Sygn. akt VI ACa 1653/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 grudnia 2016 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA – Ewa Stefańska Sędzia SA
§ 2k.p.c.
Sąd Okręgowy orzekł, jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach procesu Sąd pierwszej instancji orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wywiódł zainteresowany (...) S.A. w W., zaskarżając go w całości. Przedmiotowemu orzeczeniu skarżący zarzucił: I. naruszenia przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 355 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że przepis ten nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, podczas gdy przepis ten powinien być zastosowany; 2. art.
§ 1k.p.c.
poprzez zaniechanie oddalenia odwołania w sytuacji, gdy odwołanie nie zawierało zarzutów uzasadniających jego uwzględnienie oraz art.
§ 2k.p.c.
poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na uchyleniu decyzji w sytuacji, gdy nie została rozpoznana istota sprawy, w szczególności nie zostały rozpoznane zarzuty zgłoszone przez (...), wskutek czego (...) został pozbawiony prawa do sądu w zakresie skutków prawnych, które decyzja wywoływała w okresie do czasu jej wygaśnięcia w wyniku zawarcia umowy, jak też gdy nie było ku temu podstaw; 3. art. 227 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. poprzez uchylenie się od poczynienia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń faktycznych i związane z tym rozważenie w sposób niewszechstronny (wybiórczy) materiału zgromadzonego w sprawie, w szczególności przez pominięcie części dowodów zgłoszonych przez (...), tj.:
(1)„Analiza cen usług dostępu do stacjonarnego Internetu w Polsce” (sporządzonej przez Prezesa UKE);
(2)wydruku maila od (...) do (...) z dnia 17 grudnia 2014 roku;
(3)wydruku decyzji Prezesa UKE z dnia 10 maja 2006 roku;
(4)wydruku decyzji Prezesa UKE z dnia 4 listopada 2008 roku;
(5)pisma (...) do Prezesa UKE z dnia 9 lipca 2010 roku;
(6)pisma (...) do Prezesa UKE z dnia 30 czerwca 2011 roku;
(7)pisma (...) do Prezesa UKE z dnia 28 sierpnia 2012 roku;
(8)pisma (...) do Prezesa UKE z dnia 9 sierpnia 2013 roku; a w zakresie dowodów uwzględnionych – wzięcie ich pod uwagę w zbyt ograniczonym zakresie; 4. art. 210 § 3 i art. 236 k.p.c. poprzez dokonanie ustaleń faktycznych w oparciu o dowody, które nie zostały przeprowadzone na rozprawie, co uniemożliwia ustalenie, dlaczego Sąd ten nie uznał części dowodów wnioskowanych przez (...); 5. art. 328 § 2 k.p.c. poprzez wadliwe uzasadnienie wyroku, które jest niespójne i niepełne, w szczególności nie zawiera rozważań w przedmiocie wszystkich zarzutów, twierdzeń i dowodów zgłoszonych przez (...) w toku postepowania, co uniemożliwia kontrolę instancyjną wyroku przez Sąd drugiej instancji; 6. art. 316 § 1 k.p.c. poprzez wydanie rozstrzygnięcia nieuwzględniającego stanu rzeczy z daty orzekania; 7. art. 244 § 1 k.p.c. i art. 217 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, iż sąd nie jest związany decyzją administracyjną, tutaj: Prezesa UKE, zmieniającą ofertę ramową (...) i nadającą tej ofercie brzmienie obowiązujące w dacie wydania decyzji; II. naruszenie przepisów materialnych, tj.: 1. art. 28 ust. 5 Pt poprzez uznanie, że wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji wydanej w sprawie spornej, wskutek zawarcia przez strony umowy obejmującej zakresem decyzję, następuje z mocą wsteczną od momentu wydania decyzji ( ex tunc), a nie z mocą na przyszłość, począwszy od momentu zawarcia umowy ( ex nunc), podczas gdy co do zasady umowa powoduje wygaśnięcie decyzji z mocą na przyszłość, a nie z mocą wsteczną; 2. art. 28 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 42 ust. 2 i art. 43 ust. 6 Pt poprzez nieuwzględnienie obowiązków (regulacyjnych) nałożonych na (...), w ten sposób, że odmówiono utrzymania w mocy decyzji, która realizowała ciążący na (...) obowiązek stosowania rozwiązań przewidzianych w (...); 3. art. 28 ust. 1 pkt 5 lit.
- c)Pt poprzez uchylenie decyzji powodujące powrót do stosowania mechanizmu niezapewniającego rozwoju konkurencyjnego rynku usług telekomunikacyjnych. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz umorzenie postępowania w sprawie; ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez oddalenie w całości odwołania powoda; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Jednocześnie w każdym przypadku skarżący wniósł o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Apelację od powyższego wyroku wywiódł również pozwany, zaskarżając go w całości. Przedmiotowemu orzeczeniu skarżący zarzucił: I. naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- a)art. 328 § 2 k.p.c. poprzez niewskazanie podstawy faktycznej wyroku, a mianowicie faktów, które Sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz poprzez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku, w taki sposób, że: - uniemożliwia to przeprowadzenie kontroli instancyjnej przez Sąd drugiej instancji; - uzasadnienie zawiera wewnętrzne sprzeczności; - uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera dokonania ustaleń w kwestiach istotnych dla rozstrzygnięcia; - uzasadnienie nie zawiera rzetelnego przytoczenia podstawy prawnej oraz jej wyjaśnienia, a także wyjaśnienia pojęcia „specyfiki postępowania przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów”, w szczególności poprzez zaniechanie wyjaśnienia, czym przejawia się owa „specyfika”, a także, czy i które przepisy postępowania odrębnego z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty wyłączają zastosowanie art. 355 § 1 k.p.c.;
- b)art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 28 ust. 5 Pt, poprzez zaniechanie umorzenia postępowania sądowego, gdy wydanie wyroku stało się zbędne (bezprzedmiotowe lub niedopuszczalne), ewentualnie
- c)art. 479
(64)§ 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie oraz art. 479
(64)§ 2 k.p.c. poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy odwołanie nie zawierało zarzutów uzasadniających jego uwzględnienie oraz gdy istniała podstawa prawna do wydania przez Prezesa UKE decyzji z dnia 30 września 2010 roku, nr (...) oraz poprzez uchylenie decyzji, która wcześniej wygasła z mocy prawa; d) art. 233 § 1 k.p.c. polegające na dowolnej ocenie dowodów w sposób niewszechstronny, tj. z pominięciem wszystkich dowodów, sprzeczny z zasadami logiki formalnej i przede wszystkim niezgodnie z zasadami doświadczenia życiowego, w szczególności pominięcie dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych, a także dokumentów powołanych przez Prezesa UKE w odpowiedzi na odwołanie, a przede wszystkim wyprowadzenie nieprawidłowych wniosków z faktu zawarcia Umowy z dnia 16 grudnia 2013 roku i Porozumienia z dnia 18 grudnia 2013 roku oraz nierozpoznanie istoty sprawy, - które to naruszenia mogły mieć wpływ na wynik sprawy; II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 28 ust. 5 Pt oraz art. 206 ust. 2 Pt w zw. z art. 162 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, iż wygaśnięcie decyzji z mocy prawa wymaga przez Sąd wydania rozstrzygnięcia merytorycznego, tj. uchylenia decyzji w sytuacji, gdy decyzja wygasła z mocy prawa; ewentualnie
- art. 26 - 28 Pt w zw. z art. 30 ust. 1 i 2 Pt i art. 31 ust. 1 – 3 Pt poprzez nierozpoznanie istoty sprawy i przyjęcie, iż zawarcie w umowie innych stawek oraz innych warunków dostępu, niż określonych w zaskarżonej decyzji Prezesa UKE, skutkuje koniecznością uchylenia decyzji. Wskazując na powyższe pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania sądowego w całości oraz o zasądzenie kosztów sądowych od powoda na swoją rzecz w wysokości poczwórnej stawki minimalnej za obie instancje; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie co do kosztów procesu; ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania od powoda na swoją rzecz w wysokości poczwórnej stawki minimalnej za obie instancje. Powód wniósł o oddalenie obu apelacji i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacje zasługują na uwzględnienie w zakresie, w jakim skutkują uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy dokonał prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, a jego ustalenia Sąd Apelacyjny przyjął za własne. Zaskarżonym orzeczeniem przedmiotowa decyzja została uchylona w całości. Uzasadniając to rozstrzygnięcie, Sąd I Instancji wskazał, że umowa z dnia 16 grudnia 2013 r. „obejmuje (…) cały zakres przedmiotowy regulacji zawartej w decyzji.” SOKiK stwierdził, że „okoliczność ta skutkuje wygaśnięciem przedmiotowej decyzji z mocy prawa w całości”, powołując się na art. 316 k.p.c., zwrócił uwagę, że „na chwilę zamknięcia rozprawy, decyzja wygasła z mocy prawa, brak było więc rozstrzygnięcia, od którego powód wniósł odwołanie” i wywiódł stąd, że „rozważanie poszczególnych zrzutów odwołania jest (…) wykluczone” (k. 1035) . Badając zasadność zarzutów apelacji, w pierwszej kolejności odnieść się należy do zagadnienia skutków wygaśnięcia przedmiotowej decyzji w wyniku zawarcia wskazanej umowy. Konsekwencje zawarcia między przedsiębiorcami umów o charakterystyce podobnej do tej, która występuje w niniejszej sprawie przejrzyście opisał Sąd Najwyższy, w postanowieniu z dnia 25 listopada 2014, sygn. akt III SK 17/
- Wskazano w nim, że skoro „decyzja Prezesa UKE (…) zastępuje umowę między przedsiębiorcami telekomunikacyjnymi a wygasa dopiero w następstwie zawarcia przez tych przedsiębiorców stosownego porozumienia, to należy skłaniać się ku poglądowi, zgodnie z którym decyzja Prezesa UKE wygasa (w całości lub części) na podstawie art. 28 ust. 5 Prawa telekomunikacyjnego z chwilą, kiedy można mówić o zawarciu (zmianie) przez zainteresowanych przedsiębiorców umowy o dostępie telekomunikacyjnym.” W powołanym postanowieniu z dnia 25 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy podniósł, iż odwołanie służy „kwestionowaniu przed sądem zasad, według których Prezes UKE ustalił wzajemne prawa i obowiązki uczestników rynku telekomunikacyjnego, którzy w przewidzianym ustawowo terminie nie zawarli wymaganej umowy.” Stosując te teoretyczne założenia do okoliczności konkretnej sprawy Sąd Najwyższy stwierdził, że „z treści zawartego w sprawie porozumienia (umowy), którego postanowienia zastępują decyzję Prezesa UKE, wynika jednoznacznie, że powódka i zainteresowana zrzekły się wobec siebie wszelkich roszczeń dotyczących okresu, w którym treść łączącego je stosunku prawnego była normowana decyzją Prezesa UKE. To z kolei uzasadnia przyjęcie założenia leżącego u podstaw zaskarżonego postanowienia, że strony uzgodniły, iż we wskazanym przedziale czasowym stosunek prawny między nimi był kształtowany decyzją Prezesa UKE. W rezultacie zasady rozliczeń uzgodnione między powódką a zainteresowaną obowiązują od daty zawarcia porozumienia (umowy), zaś do tego dnia obowiązywały zasady rozliczeń ustalone przez Prezesa UKE. Następstwem tego jest bezprzedmiotowość postępowania sądowego prowadzonego w zakresie rozpoznania odwołania powódki od decyzji Prezesa UKE.” Z przedstawionego wywodu Sądu Najwyższego wynika, że w badanych sytuacjach, sam fakt wygaśnięcia decyzji regulacyjnej nie przesądza o bezprzedmiotowości dotyczącego jej postępowania sądowego. Zasadność tego stanowiska została pośrednio potwierdzona przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 maja 2008 r. III SK 39/07, w sprawie dotyczącej odwołania od decyzji Prezesa UOKiK. W orzeczeniu tym wskazano, że „art. 316 jest irrelewantny dla niniejszej sprawy, obowiązywanie bowiem lub nieobowiązywanie decyzji tymczasowej w dacie wyroku nie ma przesądzającego znaczenia dla orzekania przez Sąd o obowiązkach przedsiębiorcy, nawet gdy zostały one określone decyzją tymczasową. Niewątpliwe jest bowiem, że decyzja tymczasowa wywołała lub mogła wywołać dla powoda niekorzystne skutki o charakterze majątkowym w okresie jej obowiązywania i jest to wystarczający powód by uznać, że wydanie wyroku nie stało się zbędne. Wraz z utratą mocy obowiązującej decyzji nie ustał przedmiot postępowania, a wydanie orzeczenia nie stało się zbędne. Trudności interpretacyjne przepisu art. 479 k.p.c. nie mogą w żadnym razie stanowić podstawy umorzenia postępowania z powodu jego zbędności ”. Idąc tym torem rozumowania wytyczonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 12 stycznia 2011 r., VI ACa 591/10, zwrócił uwagę, że „fakt wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego już po wniesieniu odwołania nie może skutkować koniecznością umorzenia postępowania w sprawie, skoro funkcją sądu powszechnego jest merytoryczna ocena zaskarżonej decyzji, a nie, tak jak w przypadku sądów administracyjnych, wyłącznie eliminacja zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego w razie jej niezgodności z prawem. Przy tym istotne jest, że do wygaśnięcia decyzji dochodzi ze skutkiem ex nunc, a więc decyzja nr (...) Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej z dnia (...) 2008 r. nie zniosła wcześniejszych skutków prawnych wywołanych zaskarżoną decyzją, której nadany był rygor natychmiastowej wykonalności. Ponieważ adresat decyzji administracyjnej wydanej przez regulatora ma ustawowo zagwarantowane prawo weryfikacji nie tylko legalności, ale także zasadności tej decyzji, fakt wyeliminowania z obrotu prawnego przez regulatora zaskarżonej decyzji nie może być przeszkodą w dokonaniu jej oceny przez sąd powszechny.” Przedstawioną linię orzeczniczą Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie uznaje za właściwą. W jej świetle nietrafne jest stanowisko Sądu I instancji, że wobec wygaśnięcia przedmiotowej decyzji z mocy prawa „rozważanie szczegółowych zarzutów odwołania” było wykluczone. Za bezpodstawny należy w związku z tym uznać, sformułowany przez SOKiK na jego podstawie wniosek, iż konieczne było uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Sam fakt wygaśnięcia zaskarżonej decyzji nie przesądza o bezprzedmiotowości postępowania sądowego. Poczynione przez Sąd I instancji w niniejszej sprawie ustalenia dotyczące relacji między zaskarżoną decyzją a przedmiotową umową nie umożliwiają stwierdzenia tego, czy postępowanie sądowe stało się bezprzedmiotowe. Ograniczają się one bowiem do, nie popartego żadnymi argumentami, stwierdzenia, że umowa z dnia 16 grudnia 2013 r. „obejmuje (…) cały zakres przedmiotowy regulacji zawartej w decyzji”. Sąd I instancji w ogóle nie odniósł się do zagadnienia wpływu zawarcia przedmiotowej umowy na treść stosunków prawnych istniejących między jej stronami w okresie od wydania zaskarżonej decyzji do zawarcia umowy. W tym kontekście zaakcentować należy, iż w apelacji zainteresowanego (...) S.A. wskazano, że „strony Umowy (...) nie zrzekły się wzajemnych roszczeń w zakresie kwestionowania obowiązywania Decyzji w okresie od jej wydania do daty wygaśnięcia wskutek zawarcia umowy (...). Implikuje to, że wygaśnięcie Decyzji jako następstwo zawarcia Umowy (...) nie spowodowało bezprzedmiotowości merytorycznego orzekania w zakresie obowiązywania Decyzji w powyższym okresie” (k. 1045). Wskazane uchybienie uznać należy za na tyle poważne, że uprawniony jest podniesiony w obu apelacjach zarzut, iż Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy. Nie jest też możliwe dokonanie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku. W tym miejscu podkreślić należy, że SOKiK za wykluczone uznał „rozważenie poszczególnych zarzutów odwołania”. W tej sytuacji przyjąć należało, iż na obecnym etapie postępowania, ustosunkowywanie się przez Sąd Apelacyjny do pozostałych zarzutów apelacji byłoby nieuzasadnione. Uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu znajduje również uzasadnienie w konieczności zapewnienia stronie dwuinstancyjnego postępowania. Niezbędne jest bowiem poczynienie istotnych dla sprawy ustaleń po raz pierwszy. Niewłaściwe byłoby w szczególności przeprowadzanie po raz pierwszy na etapie postępowania apelacyjnego dowodów wskazanych w apelacji zainteresowanej. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Sąd Okręgowy uwzględni fakt, że jak zauważył Sąd Apelacyjny w Warszawie w powołanym wyroku z dnia 12 stycznia 2011 r., „funkcją sądu powszechnego jest merytoryczna ocena zaskarżonej decyzji, a nie, tak jak w przypadku sądów administracyjnych, wyłącznie eliminacja zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego”, co prowadzi do tego, iż nie zawsze wyeliminowanie „decyzji z obrotu prawnego już po wniesieniu odwołania” skutkuje bezprzedmiotowością postępowania sądowego. Rozpatrując tę kwestię Sąd Okręgowy weźmie pod uwagę stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powołanych orzeczeniach z 25 listopada 2014 r. i 13 maja 2008 r. W razie stwierdzenia, że w niniejszej sprawie wydanie wyroku okazało się zbędne lub niedopuszczalne, SOKiK dokona pogłębionej analizy katalogu rozstrzygnięć, do wydania których jest uprawniony. Nie może ona sprowadzić się do wyrażenia wysoce kontrowersyjnego poglądu, że „specyfika postępowania przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyklucza także możliwość zastosowania w niniejszym przypadku art. 355 k.p.c. § 1, nawet przez analogię”, przy jednoczesnym zaniechaniu uzasadnienia go w jakikolwiek sposób. W razie zaistnienia wskazanej sytuacji, SOKiK odniesie się do treści art.
§ 2
k.p.c., w myśl którego uchylenie decyzji możliwe jest w razie uwzględnienia odwołania i do art. 13 k.p.c., a także do skutków, jakie ewentualne uchylenie decyzji wywiera w sferze kosztów oraz odniesie się do stanowiska judykatury. W przypadku poczynienia przez SOKiK wskazanego ustalenia, odniesie się on m.in. do tego, że w powołanym postanowieniu z 25 listopada 2014 r., Sąd Najwyższy zaaprobował wydanie przez Sąd Apelacyjny postanowienia umarzającego postępowanie na podstawie art. 386 § 3 w zw. z art. 355 § 1 k.p.c., a także do faktu, iż Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 stycznia 2003 r., I CK 214/02, które bezpośrednio dotyczyło decyzji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, podkreślił, że „do postępowania sądowego w sprawach z zakresu regulacji energetyki mają zastosowanie przepisy ogólne o procesie. Jednym z takich przepisów jest art. 355 § 1 k.p.c., stanowiący m.in., że sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli powód cofnął ze skutkiem prawnym pozew.” Mając powyższe na względzie, Sąd Apelacyjny orzeka jak w sentencji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., pozostawiając Sądowi Okręgowemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c.