Sygn.akt III AUa 504/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 listopada 2013r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Piotr Prusinowski (spr.) Sędziowie: SA Bohdan Bieniek SA Marek Szymanowski Protokolant: Agnieszka Charkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2013 r. w B. sprawy z odwołania Z. R. przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno - Rentowemu MSW w W. o emeryturę na skutek apelacji wnioskodawcy Z. R. od wyroku Sądu Okręgowego w Ostrołęce III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 stycznia 2013 r. sygn. akt III U 594/12 oddala apelację. Sygn. akt III AUa 504/13 UZASADNIENIE Dyrektor Zakładu Emerytalno – Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. decyzją z dnia 9 listopada 2009 r. ustalił Z. R. nową wysokość emerytury policyjnej. Odwołanie od powyższej decyzji złożył Z. R. wnosząc o jej zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy. Wniósł także o wyrównanie wysokości wypłaconego świadczenia wraz z odsetkami. Wskazał, że obniżenie emerytury jest sprzeczne z Konstytucją RP, Europejską Konwencją Praw Człowieka oraz z rezolucją nr 1096 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, z uwagi na co wniósł o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie zbadania zgodności przepisów, w oparciu o które została wydana zaskarżona decyzja z Konstytucją RP. W odpowiedzi na odwołanie organ emerytalny wniósł o jego oddalenie. Wskazał, że ustalenie wysokości świadczenia nastąpiło zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Sąd Okręgowy w Ostrołęce w wyroku z dnia 10 stycznia 2013 r. oddalił odwołanie i zasądził od Z. R. na rzecz organu rentowego kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego. Sąd ten wskazał, że urodzony dnia (...) Z. R. od 16.06.1978r. pełnił służbę w MSW w Departamencie (...) w (...) na stanowisku inżyniera. Od 01.08.1981r. objął stanowisko starszego inspektora w w/w Wydziale, od dnia 01.07.1986r. został starszym inspektorem w Wydziale(...), a następnie od dnia 01.05.1987r. do dnia 15.02.1990r. był zastępcą naczelnika w (...) W czasie pełnienia tej służby dodatkowo był delegowany służbowo na okresy po parę dni do ZSRR, Jugosławii oraz Holandii. Decyzją z dnia 07.03.1990r. Z. R. przyznano prawo do emerytury milicyjnej, a następnie w oparciu o otrzymaną z Instytutu Pamięci Narodowej Informację z dnia 14.09.2009 r. o przebiegu służby ubezpieczonego, na podstawie której ustalono, iż odwołujący się w okresie od dnia 16.06.1978r. do dnia 15.02.1990r. pełnił służbę w charakterze funkcjonariusza w organach bezpieczeństwa, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia 9 listopada 2009r. Dyrektor Zakładu (...) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji obniżył ubezpieczonemu wskaźnik emerytury za okres od dnia 16.06.1978r. do dnia 15.02.1990r. z 2,6 % podstawy wymiaru do 0,7 % podstawy wymiaru za każdy rok służby we wskazanym okresie i ustalił ponownie wysokość emerytury od dnia 1 stycznia 2010r. na kwotę 1.708,63 zł. Z. R. potwierdził, że pełnił służbę w MSW w Departamencie (...) i Wydziale(...) na stanowiskach i w okresach wynikających ze szczegółowej informacji IPN. Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy w Ostrołęce wskazał, że w dniu 16 marca 2009r. weszła w życie ustawa z dnia 23 stycznia 2009r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 24, poz. 145), która wprowadziła do ustawy z dnia 18 lutego 1994r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.) przepis art. 15 b, określający zasady obliczania wysokości emerytury dla osób, które pozostawały w służbie przed 2 stycznia 1999r. i pełniły służbę w charakterze funkcjonariusza w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. Nr 63, poz. 425 z późn. zm.). Sąd Okręgowy wymienił organy bezpieczeństwa państwa, wynikające z art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006r. oraz zauważył, że Z. R. nie kwestionował, że w spornym okresie pełnił służbę w organach bezpieczeństwa. Twierdził jednak, że w toku służby w Departamencie (...) w Wydziale VIII zajmował się projektami technicznymi na potrzeby Wojska, Milicji i częściowo przemysłu cywilnego. Natomiast w Wydziale (...) zajmował się przygotowywaniem analizy rozwoju techniki w najbliższej perspektywie oraz kontrolą terminowości wykonania urządzeń technicznych i ich sprawności technicznej. Następnie znów pełnił służbę w Departamencie (...). Był to Wydział IX, który był wydziałem produkcyjnym, a on sprawował nadzór nad produkcją urządzeń technicznych. Zagraniczne wyjazdy służbowe określał mianem wyjazdów na targi elektroniczne celem zapoznania się z najnowszymi trendami techniki. Podniósł, że nie ma podstaw do obniżenia mu wskaźnika z 2,6% na 0,7%, gdyż nie miał wpływu na to jak wykorzystywane były urządzenia, które wytwarzał. Twierdził, że nigdy nie działał operacyjnie, ale przyznał, że w ramach jego Departamentu wytwarzano na potrzeby Milicji dużo urządzeń podsłuchowych i namiarowych. Z jego zeznań wynikało też, że nie podejmował współpracy z opozycją, ani czynnie jej wspierał. Sąd I instancji zauważył, że z informacji nadesłanej przez IPN oraz z dołączonych dokumentów wynika, że Biuro (...), czyli Departament (...) Operacyjnej, w którym Z. R. pracował, zostało podporządkowane ministerstwu Spraw Wewnętrznych Uchwałą Nr 781/56 z dnia 13.12.1956r. w sprawie statutu organizacyjnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Następnie zarządzeniem organizacyjnym 051/71 z dnia 15.06.1971r. Biuro (...) zostało przemianowane na Departament (...). Zakres działania Departamentu (...) określało Zarządzenie Nr 00167/71 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 16.12.1971r. w sprawie regulaminu organizacyjnego Departamentu (...) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Do podstawowych zadań Departamentu (...) należała instalacja i eksploatacja aparatury podsłuchowej, podglądowej – głównie w hotelach, obiektach sakralnych i aresztach. Podstawowymi środkami pracy operacyjnej pionu były: podsłuch telefoniczny i pokojowy, podgląd dokumentowany filmowo i fotograficznie, tajne przeszukanie. W okresie stanu wojennego Departament (...) był odpowiedzialny w skali całego kraju za cenzurę korespondencji oraz kontrolę rozmów telefonicznych w sieci publicznej. Departament (...) był wymieniony w Zarządzeniu Nr 043/90 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 10.05.1990r. w sprawie zaprzestania działalności Służby Bezpieczeństwa. Zauważył też, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16.07.1990r. w sprawie nadania statutu organizacyjnego Ministerstwu Spraw Wewnętrznych (Dz. U. z 1990r., Nr 49, poz.288) nie wymienia Departamentu (...) w nowo utworzonych strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, co wskazuje na likwidację tego pionu Służby Bezpieczeństwa w „chwili zorganizowania Urzędu Ochrony Państwa” (art. 2 ust. 3 ustawy o ujawnieniu). Odnosząc się natomiast do Wydziału Inspekcji i (...) Sąd I instancji zauważył, że ze szczegółowego zakresu działania, wprowadzonego zarządzeniem wewnętrznym nr (...) Dyrektora Departamentu (...) z dnia 01.08.1972r. w sprawie zakresu działania komórek organizacyjnych i stanowisk pracy w Departamencie (...) wynika, że sprawował on merytoryczny nadzór nad techniczno-operacyjnymi przedsięwzięciami Wydziałów (...) Komend Wojewódzkich MO, udzielał tym wydziałom bezpośredniej pomocy w realizacji najbardziej skomplikowanych od strony technicznej i ważnych operacyjnie obiektów, przykładowo opiniował na potrzeby kierownictwa departamentu plany instalacji PP i PT opracowane przez Wydziały (...). Z powyższego Sąd I instancji wywiódł, że jednostkę w której Z. R. pełnił służbę w okresie od dnia 16.06.1978r. do dnia 15.02.1990r. należy zaliczyć do organów bezpieczeństwa, zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006r. Wskazał też, że kwestia zgodności przepisów art. 15 b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, a także art. 15b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy była badana przez Trybunał Konstytucyjny pod kątem ich zgodności z ustawą zasadniczą. W tej mierze powołał się na Trybunał Konstytucyjny, który w pkt 4 wyroku z dnia 24 lutego 2010r. uznał, iż art. 15b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (...) jest zgodny z art. 2, art. 10, art. 30, art. 32 i art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 42 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku z dnia 24 lutego 2010r. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, iż z konstytucyjnej zasady zaufania do państwa i stanowionego przez niego prawa nie wynika w żaden sposób, że każdy, bez względu na cechujące go właściwości, może zakładać, że unormowanie jego praw socjalnych nie ulegnie nigdy w przyszłości zmianie na jego niekorzyść. Zdaniem Trybunału ustawodawca był upoważniony mimo upływu 19 lat od zmiany ustrojowej do wprowadzenia regulacji obniżających w racjonalnie miarkowany sposób świadczenia emerytalnego za okres służby w organach bezpieczeństwa publicznego, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów. Trybunał Konstytucyjny podkreślił także, iż zasada ochrony praw nabytych zakazuje arbitralnego znoszenia lub ograniczenia praw podmiotowych przysługujących jednostce lub innym podmiotom prywatnym występującym w obrocie prawnym. Zaznaczył jednak, iż ochrona praw nabytych nie oznacza przy tym nienaruszalności tych praw i nie wyklucza stanowienia regulacji mniej korzystnych, jeżeli przemawiają za tym inne zasady, normy lub wartości konstytucyjne. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zasada ochrony praw nabytych nie ma zastosowania do praw nabytych niesłusznie lub niegodziwie, a także praw niemających oparcia w założeniach obowiązującego w dacie orzekania porządku konstytucyjnego (vide orzeczenie z dnia 11 lutego 1992r., sygn. K 14/91, OTK w 1992 r. cz. I; wyrok z 23 listopada 1998r., sygn. SK 7/98, OTK ZU nr 7/1997, poz. 114; wyrok z dnia 22 czerwca 1999r., sygn. K 5/99, OTK ZU nr 5/1999, poz. 100). Trybunał dodatkowo podkreślił, iż chroniąc prawa nabyte nie można przyjąć, iż każda zmiana istniejącej regulacji, która byłaby zmianą na niekorzyść pewnej grupy obywateli, jest ustawodawczo zakazana, w związku z czym nie ma też wystarczających podstaw aby twierdzić, iż ustawodawca nie może ocenić negatywnie dokonanych wcześniej rozwiązań legislacyjnych. Jego zdaniem ustawodawca ustanawiając kwestionowane przepisy dał wyraz negatywnej ocenie działalności organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego, o czym świadczy zarówno przebieg prac legislacyjnych, jak też treść samej preambuły ustawy z dnia 23 stycznia 2009r., w której ustawodawca stanowi wyraźnie, iż kierował się „zasadą sprawiedliwości społecznej wykluczającą tolerowanie i nagradzanie bezprawia”. Zdaniem Trybunału w demokratycznym państwie prawnym jednym z kluczowych instrumentów ochrony jego podstawowych zasad jest odpowiedzialność, która obejmuje czyny wynikające z urzeczywistnienia celów źle wybranych i niezrealizowania celów wybranych dobrze. W tym sensie gwarancje bezkarności oraz przywilejów ekonomicznych pochodzących z budżetu państwa za służbę w instytucjach i organach stosujących w dyktaturze represje, nie mogą być traktowane jako element praw słusznie nabytych. Przyjąć w tym wypadku należy, iż ustawodawca negatywnie ocenił sam fakt podjęcia służby w organach bezpieczeństwa Polski Ludowej, ze względu na jednoznacznie ujemną ocenę tych organów. Jednocześnie jednak w razie udzielenia przez funkcjonariusza w czasie służby w takiej policji pomocy osobie represjonowanej za działanie opozycji demokratycznej i niepodległościowej ustawodawca przewidział utrzymanie uprzywilejowanych świadczeń emerytalnych na dotychczasowych zasadach (art. 15b ust. 3 i 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, dodany przez art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 23 stycznia 2009r.). Sąd Okręgowy zauważył jednak, iż w przedmiotowej sprawie uprawniony nie powołuje się na fakty mogące stanowić podstawę do utrzymania uprzywilejowanych świadczeń. Sąd Okręgowy zwrócił również uwagę na to, że w opinii Trybunału prawa emerytalne nabyte przez adresatów kwestionowanych przepisów zostały nabyte niegodziwie, bowiem nie można uznać celów i metod działania organów bezpieczeństwa Polski Ludowej za godziwe. W związku z powyższym służba w instytucjach i organach państwa, które systemowo naruszały przyrodzone prawa człowieka i rządy prawa nie może w demokratycznym państwie prawnym uzasadniać roszczeń do utrzymania uzyskanych wcześniej przywilejów. Zdaniem Trybunału ustawodawca, ograniczając w zakwestionowanych przepisach niesłusznie nabyte przywileje emerytalne funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa Polski Ludowej, sięgnął do środka adekwatnego dla uzyskania usprawiedliwionego celu, uczynił to zarazem w sposób możliwie najmniej uciążliwy dla adresatów zakwestionowanych norm. Sąd I instancji zauważył również, że w kwestii zgodności art. 15 b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy z art. 32 Konstytucji (zasada równości), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż z zasady tej wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej kategorii, a zatem wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary. Jeżeli prawodawca różnicuje podmioty prawa, które charakteryzują się wspólna cechą istotną, to wprowadza odstępstwo od zasady równości. Zdaniem Trybunału takie odstępstwo nie musi jednak oznaczać naruszenia art. 32 Konstytucji, a w opinii Trybunału jest ono dopuszczalne, jeżeli kryterium różnicowania pozostaje w racjonalnym związku z celem i treścią danej regulacji, wagą interesu, któremu różnicowanie ma służyć, pozostaje w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku wprowadzonego różnicowania oraz dodatkowo kryterium różnicowania pozostaje w związku z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych. Wspólną cechą wszystkich funkcjonariuszy bezpieczeństwa Polski Ludowej jest ich służba w określonych w ustawie organach bezpieczeństwa państwa w latach 1944-
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.