dwie osoby mają jednocześnie względem siebie. Wierzytelności będące przedmiotem potrącenia poddane zostają działaniu rachunkowemu, którego rezultatem jest wzajemne zniesienie tych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Pierwszym i zasadniczym warunkiem dopuszczającym w ogóle możliwość potrącenia pozostaje, zatem konieczność wystąpienia dwóch jednorodnych wierzytelności, jakie osoby mają względem siebie. Na gruncie przedmiotowej sprawy nie ulega wątpliwości, iż ubezpieczona pozostaje jedynym i wyłącznym dłużnikiem organu rentowego zarówno z tytułu obowiązku naprawienia szkody orzeczonego wyrokiem Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli w sprawie II K 85/07 oraz z tytułu decyzji ZUS z dnia 27 kwietnia 2007 r. Wszelkie zatem dokonywane przez ubezpieczoną wpłaty pozostają wyłącznie formą spełnienia ciążących na niej obowiązków. Brak wierzytelności po stronie drugiego z podmiotów w oczywisty sposób wyklucza możliwość dokonania potrącenia. Ponadto w doktrynie dominuje również pogląd, że przepisy dotyczące potrącenia mają zasadniczo zastosowanie do należności wynikających ze stosunków cywilnoprawnych (prywatnoprawnych). Przemawia za tym treść art. 1 k.c., który ogranicza zasięg regulacji kodeksowej do tej sfery stosunków prawnych (T. Wiśniewski (w:) G. Bieniek, Komentarz, t. I, 2007, s. 656; tenże (w:) J. Gudowski, Komentarz, cz. III, 2013, s. 960; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania, 2009, s. 351; G. Sikorski (w:) J. Ciszewski, Komentarz, 2013, s. 890). Stanowisko takie jest reprezentowane również w orzecznictwie, gdzie przyjmuje się, że art. 498 k.c. odnosi się jedynie do wierzytelności cywilnoprawnych, dotyczy uczestników obrotu cywilnoprawnego i nie ma zastosowania do potrącenia należności publicznoprawnej z należnością cywilnoprawną (wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2005 r., IV CK 653/04, LEX nr 345531). Na zakończenie przedmiotowych rozważań Sąd Apelacyjny pragnie wskazać, iż wbrew twierdzeniu skarżącej Sądowi pierwszej instancji nie można również zarzucić naruszenia zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Zgodnie bowiem z ugruntowaną linią orzeczniczą, w prawie ubezpieczeń społecznych nie stosuje się klauzul generalnych zasad współżycia społecznego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r. (III UK 214/10, Lex nr 1095955), do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się art. 5 k.c., bo przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter przepisów prawa publicznego (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2009 r., II UK 81/09, Lex nr 824176). Odnosząc się do powyższego, nie można uznać że nadużycie prawa zostało przez stronę podniesione skutecznie, albowiem przywołane przez organ rentowy jak i następnie przez Sąd Okręgowy przepisy prawa rozstrzygają w sposób jednoznaczny sytuacje w jakiej znalazła się ubezpieczona. Art. 5 nie może stanowić podstawy do zaniechania lub ograniczenia (nabycia lub utraty) istniejących praw podmiotowych. Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację jako bezzasadną.