k.p.c. Pierwszy z nich stanowi, że sąd „ uchylając lub zmieniając wyrok na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowania orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia …”, a takim orzeczeniem nie jest wyrok kasatoryjny, uchylający wyrok sądu drugiej instancji i przekazujący sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania, lecz wyrok sądu meriti orzekający co do istoty sprawy. Dlatego też wniosek o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywrócenie poprzedniego stanu musi być złożony zanim zapadnie orzeczenie kończące postępowanie uchylające lub zmieniające wyrok i jest to w istocie jedyna, wynikająca z przepisów, czasowa granica złożenia takiego wniosku. Co więcej, w przepisie art.
in fine, ustawodawca wprost wskazał, że odpowiednie stosowanie art. 415 k.p.c. odbywa się przy ponownym rozpoznaniu sprawy (na skutek uchylenia zaskarżonego wyroku w trybie art.
ab inito), co oznacza, że przepis ten jest adresowany do sądu (tu sądu drugiej instancji) wskazanego w art.
k.p.c., któremu na skutek uchylenia wyroku przez Sąd Najwyższy została przekazana sprawa do ponownego rozpoznania. Również z tej właśnie przyczyny, jeżeli wniosek restytucyjny został zawarty w skardze kasacyjnej, to Sąd Najwyższy przekazuje go do rozpoznania temu właśnie sądowi. Tym samym brak jest usprawiedliwionych podstaw aby przyjąć, że przedmiotowy wniosek restytucyjny można było wnieść jedynie na etapie postępowania ze skargi kasacyjnej (kasacyjnego), a nie na etapie postępowania przed sądem apelacyjnym, któremu - w stanie sprawy wynikającym z art.
- sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania. Skutecznie złożony wniosek restytucyjny obliguje sąd (uprawniony stosownie do uwag zawartych wyżej) do jego materialnoprawnego zbadania, w istocie tak jak pozew, którego materialną podstawę stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu) – art. 405 i następne k.c. ( vide: uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 11 lipca 2012 r.. sygn. akt II PZP 1/12, OSNC 2013/4/43). Wymagało to także oceny – siłą rzeczy – zasadności żądania pozwu, a w zasadzie podstawy (lub jej braku) spełnienia świadczenia na etapie po zapadnięciu pierwszego, niekorzystnego dla pozwanych, wyroku Sądu Apelacyjnego. Dokonując zatem oceny materialnej podstawy powyższego wniosku, sąd ma na uwadze całość materiału dowodowego zebranego w sprawie. Tym samym również złożenie przez powoda oświadczenia o cofnięciu pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia, co powinno zostać ocenione przez sąd, w świetle treści przepisu art. 203 § 4 k.p.c., tj. czy ta dyspozycyjna czynność strony była dopuszczalna, w świetle zasad współżycia społecznego, dobrych obyczajów, w kontekście jego twierdzenia, że zaspokojenie po korzystnym wyroku Sądu Apelacyjnego, było spełnieniem należnego świadczenia, czy też, jak przesłankowo ustala i stwierdza Sąd drugiej instancji, w świetle stanowiska Sądu Najwyższego i potwierdzonej oceny i ustaleń tożsamych z tym co uczynił Sąd Okręgowy, że było to świadczenie nienależne, spełnione z zastrzeżeniem zwrotu w celu uniknięcia przymusu (art. 411 pkt 1 k.c.). Innymi słowy, stosowne oceną złożonych wniosków stron powinna być dokonana z uwzględnieniem antycypowanego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, oddalającego apelację, a tym samym, uznającego za prawidłowe orzeczenie Sądu Okręgowego, który nie znalazł podstaw do uwzględnienia powództwa. Dlatego stanowisko powoda leżące u podstaw cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia, wobec spełnienia świadczenia przez pozwanych (pozwaną solidarną), ocenić należało jako następujące przy braku istnienia materialnej podstawy jego spełnienia, albowiem tytuł egzekucyjny, na skutek kasatoryjnego wyroku Sądu Najwyższego, odpadł, a w świetle ponownej oceny i ustaleń Sądu drugiej instancji, roszczenie – w znaczeniu materialnym – nie ma usprawiedliwionych podstaw. Spełnienie zatem świadczenia przez stronę pozwaną na rzecz powoda było więc świadczeniem nienależnym (art. 410 k.c.). Tym samym, zdaniem Sądu Apelacyjnego, okoliczność złożenia wspomnianego oświadczenia przez stronę powodową, w opisanej wyżej sytuacji procesowej, jakkolwiek dopuszczalne stricte procesowo, w sposób ewidentny wskazuje na istnienie przesłanek uzasadniających wyrażenie przez Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 203 § 4 k.p.c., sprzeciwu wobec takiej dyspozycji materialnej, skoro wedle ustaleń i oceny tego sądu i w kontekście równoległego wniosku restytucyjnego, było to świadczenie nienależne, bez podstawy prawnej, zapłacone w warunkach art. 411 pkt 1 k.p.c.; naruszała taka dyspozycja co najmniej zasady współżycia społecznego, albowiem było to pozaprawne zachowanie, zmierzające do obejścia prawa (odczytywanego w świetle powszechnie przyjętych zasad moralnych, etycznych, zasad uczciwości), w celu uniemożliwienia oceny podstaw materialnych dokonanej zapłaty i żądania zwrotu spełnionego świadczenia. Podkreślić należy, że spełnienie świadczenia przez jedną z pozwanych w niniejszej sprawie odbyło się przy wciąż istniejącym sporze między stronami co do zasadności tego roszczenia, co znalazło wyraz w postaci złożonej skargi kasacyjnej, jak się okazało, skutecznej. Skuteczne cofnięcie powództwa ze zrzeczeniem się roszczenia nie tylko niweczyłoby możliwość definitywnego rozstrzygnięcia wspomnianego sporu, ale utrzymywałoby stan, w którym strona powodowa pozostaje dysponentem nienależnego świadczenia, spełnionego przez stronę pozwaną, co z kolei zmuszałoby pozwaną do przedsięwzięcia dalszych, innych niż złożenie w niniejszej sprawie wniosku restytucyjnego, czynności prawnych w celu wyegzekwowania tego świadczenia, w odrębnym procesie. Powyższe uzasadniało wydanie wyroku merytorycznie rozstrzygającego apelację powoda (a tym samym rozstrzygającego o roszczeniu powoda), jak orzeczenia o wniosku restytucyjnym strony pozwanej. Już zawarte w uzasadnieniu kasatoryjnego wyroku Sądu Najwyższego uwagi, przy okazji wskazania na wadliwości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 października 2014 r., którymi Sąd Apelacyjny rozpoznający sprawę ponownie jest związany, potwierdzają prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji oddalającego powództwo z tego zasadniczego względu, że zgłoszone w pozwie roszczenie z weksla oparto o przedawnione wierzytelności (art. 118 k.c.) wynikające z umowy leasingu z dnia 14 lipca 2005 r., która po jej rozwiązaniu, nie uległa wznowieniu. Takie bowiem tylko należności mogły stanowić podstawę wypełnienia weksla stanowiącego zabezpieczenie rzeczonej umowy, która została wypowiedziana przez powoda w dniu 31 października 2008 r. i nie została skutecznie reaktywowana. Nie doszło do cofnięcia przez powoda oświadczenia o wypowiedzeniu umowy w warunkach wyznaczonych jednoznaczną treścią przepisu art. 61 § 1 k.c., a tylko wtedy umowa z dnia 14 lipca 2005 r. mogłaby być kontynuowana ze wszystkimi tego skutkami, w tym z objęciem zabezpieczeniem wekslowym dalszych roszczeń z niej wynikających. Brak podjęcia skutecznych czynności w powyższym zakresie skutkował zakończeniem stosunku umownego. Czynności stron wskazywane przez powoda w postaci dalszego korzystania z przedmiotu umowy leasingu po dniu 31 października 2008 r., jak też zapłata po tej dacie poszczególnych faktur, jednoznacznie nie wskazują na zgodę pozwanego, na „kontynuowanie” skutecznie wypowiedzianej umowy leasingu. Co więcej nawet gdyby strony miały zamiar dalszego ukształtowania stosunków w sposób wynikający z umowy z dnia 14 lipca 2005 r., wobec jej skutecznego rozwiązania, powinno to nastąpić przy uwzględnieniu treści przepisu art. 709 2 k.c., czego nie uczyniono. Z powyższych względów Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji w punkcie pierwszym na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w punkcie drugim na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. Na koszty te składają się: uiszczona opłata od skargi kasacyjnej w wysokości 7 880 zł oraz koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym w wysokości 3 600 zł (§ 12 ust. 4 pkt 1 w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu). W punkcie trzecim Sąd Apelacyjny na podstawie art. 415 k.p.c. w zw. z art.
uwzględnił, stosownie do uwag zawartych wyżej, roszczenie restytucyjne w części, co do kwoty 165 877,51 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 września 2016 r., w zakresie spełnianego świadczenia przez jedną z pozwanych solidarnych – E. D., które obejmowało również koszty postępowania przed Sądem pierwszej oraz drugiej instancji. Stąd nie było podstaw do ponownego (dodatkowego) zasądzenia kosztów za drugą instancję po uchyleniu pierwszego wyroku Sądu Apelacyjnego. Zwrot nienależnego świadczenia, a więc roszczenia o charakterze bezterminowym, powinno odbyć się co do zasady bezzwłocznie po wezwaniu dłużnika do jego spełnienia (art. 455 k.c.). W niniejszej sprawie, za takie wezwanie należy uznać pismo pozwanych z dnia 30 sierpnia 2016 r. (k. 590 i następne), które zostało wysłane do strony przeciwnej w dniu 1 września 2016 r. Uznając, że pismo to w ciągu tygodnia powinno dotrzeć do adresata i w terminie kolejnego tygodnia roszczenie to powinno zostać zaspokojone przez powoda, odsetki, wobec braku spełnienia powyższego roszczenia, należało zasądzić od dnia 15 września 2016 r. Dalej idący wniosek o zasądzenie, w ramach restytucji spełnionego roszczenia, odsetek od poszczególnych kwot sukcesywnie uiszczanych przez pozwaną na rzecz powoda, nie zasługiwał na uwzględnienie już z tych zasadniczych przyczyn, że wspomniany wniosek nie ma charakteru odszkodowawczego; przy jego rozpoznawaniu nie jest istotna kwestia zawinienia dłużnika. Co więcej, powódka dochodziła wówczas kwot objętych prawomocnym wyrokiem sądu, tym bardziej zatem uwzględnienie wniosku o zasądzenie odsetek w pełnym zakresie żądanym przez pozwanych byłoby nieuzasadnione. SSA Bogdan Świerczakowski SSA Roman Dziczek SSO (del.) Paweł Iwaniuk
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.