Sygn. akt I ACa 2298/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 lutego 2017 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący:SSA Romana Górecka Sędziowi

§ 2k.p.a.

w zw. z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych ustaw (Dz.U. nr 162, poz. 1692) i art. 361 §

2 k.c. oraz art. 363 §

§ 2k.c.

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w rozpoznawanej sprawie stronom przysługuje legitymacja procesowa czynna i bierna, a ponadto, że wystąpiły przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w postaci szkody i związku przyczynowego pomiędzy wadliwym orzeczeniem administracyjnym z 22 maja 1962 r. a utratą ruchomości i zmniejszeniem się wartości nieruchomości wchodzących w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W odniesieniu do prawa procesowego skarżący zarzucił naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. poprzez zaniechanie wyjaśnienia w pisemnym uzasadnieniu wyroku przyczyn nieuwzględnienia podnoszonego przez pozwanego w toku sprawy zarzutu braku legitymacji czynnej powoda oraz art. 6 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że pozwanego obciąża ciężar dowodu przebudowy, rozbudowy i ulepszeń budynku. Zarzut niezasadnego oddalenia wniosku pozwanego o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej ustnej opinii biegłego sądowego M. K.

(1)postanowieniem z 30 września 2015 r. został powiązany z naruszeniem przepisów prawa procesowego, tj. art. 278 k.p.c., art. 279 k.p.c., art. 286 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz prawa materialnego, tj. art. 362 § 1 k.c., art. 363 k.c. i art. 6 k.c. Naruszenie art. 278 k.p.c., art. 279 k.p.c. i art. 233 k.p.c. skarżący uzasadnił wadliwym ustaleniem wysokości szkody na podstawie opinii biegłych M. K.

(1)i A. Z.. Błędy w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku dotyczą także ustalenia, że poprzednicy prawni powoda byli właścicielami nieruchomości przy ul. (...) w W. w dniu 22 maja 1962 r., a nie współwłaścicielami w zakresie udziału wynoszącego 76/

Wskutek naruszenia wymienionych przepisów prawa procesowego, Sąd Okręgowy błędnie ustalił, że budynek młyna na dzień 22 maja 1962 r. był zniszczony w 23 %, a Skarb Państwa był posiadaczem nieruchomości w latach 1962-
W konkluzji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i obciążenie powoda kosztami procesu bądź uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja pozwanego w części zasługuje na uwzględnienie W pierwszej kolejności wymaga rozważenia zarzut naruszenia przepisów procesowych, bowiem zarzuty w odniesieniu do prawa materialnego mogą być właściwie ocenione i rozważone tylko na tle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Trafnie skarżący zarzuca błędy w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku w zakresie tytułu prawnego poprzedników powoda do nieruchomości wchodzącej w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Z zebranego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji materiału procesowego wynika, że rodzice powoda J. i S. K. w dniu wydania decyzji nacjonalizacyjnej byli współwłaścicielami nieruchomości przy ul. (...) w W., a ich udział we współwłasności wynosił 76/
Dopiero na skutek zasiedzenia stwierdzonego postanowieniem Sądu Rejonowego w Częstochowie z 6 listopada 2012 r. w sprawie o sygn. akt I Ns 362/09 z dniem 1 stycznia 1979 r. nabyli nienależący do nich udział we współwłasności tej nieruchomości w wysokości 24/100 części (odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Częstochowie z 6 listopada 2012 r. w sprawie o sygn. akt I Ns 362/09, k. 34). W konsekwencji Sąd Apelacyjny skorygował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego w tej kwestii na podstawie art. 382 k.p.c. Nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 278 k.p.c. i art. 279 k.p.c., które apelujący wiąże z wadliwą wyceną ruchomości wchodzących w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Analiza opinii biegłego M. K.

(1)prowadzi do wniosku, że koszty transportu i instalacji urządzeń stanowiących wyposażenie młyna zostały wyliczone przez biegłego na stronie 15 opinii, dlatego wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej na tę okoliczność trafnie Sąd Okręgowy uznał jako bezprzedmiotowy. Nie są również zasadne zarzuty dotyczące nieudowodnienia przez powoda (art. 6 k.c.), że maszyny i urządzenia ujęte w załączniku nr 4 do protokołu z przebiegu czynności związanych z wprowadzeniem zarządcy państwowego z 2 grudnia 1955 r. wchodziły w skład przedsiębiorstwa w dniu 22 maja 1962 r. Skoro powód został pozbawiony możliwości korzystania ze składników przedsiębiorstwa objętego zarządem przymusowym, to nie można oczekiwać, aby przedstawił stan tego przedsiębiorstwa na datę orzeczenia nacjonalizacyjnego, którego zapadło 7 lat później. W tej sytuacji uprawnione jest przyjęcie na zasadzie domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.), że skoro młyn elektryczny został przejęty w okresie prowadzonej w nim produkcji i po przejęciu w zarząd państwowy była ona kontynuowana, to nastąpiło to w oparciu o te same maszyny i urządzenia, które istniały w dacie wprowadzenia zarządcy państwowego w posiadanie młyna. Z opinii biegłego M. K.

(2)nie wynika, aby wyceniane urządzenia według stanu na dzień 2 grudnia 1955 r. były znacznie wyeksploatowane, co mogłoby je uczynić niezdatnymi do użytku w ciągu kilku lat. Z tych przyczyn pozostałe zarzuty apelacji w odniesieniu do prawa procesowego, zmierzające do zakwestionowania podstawy faktycznej wyroku, okazały się nietrafne. Za wyjątkiem ustalenia co do wysokości udziału we współwłasności nieruchomości przysługującego poprzednikom prawnym powoda, które wymagało skorygowania, Sąd Apelacyjny aprobuje poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne i przyjmuje je za własne. Za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., który może być usprawiedliwiony tylko w wyjątkowych okolicznościach, kiedy treść uzasadnienia orzeczenia sądu całkowicie uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w przypadku zaskarżonego orzeczenia, którego uzasadnienie spełnia wymagania wynikające z art. 328 § 2 k.p.c., a błędy w ustaleniach faktycznych zostały skorygowane w postępowaniu apelacyjnym. Brak w motywach pisemnych zaskarżonego wyroku stanowiska Sądu Okręgowego w kwestii legitymacji czynnej powoda wynika z wadliwego ustalenia, że jego poprzednikom prawnym przysługiwało 100 % udziałów we współwłasności nieruchomości na datę przejęcia przedsiębiorstwa przez państwo. W świetle zmienionych ustaleń faktycznych w tym zakresie zarzut braku legitymacji czynnej jest chybiony. Udział we współwłasności nieruchomości jest prawem majątkowym o charakterze zbywalnym (art. 198 k.c.), jego utrata skutkuje szkodą majątkową po stronie współwłaściciela. Z tych względów ustalenie przez Sąd Apelacyjny, że poprzednikom prawnym powoda przysługiwał udział we współwłasności nieruchomości w wysokości 76/100 wchodzący w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa w żaden sposób nie podważa prawidłowej oceny prawnej Sądu Okręgowego, że ponieśli oni szkodę w postaci utraty tego prawa majątkowego na skutek decyzji administracyjnej, której nieważność stwierdzono w postępowaniu nadzorczym. W konsekwencji nietrafne okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 160 §

§ 2k.p.a.

w zw. z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych ustaw (Dz.U. nr 162, poz. 1692) oraz art. 363 §

§ 2

k.c.), które skarżący powiązał z wadliwą oceną jurydyczną Sądu pierwszej instancji co do istnienia po stronie powoda legitymacji czynnej uzasadniającej dochodzenie roszczenia odszkodowawczego. Usprawiedliwiony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. i jego uwzględnienie doprowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku. W orzecznictwie za utrwalony należy uznać pogląd, który Sąd Apelacyjny w obecnym składzie podziela, że szkoda polegająca na pogorszeniu stanu nieruchomości w wyniku niezgodnych z zasadami prawidłowej gospodarki czynności zarządzania i gospodarowania, jako następczych w stosunku do bezprawnego objęcia jej w posiadanie, nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym z wadliwą decyzją nacjonalizacyjną (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2 grudnia 2008 r., I ACa 135/08, OSA 2012/4/37-59 i z 23 stycznia 2013 r., I ACa 699/12, niepubl.). Należy wyjaśnić, że na skutek wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego z 22 maja 1962 r. poprzednicy prawni powoda utracili udział we współwłasności nieruchomości i skutek ten był normalnym następstwem tej decyzji. Natomiast zmniejszenie wartości budynku znajdującego się na tej nieruchomości w wyniku prowadzenia nieprawidłowej gospodarki i ogólnej dewastacji nie miało swojego źródła w wydaniu decyzji nacjonalizacyjnej. Jego źródłem było zupełnie inne zdarzenie prawne, a mianowicie objęcie w posiadanie i wykonywanie władztwa nad nieruchomością w sposób, który doprowadził ją do takiego stanu, że jej wartość jest niższa niż była w dacie wydania decyzji nacjonalizacyjnej. O ile bezprawne przejęcie nieruchomości było przyczyną wykonywania władztwa nad tą nieruchomości, o tyle władanie to niekoniecznie musiało prowadzić do degradacji wartości nieruchomości. W doktrynie wyjaśnia się, że wystąpienie zdarzenia, które nie jest normalnym, adekwatnym skutkiem badanej przyczyny, ale nowym, niezależnym ogniwem w łańcuchu przyczynowo-skutkowym (tzw. nova causa interveniens), powoduje przerwanie normalnego związku przyczynowego. W takiej sytuacji osoba, której przypisana jest odpowiedzialność za zapoczątkowanie relacji, zobowiązana jest do naprawienia uszczerbków wynikających ze zdarzeń, które miały miejsce do chwili wystąpienia nadzwyczajnego czynnika, nawet jeśli uszczerbki te ujawniły się już po zajściu nadzwyczajnego zdarzenia (por. P. Sobolewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. pod red. K. Osajdy. Legalis 2017, komentarz do art. 361 k.c., tezy 23-24). Sąd Apelacyjny podziela przytoczone stanowisko. Nawiązując zatem do ustalonego stanu faktycznego, należy stwierdzić, że pogorszenie stanu budynku i będące jego rezultatem obniżenie jego wartości nie jest normalnym następstwem w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. przejęcia nieruchomości przez państwo w wyniku nacjonalizacji, ale wynikiem nieprawidłowej gospodarki podmiotów, we władaniu których znalazła się nieruchomość. Zdarzenie to przerywa normalny związek przyczynowy pomiędzy wydaniem bezprawnej decyzji nacjonalizacyjnej a szkodą poniesioną przez poprzedników prawnych powoda. Ubocznie należy podkreślić, że powód nie jest pozbawiony ochrony prawnej w sytuacji, w której na skutek nieprawidłowej gospodarki prowadzonej przez kolejnych posiadaczy nieruchomości, doszło do dewastacji budynku. Podstawę prawną roszczenia właściciela przeciwko posiadaczowi rzeczy, który doprowadził do jej pogorszenia w okresie wykonywania władztwa nad nią stanowi art. 224 § 2 k.c. Niemniej jednak w rozpoznawanej sprawie powód wiązał roszczenie odszkodowawcze z bezprawną decyzją nacjonalizacyjną z 22 maja 1962 r., dlatego wobec związania sądu żądaniem pozwu i podstawą faktyczną powództwa, nie jest dopuszczalna ocena prawna poddanego pod osąd roszczenia w kontekście przepisów o roszczeniach uzupełniających (art. 224 i nast. k.c.). Z tych przyczyn zaskarżony wyrok należało zmienić w punkcie pierwszym poprzez oddalenie powództwa co do kwoty 70 682 zł (141364:2= 70682) obejmującej zasądzone przez Sąd Okręgowy odszkodowanie za pogorszenie stanu budynku na nieruchomości przy ul. (...) w W. (art. 386 § 1 k.p.c.). Konsekwencją zmiany rozstrzygnięcia o żądaniu pozwu była zmiana zaskarżonego wyroku w zakresie kosztów procesu. Przy zastosowaniu zasady stosunkowego rozdzielania tych kosztów (art. 100 k.p.c.) przyjęto, że powód wygrał spór w 26 %. Nie było natomiast podstaw do zmiany zaskarżonego wyroku w zakresie zasądzonego na rzecz powoda odszkodowania za utracone przez jego poprzedników prawnych ruchomości w postaci maszyn i urządzeń przejętych przez państwo w związku z nacjonalizacją przedsiębiorstwa. Stanowią one bowiem odrębny od nieruchomości przedmiot własności i ustalenie, że poprzednikom prawnym powoda przysługiwał udział we współwłasności nieruchomości, na której prowadzono przedsiębiorstwa, nie przesądza o takim samym statusie własnościowym ruchomości. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że młyn elektryczny stanowił własność S. K., co zostało potwierdzone w protokole oględzin młyna z 25 listopada 1954 r. (odpis protokołu k. 135). W konsekwencji apelację należało oddalić w pozostałej części (art. 385 k.p.c.). O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c., stosując zasadę stosunkowego rozdzielenia tych kosztów przy uwzględnieniu wyniku sporu w instancji odwoławczej. Z tych względów w punkcie trzecim wyroku zasądzono od powoda na rzecz pozwanego kwotę 1350 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, tj. ½ stawki minimalnej zgodnie z § 6 pkt 6 i § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, Dz.U. z 2013 r., poz. 490). SSO (del.) Dagmara Olczak-Dąbrowska SSA Romana Górecka SSA Ewa Kaniok

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.