aneksu nr (...) do umowy o kredyt hipoteczny jest nieważna, gdyż powódka domagała się ustalenia nieważności jej tylko oświadczenia woli wyrażonego w tym aneksie, w sytuacji gdy czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna z mocy prawa i Sąd meriti może stwierdzić nieważność takiej czynności, nawet jeśli powódka nie sformułowała w sposób wyraźny zarzutu takiej nieważności, 2) art. 58 § 2 k.c. w z w. z art. 189 k.p.c. poprzez zaniechanie ustalenia,
aneksu nr (...) do umowy o kredyt hipoteczny jest nieważna, gdyż powódka domagała się ustalenia nieważności tylko swojego oświadczenia, a ponadto w obrocie pozostawałoby jej oświadczenie z dnia „12 lipca 2012 r. nie objęte pozwem w niniejszej sprawie”, podczas gdy powódka nie powoływała się na żadne swoje oświadczenie z 12 lipca 2012 r., a tylko z 20 lipca 2012 r. i było ono objęte żądaniem pozwu, a ponadto, jak Sąd sam stwierdził - oświadczenie to samo w sobie i tak nie rodziło żadnych skutków prawnych, gdyż umowa mogła być zmieniona tylko w formie podpisanego przez obie strony aneksu, 3) art. 82 k.c. poprzez błędną interpretację przesłanki znajdowania się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne wyrażenie swojej woli i uznanie, że chodzi tu jedynie o stan psychiki i intelektu osoby składającej oświadczenie woli, w sytuacji gdy katalog przesłanek warunkujący znajdowanie się w opisanym stanie jest katalogiem otwartym, co oznacza że dopuszczalnym jest powoływanie się na inne stany, w tym brak swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli pod przymusem, dla uzasadnienia nieważności oświadczenia woli, 4) art. 388 k.c. poprzez uznanie, że na podstawie tego przepisu powódka mogłaby domagać się jedynie zmniejszenia wysokości marży kredytu określonej w aneksie do umowy, a nie unieważnienia swojego oświadczenia, w sytuacji gdy w razie stwierdzenia, że zmniejszenie świadczenia byłoby nadmiernie utrudnione (a tak byłoby w niniejszym przypadku), strona może domagać się unieważnienia umowy, 5) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez rażące naruszenie granic swobodnej oceny dowodów, a tym samym ich ocenę wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego przejawiające się bezpodstawnym przyjęciem, iż: - powódka składając oświadczenie woli w dniu 30 lipca 2012 r. aneks w § 5 nie działała w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, albowiem nie do przyjęcia jest, by z racji wykonywanego zawodu przed podpisaniem umowy przedwstępnej nie zasięgnęła w banku informacji o warunkach przeniesienia kredytu, podczas gdy powódka podnosiła, że zwracała się o udzielenie jej tego rodzaju informacji, jednak przed podpisaniem umowy przedwstępnej, a nawet aneksu, nikt w pozwanym banku nie potrafił jej udzielić informacji, z czym dokładnie będzie wiązało się przeniesienie kredytu na inną nieruchomość; nawet pozwana nie potrafiła wykazać jakie dokładnie wytyczne posiadali jej pracownicy w tamtym czasie, - podpisanie oświadczenia z dnia 20 lipca 2012 r. oraz aneksu z dnia 30 lipca 2012 r. było przejawem racjonalnego działania osoby, który wykazuje dbałość o swoje interesy, podczas gdy do podpisania tych dokumentów powódka była zmuszona ze względu na treść zapisów umowy- przedwstępnej. W uzasadnieniu apelacji powódka podniosła, iż słusznie Sąd Rejonowy uznał, że przy zawarciu aneksu do umowy kredytowej pozwany naruszył zasady współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.), uchybiając zasadom równowagi kontraktowej i działając nielojalnie wobec powódki jako kontrahenta, co skutkowało nieważnością postanowienie § 5 aneksu. Nie zgodziła się jednak z tym, że powództwo miałoby podlegać oddaleniu dlatego, że powódka domagała się stwierdzenia tylko nieważności jej oświadczenia woli zawartego w tym aneksie. sąd w każdym stanie sprawy z urzędu uwzględnia nieważność umowy, niezależnie od tego, czy ktokolwiek się na to powołuje o ile tylko taka nieważność wynika z zebranego materiału dowodowego (tak SN w wyroku z dnia 25 czerwca 2015 r., III CSK 430/14 oraz uchwale z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05). Tym samym, stwierdzenie nieważności postanowienia § 5 aneksu było dopuszczalne, pomimo tego, iż w pozwie powódka domagała się stwierdzenia jedynie jej oświadczenia woli, gdyż ostatecznie i tak doprowadziłoby to do nieważności całego wskazanego postanowienia umowy. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 82 k.c. apelująca podniosła, że przepis ten nie uzależnia nieważności oświadczenia woli złożonego jedynie w przypadku zaistnienia choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, czy innego, chociażby przemijającego zaburzenia czynności psychicznych. Przepis ten wymienia te okoliczności przykładowo, co oznacza, że można powoływać się też na inne stany dla uzasadnienia nieważności oświadczenia woli. Zaś w ocenie skarżącej, wskutek działań pozwanego powódka znalazła się w sytuacji przymusowej, wyłączającej możliwość swobodnego podjęcia decyzji. Ponieważ zbliżał się termin zawarcia umowy przyrzeczonej co do zbycia nieruchomości przy ul. (...) w S., powódka zmuszona została do przystania na warunki banku. Z uwagi na zawarcie umowy przedwstępnej w dacie poprzedzającej wydanie decyzji kredytowej i przyjęcie 100.000 zł zadatku, nie złożenie rzeczonego oświadczeń naraziłoby powódkę na znaczną stratę. Za zbyt daleko idące powódka oceniła stanowisko, że przesłanki z art. 82 k.c. nie mogły wystąpić ze względu na posiadane wykształcenie i wykonywany zawód. Powódka, jak każdy inny człowiek nie mogła przypuszczać, że po podpisaniu umowy przedwstępnej z nabywcą nieruchomości bank postawi ją w sytuacji w zasadzie bez wyjścia. Powódka nie mogła już wycofać się z transakcji bez poniesienia ujemnych konsekwencji, co przełożyło się na treść podpisywanego oświadczenia i aneksu. Poziom wykształcenia i wykonywany zawód nie miały w tym przypadku żadnego znaczenia, jako że powódka znalazła się w sytuacji przymusowej, mimo iż dołożyła wszelkich starań - dowiadywała się w banku o warunki przeniesienia zabezpieczenia, ale nikt wówczas nie potrafił udzielić jej w tym przedmiocie rzeczowej informacji. Nawet pozwana nie była w stanie wykazać, jakie dokładnie wytyczne w tym zakresie posiadali wówczas jej pracownicy. Zresztą, to w oddziale pozwanego banku powódka uzyskała informację, że najpierw powinna zawrzeć umowę przedwstępną, a następnie złożyć wniosek o zmianę zabezpieczenia, który zostanie wprowadzony w system. Dodała, że nie zabiegała o wydawanie jej dokumentacji z przebiegu wizyt w banku, gdyż nie przypuszczała, że powinna gromadzić tego rodzaju dowody na potrzeby przyszłego poru sądowego. Apelująca zakwestionowała stwierdzenie, jakoby w niniejszej sprawie zastosowania nie znalazł art. 388 k.c. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, iż wyżej opisane działanie banku nosi znamiona wyzyskania przymusowego położenia drugiej strony (powódki) w celu uzyskania świadczenia, którego wartość w chwili składania przez powódkę oświadczeń woli przewyższało w rażącym stopniu wartość świadczenia banku. Jako że ze względu na ostateczne przeniesienie hipoteki na inną nieruchomość powódki, żądanie zmniejszenia jej świadczenia lub zwiększenie należnego jej świadczenia byłoby nadmiernie utrudnione, zasadnym było żądanie powódki w zakresie ustalenia, że złożone przez nią oświadczenia woli są nieważne. Tylko ustalenie nieważności oświadczeń woli powódki doprowadziłoby do przywrócenia warunków umowy kredytowej do stanu przed wyrażeniem zgody na podniesienie marzy kredytu. W takiej bowiem sytuacji nie sposób byłoby uznać, że do zmiany umowy doszło na skutek zgodnego podpisania przez strony pisemnego aneksu. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja okazała się nieuzasadniona. Według art. 82 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. W tej sprawie brak podstaw do przyjęcia, że powódka składając oświadczenia woli z dnia 20 lipca 2012 r. oraz 30 lipca 2012 r. znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Podzielając celną argumentację Sądu Rejonowego materiał dowodowy nie wykazał po pierwsze, by powódka zawarła umowę przedwstępną sprzedaży mieszkania, bez uprzedniego zasięgnięcia informacji o tym, że możliwe będzie zwolnienie hipoteki obciążającej tą nieruchomość. Po wtóre, choć rezygnacja ze złożenia oświadczeń wioli istotnie niweczyła zamierzenia powódki i narażała ją na straty, to jednak ich złożenie było przejawem racjonalnego działania osoby, która wykazuje dbałość o swe interesy. Analizując dalej odnotować należy, że zgodnie z art. 321 k.p.c., Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Zakaz orzekania ponad żądanie, będący przejawem zasad dyspozycyjności i kontradyktoryjności, oznacza, że o treści wyroku zarówno w sensie pozytywnym, jak i negatywnym decyduje żądanie strony. Sąd nie może zasądzać czego innego od tego, czego żądał powód, więcej niż żądał powód, ani na innej podstawie faktycznej niż wskazana przez powoda. Zakaz orzekania ponad żądanie odnosi się zatem, bądź do samego żądania, bądź do jego podstawy faktycznej. Przewidziane związanie sądu żądaniem, poza wyjątkiem przewidzianym w ustawie, ma w zasadzie charakter bezwzględny (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2007 r., III CZP 80/07, i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2013 r., III CSK 268/12). Innymi słowy, sąd jest związany granicami żądania powództwa i nie może w tym wypadku dysponować przedmiotem procesu przez określenie jego granic niezależnie od zakresu żądania ochrony określonej przez powoda. Sąd nie może zasądzić ponad żądanie, a więc uwzględnić roszczenia w większej wysokości niż żądał powód, również wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że powodowi przysługuje świadczenie w większym rozmiarze. Nie można zasądzić coś innego niż strona żądała i na podstawie, którą strona w toku procesu wyłącza (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1936 r., C II 1770/35, (...) 1936, nr 2, s. 148). Przekładając powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, trzeba podkreślić, że nie budzi wątpliwości, iż powódka – wbrew temu co wywodzi obecnie w apelacji – nie domagała się ustalenia nieważności § 5 nr 2 do umowy o kredyt hipoteczny, a jedynie swoich własnych oświadczeń woli tj. tego z dnia 20 lipca 2012 r. oraz datowanego na dzień 30 lipca 2012 r. Tak zakreślone żądanie nie uległo modyfikacji na żadnym dalszym etapie postępowania. Jak uznał tymczasem Sąd Rejonowy w przypadku oświadczenia z dnia 20 lipca 2012 r. to bez aprobaty pozwanego wyrażonej w formie pisemnej nie rodziło ono żadnych skutków prawnych. Zgodnie bowiem z dyspozycją § 11 ust. 1 umowy kredytu wszelkie zmiany umowy wymagały zawarcia aneksu, pod rygorem nieważności. Skoro więc powódka żądała ustalenia nieważności oświadczeń z dnia 20 lipca 2012 r,. oraz z dnia 30 lipca 2012 r., to Sąd I instancji nie mógł wyrokować co do tego,
Tak czyniąc Sąd niewątpliwie naruszyłby przepis art. 321 § 1 k.p.c. Skutkiem tego Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu I Instancji o braku spełnienia przesłanek z art. 189 k.p.c. Ten ostatni przepis stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Określa on materialnoprawne przesłanki zasadności powództwa. Ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa odnosi się do takiego stosunku lub prawa, które ma naturę cywilistyczną (art. 1 k.p.c.). Dotyczy, więc prawa podmiotowego strony, dla którego właściwa jest droga procesu cywilnego. Niezbędnym do uzyskania wyroku ustalającego na podstawie art. 189 k.p.c. jest wykazanie przez powoda interesu prawnego w uzyskaniu takiego orzeczenia. Interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. przedstawiany został jako potrzeba prawna, wynikająca z sytuacji w jakiej znajduje się powód. Skoro w analizowanej sprawie do zmiany warunków kredytowych doszło w formie aneksu czyli umowy zawartej pomiędzy stronami, jasnym jest, że powódka nie miała interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności oświadczeń wskazanych w pozwie. W konsekwencji wszelkie dalsze rozważania Sądu Rejonowego koncentrujące się wokół treści art. 388 § 1 k.c. czy art. 58 § 2 k.c. wykraczają poza meritum sprawy. Nie były one więc konieczne i celowe w związku z czym Sąd Okręgowy nie uczynił ich podstawą rozstrzygnięcia. Stwierdzenie braku interesu prawnego w dochodzeniu roszczenia o ustalenia skutkować musi bowiem oddaleniem powództwa, zaś dalsze rozważanie żądania staje się zbędne. Argumentując jak powyżej Sąd Okręgowy oddalił apelację, za podstawę swojego rozstrzygnięcia przyjmując przepis art. 385 k.p.c. Orzeczenie zawarte zostało w punkcie 1 sentencji. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. Powódka przegrała postępowanie przed Sądem II instancji w całości, obowiązana jest więc zwrócić stronie pozwanej koszty niezbędne do celowej obrony. Koszty postępowania odwoławczego objęły wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego w kwocie 300 zł obliczone stosownie do § 12 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 6 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz., 490). Koszty zasądzone zostały w punkcie 2 sentencji. SSO Marzenna Ernest SSO Tomasz Szaj SSR (del.) Zofia Piwowarska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.