Sygn. akt XVII AmC 3356/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 marca 2011 roku Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w składzie: Przewodniczący: SSR (del) Magdale

– 385 3 k.c. Niedozwolone postanowienia umowne, to konstrukcja przewidziana w powyższych przepisach, mająca na celu ochronę konsumenta przed niekorzystnymi postanowieniami umowy łączącej go z profesjonalistą. Oceny dokonuje się w sposób abstrakcyjny, w oderwaniu od okoliczności związanych z umową indywidualnego konsumenta, a jej przedmiotem jest badanie tylko tych klauzul wzorca, a nie praktyki i konsekwencji ich stosowania w umowach z konsumentami. Zgodnie z art.

§ 1k.c.

postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Aby uznać dane postanowienie umowne za niedozwolone, muszą być łącznie spełnione następujące przesłanki: 1) postanowienie nie zostało uzgodnione indywidualnie, nie podlegało negocjacjom 2) ukształtowane w ten sposób prawa i obowiązki konsumenta pozostają w sprzeczności z dobrymi obyczajami 3) ukształtowane w ten sposób prawa i obowiązki rażąco naruszają interesy konsumenta 4) postanowienie umowy nie dotyczy sformułowanych w sposób jednoznaczny głównych świadczeń stron, w tym ceny lub wynagrodzenia. Odnosząc się do wszystkich kwestionowanych w niniejszej sprawie postanowień stwierdzić należy, że konsumenci nie mieli wpływu na ich treść, nie były one z nimi uzgodnione indywidualnie. Postanowienia uzgodnione indywidualnie to takie, na które konsument miał rzeczywisty wpływ i chodzi o wpływ na ich brzmienie. Powód wykazał, że kwestionowane postanowienie jest przejęte z wzorca umowy, zaś pozwany nie obalił istniejącego w tym zakresie domniemania, że postanowienie nie podlegało indywidualnym uzgodnieniom z konsumentem. Wykazana została więc, przesłanka z art.

k.c., dotycząca braku indywidualnych uzgodnień. Przedmiotowe postanowienia nie dotyczą również głównych świadczeń stron, gdyż należą do nich tylko takie elementy konstrukcyjne umowy, bez których uzgodnienia nie doszłoby do jej zawarcia (essentialia negotii). W niniejszym przypadku pierwszy wzorzec umowny (Ogólne Warunki) dotyczy świadczenia usług bankowości elektronicznej, drugi – konkursu organizowanego dla konsumentów związanych już z bankiem węzłem umownym. Usługi te są powiązane z umową rachunku bankowego. Kwestionowane postanowienia nie dotyczą zatem essentialia negotii umowy, która miałaby być zawierana przez bank z konsumentem. Do rozstrzygnięcia pozostała kwestia, czy przedmiotowe postanowienia kształtują prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta. „Dobre obyczaje” to reguły postępowania zgodne z etyką, moralnością i aprobowanymi społecznie obyczajami. Jako sprzeczne z dobrymi obyczajami należy rozumieć działania, które zmierzają do dezinformacji lub wywołania błędnego mniemania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności, ukształtowania stosunku zobowiązaniowego, niezgodnie z zasadą równorzędności stron (tak W. Popiołek Komentarz k.c. t.I 2005). Rażące naruszenie interesów konsumenta zachodzi wówczas, gdy w sposób znaczący zostaną naruszone jego interesy ekonomiczne, ale również zostanie spowodowany jego dyskomfort, wynikający z naruszenia jego prywatności, doznania zawodu, niedogodności organizacyjnych, straty czasu, wprowadzenie w błąd itp., czyli dojdzie do istotnej i nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta. Klauzula generalna zawarta w art.

§ 1k.c.

uzupełniona została listą przykładowych niedozwolonych postanowień umownych, zamieszczoną w art. 385 3 k.c. Ciężar dowodu, że dane postanowienie umowne nie spełnia przesłanek klauzuli generalnej spoczywa, zgodnie z art.

§ 4k.c., na przedsiębiorcy, odnośnie zaś postanowień wymienionych w art.

385 3 k.c. istnieje domniemanie abuzywności. Przenosząc powyższe na realia niniejszej sprawy należy stwierdzić co następuje: a) „Bank zastrzega sobie prawo zmian lub rezygnacji ze świadczenia poszczególnych Usług bankowości elektronicznej (…)”, Cytowane postanowienie, zdaniem Sądu, jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdyż upoważnia pozwany Bank do dokonania jednostronnej zmiany lub zaprzestania świadczenia usług bankowości elektronicznej. Jak wynika z kontekstu kwestionowanego postanowienia, zmiana i rezygnacja, o której mowa w powyższym postanowieniu, stanowi uregulowanie niezależne od przyczyn rozwiązania umowy, uregulowanych w § 5 ogólnych warunków umów o usługi bankowości elektronicznej w (...) S.A. W § 5 określone są przyczyny i tryb wypowiedzenia umowy przez bank, natomiast kwestionowany zapis § 6 ust.3 występuje w innym miejscu, zaś sposób jego sformułowania wskazuje na to, że nie chodzi tutaj o wypowiedzenie umowy przez bank, ale o zmianę lub rezygnację przez bank ze świadczenia n i e k t ó r y c h („poszczególnych”) usług świadczonych w ramach tej umowy. Takie uprawnienie do jednostronnej zmiany umowy bank przyznał sobie w regulaminie, nie wymaga akceptacji drugiej strony, nie nawiązuje do ważnych przyczyn określonych w umowie, a więc prowadzi do zaburzenia równowagi stron na niekorzyść konsumenta, co jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Rażąco narusza ono interesy konsumenta, nie tylko ekonomiczne, ale również może wywołać jego rozczarowanie w sytuacji, gdy nagle będzie musiał zaprzestać korzystania z pewnych usług, poczucie straty czasu, trudności organizacyjne. Jest to postanowienie określone w art. 385

§ 1k.c., jako odpowiadające postanowieniu wymienionemu w art.

385 3 pkt 2 k.c. Przepis ten stanowi, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. W tym wypadku bank zwalnia się od odpowiedzialności za szkody, które powstały w czasie przerw, o których poinformował wcześniej użytkownika. Postanowienie to jest sformułowane ogólnie i wyłącza odpowiedzialność banku za szkody, niezależnie od przyczyn powstania szkód, niezależnie od winy banku lub podmiotów, którym powierzył on wykonanie czynności. Sąd uwzględnił kontekst kwestionowanego zapisu i uznał, że takiego wyłączenia odpowiedzialności nie usprawiedliwia fakt, że przerwy są spowodowane konserwacją lub modyfikacją kanału bankowości elektronicznej ani to, że konsument został o przerwie poinformowany. Postanowienie powyższe jako sprzeczne z art. 471 i następnymi k.c., jest również sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza przede wszystkim interes ekonomiczny konsumenta, który mógłby być pozbawiony należnego mu odszkodowania.

1. c)„Bank nie ponosi odpowiedzialności za: (…) szkody spowodowane decyzjami organów władzy publicznej (…)”, Cytowane postanowienie należy uznać za abuzywne również z uwagi na wyłączenie przez bank odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Podobnie jak przedstawione powyżej postanowienie oznaczone lit.
2. b)jest sformułowane bardzo ogólnie, może dawać bankowi prawo do jednostronnej interpretacji, co stanowi szkodę spowodowaną decyzją organów władzy publicznej. Uzasadnione staje się więc ryzyko uznania przez bank za taką szkodę, podanego w pozwie przykładu- kary nałożonej przez organ nadzoru na bank i przerzucanie wszelkich skutków takiej decyzji na klientów banku. Nie da się wykluczyć sytuacji, gdy bank ponosi odpowiedzialność za decyzję władzy publicznej, zaś przy istnieniu kwestionowanej klauzuli byłby zwolniony za szkody wyrządzone w ten sposób klientom banku, w sposób sprzeczny z art. 471 k.c. Z powyższych względów kwestionowane postanowienie narusza dobre obyczaje oraz rażąco interes ekonomiczny konsumenta, mogąc prowadzić do pozbawienia go należnego odszkodowania. Podniesiony w odpowiedzi na pozew zarzut, dotyczący możliwości dochodzenia przez konsumentów swych roszczeń bezpośrednio od Skarbu Państwa jest niezasadny. To bank winien naprawić szkodę swoim klientom, a następnie dochodzić swych praw od Skarbu Państwa.
3. e)„Rozpoczęcie przez Posiadacza korzystania z nowych usług lub funkcjonalności, o których mowa w ust. 7 jest równoznaczne z akceptacją stosownych postanowień Ogólnych warunków”, Kwestionowane postanowienie zostało uznane za abuzywne, gdyż spełnia przesłanki z art.

§ 1k.c., jako odpowiadające postanowieniu wymienionemu w art.

385 3 pkt 4 k.c. stanowiąc postanowienie, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy. Jak trafnie zauważył powód klauzula ta przewiduje domniemanie, że z chwilą skorzystania z danej usługi klient zaakceptował nowe treści w regulaminie, przy czym brak jest zastrzeżenia, ze bank w ogóle udostępni i powiadomi klientów o wprowadzonych zmianach i że klient miał możliwość się z nimi zapoznać, zapoznał się z nimi i je zaakceptował. Sąd dokonał oceny tego postanowienia w świetle innych zapisów wzorca i uznał, że umieszczenie wzorca, dotyczącego nowych usług lub funkcjonalności na stronie internetowej banku nie uprawnia do stwierdzenia, że konsument się z nim zapoznał oraz zaakceptował. Skorzystanie z konsumenta z nowych usług lub funkcjonalności nie może powodować dorozumianej akceptacji postanowień ogólnych warunków. Jest to niezgodne z dobrymi obyczajami, gdyż jedna ze stron stosunku zobowiązaniowego zna swoje prawa i obowiązki, druga zaś nie znając ich, automatycznie jest uznawana za przyjmującą narzucone warunki. Równowaga stron stosunku zobowiązaniowego jest w tym wypadku zdecydowanie naruszona na niekorzyść konsumenta. Tym samym dochodzi do rażącego naruszenia interesów konsumenta z uwagi na istotną i nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiazków.

1. f)„Bank zastrzega sobie prawo do zakończenia Konkursu w każdym czasie bez podania przyczyny, o czym poinformuje poprzez zamieszczenie informacji na stronie internetowej Banku”, Odnośnie cytowanej klauzuli oraz opisanych poniżej (oznaczonych lit. g), h),
2. i), j,) k.) przede wszystkim rozważyć należy podniesiony przez pozwanego zarzut niedopuszczalności uznania postanowień za abuzywne, z uwagi na okoliczność, ze regulamin dotyczący konkursu nie ma charakteru umowy zawartej pomiędzy stronami, ale przyrzeczenia publicznego t.j. jednostronnej czynności prawnej banku. W myśl art. 384 § 1 k.c. ustalony przez jedną ze stron wzorzec umowy, w szczególności ogólne warunki umów, wzory umów, regulaminy wiążą drugą stronę, jeżeli zostały jej doręczone przy zawarciu umowy. Zarówno co do kwalifikacji prawnej regulaminu, jak również dopuszczalności wytoczenia powództwa o dokonanie abstrakcyjnej kontroli wzorca (regulaminu) Sąd Okręgowy podziela stanowisko zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011r. I CSK 218/10. Z uwagi na to, że regulamin stanowi jedną z wymienionych w cytowanym przepisie postaci wzorca umowy, nie stanowi on umowy, jednakże abstrakcyjna kontrola wzorca, której dokonuje Sąd w niniejszym postępowaniu, nie jest uwarunkowana uprzednim zawarciem umowy pomiędzy twórcą wzorca i jego potencjalnym adresatem. Przedmiotem kontroli sądowej są postanowienia wzorca ustalonego przez jedną ze stron, a nie postanowienia umowy łączącej strony. Niewątpliwie kwestionowane postanowienia pochodzą z regulaminu, który stanowi wzorzec umowy, w konsekwencji zaś dopuszczalna jest jego abstrakcyjna kontrola przez Sąd . Pozwany nie przedstawił dowodów na okoliczność zaistnienia w niniejszym przypadku ogłoszenia publicznego w rozumieniu art. 919 k.c. Nie zaprzeczył również istnieniu i obowiązywaniu regulaminu, dotyczącego konkursu dla klientów banku. Powracając do postanowienia oznaczonego w niniejszym uzasadnieniu lit.
3. f)należy uznać je za sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdyż pozwala na mocy jednostronnej decyzji banku na zakończenie zorganizowanego dla klientów banku konkursu w każdym czasie, bez podania przyczyny oraz poprzez poinformowanie o tym jedynie na stronie internetowej banku. Konsument mógł zawrzeć umowę rachunku bankowego, korzystać z karty kredytowej oraz wyrazić zgodę na przetwarzanie danych osobowych z uwagi na chęć uczestnictwa w konkursie, jego więc nagłe przerwanie może wywołać u konsumenta rozczarowanie, poczucie straty czasu, dyskomfort, co powoduje, że rażąco są naruszone jego interesy. Do naruszenia dobrych obyczajów w kontekście całego wzorca dochodzi również poprzez uzyskanie od konsumenta danych osobowych, wraz ze zgodą na ich przetwarzanie, a w skrajnych przypadkach również klienta banku, który gdyby nie chęć uczestnictwa w konkursie promocyjnym, nie zawarłby umowy z bankiem. Bank zakończy konkurs, a nie wiedzący o tym konsument może nadal dokonywać transakcji bezgotówkowych, licząc na otrzymanie nagrody. Sprzeczne z dobrymi obyczajami jest również poinformowanie konsumenta o zakończeniu konkursu w taki sposób, iż brak jest pewności, że informacja do niego dotarła, a więc niezgodnie z art. 61 k.c.
4. g)„Organizator zastrzega sobie prawo do zmiany rodzaju nagrody podczas trwania Konkursu na nagrody o podobnych właściwościach, funkcjonalności oraz o podobnej wartości”, Powyższe postanowienie również należy uznać za sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdyż pozwala bankowi na dokonanie jednostronnej zmiany warunków konkursu i nagród, według własnego uznania i bez podania przyczyny. Podobnie, jak w przypadku klauzuli oznaczonej lit. f), motywacją konsumenta do zawarcia umowy z bankiem dotyczących rachunku bankowego, karty kredytowej i uczestnictwa w konkursie, może być chęć otrzymania konkretnej nagrody, która w regulaminie została określona. Zmiana nagrody, szczególnie w sytuacji, gdy konsument uzyskał do niej uprawnienia, może wywołać u niego poczucie rozczarowania, straty czasu, wprowadzenia w błąd.
5. h)„Organizator nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne wady fizyczne nagrody”, Zgodzić należy się z pozwanym, że nie jest on sprzedawcą w rozumieniu art.535 k.c. Na mocy ustalonego przez siebie regulaminu bank przyznaje konsumentowi nagrodę, wobec czego odpowiada przed konsumentem za odpowiednią jakość tej nagrody. Odpowiedzialność ta wynika z samego regulaminu, ze zobowiązania banku, zawartego w pkt IV, gdzie zaznaczono, ze po spełnieniu określonych warunków uczestnicy „uzyskają następujące nagrody”. Uznać należy, że sprzeczne byłoby z dobrymi obyczajami pozbawienie konsumenta prawa do otrzymania pełnowartościowej nagrody, pozbawienie go prawa do wymiany lub usunięcia wad. Z uwagi na okoliczność, ze bank nie jest sprzedawcą, nie ma możliwości zastosowania wprost przepisów o rękojmi za wady fizyczne rzeczy, można je zastosować odpowiednio z uwzględnieniem celu, że konsument ma prawo do pełnowartościowej, wolnej od wad fizycznych nagrody. W przypadku uznania dopuszczalności kwestionowanego postanowienia doszłoby do rażącego pokrzywdzenia konsumenta, który spełniłby warunki konkursu, uzyskał prawo do nagrody i byłby pozbawiony możliwości dochodzenia swych praw bezpośrednio od organizatora konkursu. W sposób rażący byłyby naruszone interesy konsumenta- ekonomiczne, ale również wywołałoby to poczucie rozczarowania, straty czasu, dyskomfortu wynikającego z niedogodności organizacyjnych. Zauważyć należy, że bank po spełnieniu swojego zobowiązania wobec konsumenta, ma prawo dochodzenia roszczeń od podmiotu z którym łączy go umowa sprzedaży przedmiotu nagrody np. na zasadach ogólnych (art. 471 k.c.).
6. i)„W przypadku nagrody wydanej wraz z gwarancją producenta, wady towaru powinny zostać zgłoszone wyłącznie bezpośrednio w punktach serwisowych producenta, wskazanych w dokumencie gwarancji”, Postanowienie powyższe również należy uznać za niedozwolone z przyczyn opisanych przy klauzuli oznaczonej lit.h). Dodatkowo wskazać należy, że sprzeczne z dobrymi obyczajami jest całkowite wyłączenie przez pozwany bank odpowiedzialności za zapewnienie konsumentowi pełnowartościowej nagrody. Jak wyżej wskazano, bank wyłączył swą odpowiedzialność za wady fizyczne nagrody, w niniejszym postanowieniu całą odpowiedzialność skierował na gwaranta, z którym, jak trafnie wskazał powód, nie łączy go żadna umowa. Podsumowujac, to organizator konkursu winien zapewnić konsumentowi wolną od wad nagrodę a następnie dochodzić swych praw od swoich kontrahentów. Zapis ten spełnia również przesłanki art. 385 3 pkt 21 k.c.
7. j)„Organizator nie ponosi odpowiedzialności za wady nagród oraz nieprawidłowości związane z działaniem Poczty Polskiej oraz firm kurierskich”, Odnośnie cytowanej klauzuli w pełni aktualne pozostają rozważania dotyczące postanowień oznaczonych lit.
8. h)oraz lit. i). Klauzula ta jest najdalej posunięta, prowadzi do całkowitego wyłączenia odpowiedzialności banku za przekazanie klientowi nagrody wolnej od wad, co jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Należało uznać ją za abuzywną z uwagi na przerzucenie na konsumenta ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej poprzez wyłączenie odpowiedzialności za wady nagród i nieprawidłowości związane z działaniem Poczty Polskiej i firm kurierskich. Jest to odpowiednik postanowień wymienionych w art. 385 3 pkt 21 i 22 k.c. W skrajnych przypadkach konsument może nie otrzymać należnej nagrody z uwagi na zagubienie przesyłki przez pocztę lub kuriera, za co pozwany nie odpowiada.
9. k)„Regulamin Konkursu oraz informacje o wszelkich jego zmianach są dostępne w siedzibie Banku, jego oddziałach oraz na stronie internetowej Banku.” Postanowienie powyższe należy uznać za niedozwolone, gdyż dają bankowi prawo do dokonywania jednostronnych zmian regulaminu konkursu oraz informowanie o tych zmianach w taki sposób, ze brak jest pewności, ze konsument mógł się ze zmianami zapoznać. Jest to sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdyż kształtuje stosunek prawny niezgodnie z zasadą równorzędności stron, w sposób niekorzystny dla konsumenta. Tym samym taka istotna i nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków, rażąco narusza interesy konsumentów. Brak zapoznania się ze zmianami regulaminu może wywołać u konsumenta rozczarowanie, poczucie straty czasu. Biorąc powyższe pod uwagę wymienione postanowienia uznano za niedozwolone w myśl art.

§ 1k.c.

i na mocy art. 479 42§ 1 k.p.c. zakazano ich stosowania. Zgodnie z treścią przepisu art.26 ust 1 pkt 6 w zw. z art. 113 ust. 1 oraz 96 ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167 poz. 1398) rozstrzygnięto o obciążeniu pozwanego obowiązkiem uiszczenia opłaty sądowej. Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów zastępstwa procesowego oparto na mocy art. 98 § 1 i 3 k.p.c w zw. z § 18 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz.1348 ze zm.). Publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym zarządzono na podstawie art.479

§ 1k.c. oddalono powództwo w sprawie o sygn.XVII Am

C 3359/10. Zgodnie z treścią przepisu art.26 ust 1 pkt 6 w zw. z art. 113 ust. 1 oraz 96 ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167 poz. 1398) opłatę sądową przejęto na rachunek Skarbu Państwa. Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów zastępstwa procesowego oparto na mocy art. 98 § 1 i 3 k.p.c w zw. z § 18 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz.1348 ze zm.). Publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym zarządzono na podstawie art.479