poprzez jego niewłaściwe tj. zbyt późne zastosowanie polegające na dokonaniu zwrotu wniosku w części dotyczącej żądania wpisu roszczenia o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne już po wydaniu przez referendarza sądowego orzeczenia w przedmiocie żądania wpisu hipoteki i równocześnie z wydaniem postanowienia Sądu utrzymującego w mocy orzeczenie referendarza, przez co oba ww. żądania nie zostały rozpoznane łącznie, podczas gdy wskazany przepis powinien zostać zastosowany w ramach czynności wstępnych; II. naruszenie prawa materialnego tj. art. 101 9 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy wskazany przepis powinien zostać zastosowany w niniejszej sprawie. Według skarżącego naruszenie wskazanych przepisów spowodowało nierozpoznanie istoty sprawy ponieważ sąd nie orzekł o żądaniu wniosku. W uzasadnieniu apelujący podniósł, iż aktem notarialnym z dnia 18 kwietnia 2014 roku spółka (...) (dalej (...)) ustanowiła hipotekę do kwoty 2.746.575,00 zł na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO RZEMIOSŁA W (...) oraz hipotekę do kwoty 4.003.425,00 zł na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W (...) a także zastrzegła na rzecz tych banków roszczenie o przeniesienie ww. hipotek na miejsce hipoteczne opróżnione przez hipotekę nr 7, tj. hipotekę do kwoty 6.750.000 zł wpisaną na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W POZNANIU. Przedmiotowe roszczenie zostało ujawnione w księdze wieczystej. Według skarżącego właściciel nieruchomości zadysponował więc ww. miejscem hipotecznym przed wykreśleniem hipoteki do kwoty 6.750.000,00 zł wpisanej na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W POZNANIU, której przysługiwało wówczas najwyższe pierwszeństwo. Apelujący wskazał, iż w dniu 16 maja 2014 roku spółka (...) złożyła wniosek o wykreślenie przedmiotowej hipoteki. Z chwilą wygaśnięcia hipoteki nr 7, zgodnie z art. 101 9 u.k.w.h., hipoteki ustanowione na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO RZEMIOSŁA W (...) oraz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W (...) uzyskały miejsce z najwyższym pierwszeństwem. Skarżący zauważył, iż w dniu 17 czerwca 2014 roku spółka (...) wniosła o wpis hipoteki na rzecz PLUS BANKU do kwoty 6.750.000 zł wraz z zastrzeżeniem, że z chwilą wygaśnięcia hipotek wpisanych na pierwszym miejscu do łącznej kwoty 6.750.000 zł nastąpi przeniesienie przedmiotowej hipoteki na opróżnione miejsce. Jednocześnie spółka (...) złożyła oświadczenie o zastrzeżeniu na rzecz PLUS BANKU roszczenia na podstawie art. 101 9 u.k.w.h. Oświadczenie o zastrzeżeniu przez właściciela nieruchomości roszczenia z art. 101 9 u.k.w.h. złożył też Bank. Apelujący nadmienił, iż w dniu 14 lipca 2014 roku spółka (...) złożyła wniosek o wykreślenie hipoteki do kwoty 2.746.575 zł na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO RZEMIOSŁA W (...) oraz hipoteki do kwoty 4.003.425 zł na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W (...). Dodał, iż w dniu 17 lipca 2014 roku referendarz sądowy dokonał wpisu hipoteki do kwoty 6.750.000 zł na rzecz PLUS BANKU, która to hipoteka została wpisana na trzecim miejscu. Skarżący podkreślił, iż referendarz sądowy nie wydał jednak żadnego orzeczenia co do roszczenia o przeniesienie ww. hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne. Dopiero w pkt III zaskarżonego postanowienia Sąd zwrócił wniosek z dnia 17 czerwca 2014 roku w części dotyczącej wpisu roszczenia o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne uznając, że w tej części wniosek nie został należycie opłacony, utrzymując jednocześnie w pkt II. zaskarżonego postanowienia w mocy dokonany przez referendarza sądowego wpis hipoteki z dnia 17 lipca 2014 roku. Apelujący zwrócił uwagę, iż przedmiotowe postępowanie należy do kategorii spraw, w których możliwe jest tylko łączne rozpoznanie zgłoszonych roszczeń. Podniósł, iż z przepisu § 110 u.s.p. wynika, że w takiej sytuacji można wezwać stronę do uzupełnienia braków formalnych jednego z roszczeń (co nie dotyczy niniejszego postępowania z uwagi na art.
k.p.c.) natomiast nie jest dopuszczalne nadanie sprawie biegu w zakresie tylko niektórych roszczeń. Powołując się na orzecznictwo SN skarżący stwierdził, iż nie w każdym postępowaniu nieprocesowym przepis ten może być zastosowany. Zasadą jest bowiem, że nie można wydać orzeczenia częściowego w odniesieniu do kwestii, co do której orzeczenie powinno być wydane jednocześnie z rozstrzygnięciem o głównym przedmiocie postępowania. W ocenie apelującego taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Skarżący wskazał, iż wpis roszczenia o przeniesienie przedmiotowej hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne miałby wpływ na określenie pierwszeństwa hipoteki już w momencie dokonywania wpisu tej hipoteki do księgi wieczystej. Ponadto roszczenie o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne jest prawem związanym z hipoteką. Jeśli więc wniosek dotyczy jednocześnie wpisu hipoteki oraz roszczenia o jej przeniesienie to cały wniosek powinien być rozpoznany łącznie. Apelujący podkreślił również, że na gruncie art. 317 k.p.c., zasadą jest orzekanie przez sąd w jednym wyroku o całości przedmiotu procesu, zaś wydawanie orzeczeń częściowych jest wyjątkiem od tej zasady. Ponadto skarżący wskazał, iż z ratio legis przepisu § 109 u.s.p. wynika, że przepis ten powinien być stosowany gdy przemawia za tym interes strony. Celem ww. przepisu jest doprowadzenie do szybszego zakończenia postępowania poprzez nadanie biegu tym żądaniom, które nie są dotknięte brakami formalnymi. Przyjmuje się bowiem, że szybkie zakończenie postępowania leży w interesie strony, która to postępowanie zainicjowała. Przepis § 109 u.s.p. nie powinien być jednak stosowany gdy w interesie strony jest łączne rozpoznanie wszystkich żądań (nawet gdy nie jest spełniona przesłanka z par. 110 u.s.p.) i jednocześnie jest oczywiste, że interes ten jest nadrzędny wobec szybkości postępowania. W ocenie apelującego nie budzi wątpliwości, że taka właśnie sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie. Niezależnie od powyższego skarżący podniósł, iż w toku przedmiotowego postępowania został naruszony przepis art.
ponieważ zwrot wniosku z dnia 17 czerwca 2014 roku w części dotyczącej wpisu roszczenia o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne nastąpił na bardzo późnym etapie tego postępowania, tj. po wydaniu orzeczenia przez referendarza sądowego co do pozostałej części wniosku i równocześnie z wydaniem postanowienia Sądu utrzymującego w mocy orzeczenie referendarza. Według apelującego jest oczywiste, że zwrot pisma procesowego inicjującego postępowanie powinien nastąpić na wstępnym etapie tego postępowania, co w niniejszym postępowaniu nie miało miejsca. Skarżący wskazał, iż gdyby zwrot wniosku w części dotyczącej wpisu roszczenia został dokonany wcześniej, uzupełniłby braki fiskalne wniosku i mógłby on zostać rozpoznany w całości. Naruszenie art.
spowodowało zaś, że wniosek z dnia 17 czerwca 2014 roku w części dotyczącej wpisu roszczenia nie został rozstrzygnięty do chwili obecnej, przy czym roszczenie to jest ściśle związane z wpisem hipoteki i ma wpływ na jego treść (w zakresie określenia pierwszeństwa hipoteki). Według apelującego naruszenie ww. przepisów postępowania miało istotny wpływ na wynik sprawy ponieważ gdyby ich nie naruszono Sąd zastosowałby art. 101 9 u.k.w.h. i hipoteka na rzecz PLUS BANKU do kwoty 6.750.000 zł zostałaby wpisana na miejscu z najwyższym pierwszeństwem. Skarżący zauważył, iż wniosek taki wynika z następujących przesłanek: - w dniu wydania orzeczenia o wpisie tj. 17 lipca 2014 roku hipoteki ustanowione na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO RZEMIOSŁA W (...) oraz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W (...) podlegały już wykreśleniu z uwagi na fakt, że wygasły; - w dniu 17 czerwca 2014 roku właściciel nieruchomości złożył wniosek o ujawnienie w księdze wieczystej roszczenia PLUS BANKU o przeniesienie hipoteki tego banku na miejsce opróżnione przez ww. hipoteki. Właściciel nieruchomości zadysponował więc miejscem hipotecznym, które było zajmowane przez ww. hipoteki jeszcze przed ich wygaśnięciem; - gdyby nie naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania wpis hipoteki na rzecz PLUS BANKU nastąpiłby jednocześnie z wpisem roszczenia o przeniesienie tej hipoteki na miejsce hipoteczne opróżnione przez hipoteki wpisane na rzecz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO RZEMIOSŁA W (...) oraz BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W (...), - art. 101 9 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przewiduje „automatyczne” (ex lege) działanie roszczenia o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne jeśli roszczenie to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W sytuacji gdy miejsce hipoteczne stanie się wolne przed wpisem roszczenia o przeniesienie ale po złożeniu wniosku o wpis tego roszczenia należy przyjąć, iż „wpis roszczenia będzie miał moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie ale przejście hipoteki na opróżnione miejsce nastąpi zgodnie z art. 101 9 zdanie drugie tj. wprawdzie również z mocą wsteczną ale nie od chwili złożenia wniosku o ujawnienie roszczenia, a od chwili opróżnienia się przyrzeczonego miejsca hipotecznego”; - wobec powyższego roszczenie o przeniesienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne wpłynęłoby na pierwszeństwo hipoteki w tej samej chwili w której zostałoby wpisane do księgi wieczystej ponieważ w chwili tej istniałaby już hipoteka z którą to roszczenie jest związane oraz nie istniałyby już hipoteki z wyższym pierwszeństwem. W rezultacie hipoteka do kwoty 6.750.000,00 zł na rzecz PLUS BANKU powinna zostać od razu wpisana na pierwszym miejscu. W uzupełnieniu powyższych uwag apelujący stwierdził, iż skutek o którym mowa w art. 101 9 u.k.w.h. następuje niezależnie od wpisu do księgi wieczystej uprawnienia do rozporządzania opróżnionym miejscem hipotecznym. Zdaniem skarżącego jest tak ponieważ fakt wcześniejszego ujawnienia roszczenia o ustanowienie hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne oznacza, że właściciel nieruchomości już wcześniej zadysponował pierwszeństwem po hipotece, która wygaśnie. Jeśli więc nie złoży wraz z wykreśleniem dotychczasowej hipoteki wniosku o wpis uprawnienia do rozporządzania opróżnionym miejscem hipotecznym, roszczenie o ustanowienie hipoteki nadal jest chronione. Apelujący nadmienił, iż wykreślenie hipoteki zajmującej dotychczas dane miejsce i wpis na tym miejscu hipoteki objętej roszczeniem o przeniesienie mają charakter deklaratoryjny i uprawnienie do rozporządzania opróżnionym miejscem w ogóle tutaj nie występuje. Ponadto skarżący zaznaczył, iż wobec „automatycznego” działania roszczenia z art. 101 9 u.k.w.h. wpis hipoteki na przyrzeczonym miejscu ma w przypadku ujawnienia roszczenia o przeniesienie jedynie charakter deklaratoryjny. Apelujący wyjaśnił, że punktem wyjścia dla jego twierdzeń było założenie, iż sąd wieczystoksięgowy ocenia wniosek o wpis według stanu rzeczy istniejącego w chwili orzekania, a nie w chwili złożenia wniosku. Skarżący nadmienił, iż znana jest mu uchwała SN z dnia 16 grudnia 2009 roku (III CZP 80/09), w myśl której Sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego wpływu. Apelujący podkreślił jednak, że przedmiotowa uchwała została podjęta na gruncie szczególnego stanu faktycznego i powinna mieć zastosowanie tylko w sytuacjach do niego zbliżonych. Wskazał, iż Sąd Rejonowy powołując się na powyższą uchwałę nie dostrzegł, że jej rozstrzygnięcie dotyczyło odmiennego stanu faktycznego, gdyż dotyczyła ona rozporządzeń nieruchomościami w tym samym czasie przez dłużnika i wierzyciela w celu udaremnienia egzekucji, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. W piśmie z dnia 28 kwietnia 2015 r. zatytułowanym „Uzupełnienie apelacji” skarżący podniósł dodatkowo zarzut naruszenia art. 317 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez jego zastosowanie, podczas gdy w niniejszej sprawie brak było podstaw do zastosowania wskazanego przepisu, przez co żądanie wpisu hipoteki nie zostało rozpoznane łącznie z żądaniem wpisu roszczenia o przeniesienie tej hipoteki na opróżnione miejsce hipoteczne, podczas gdy oba żądanie powinny zostać rozpoznane łącznie. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja okazała się nieuzasadniona. Na wstępie zauważyć należy, iż w treści wniosku z dnia 17 czerwca 2014 roku (k.668) wnioskodawca - (...) Sp. z o.o. wniósł o ustanowienie hipoteki do kwoty 6.750.000,00 zł na rzecz (...) BANK S.A. z zastrzeżeniem, że z chwilą wygaśnięcia hipoteki wpisanej na pierwszym miejscu do kwoty 6.750.000,00 zł nastąpi przeniesienie wnioskowanej hipoteki na opróżnione miejsce. W kolejnej rubryce sformułowano żądanie ustanowienia na czwartym miejscu hipoteki do kwoty 50.000 zł na rzecz (...) BANK S.A. zgodnie z umową (...) z dnia 12 czerwca 2014 roku. W dniu 17 lipca 2014 r. dokonano wpisu hipotek jednakże bez ujawnienia wpisu roszczenia, Sąd Rejonowy nie wydał też żadnego orzeczenia w tym zakresie. Zgodnie z art. 191 k.p.c. powód może dochodzić jednym pozwem kilku roszczeń przeciwko temu samemu pozwanemu, jeżeli nadają się one do tego samego trybu postępowania oraz jeżeli sąd jest właściwy ze względu na ogólną wartość roszczeń, a ponadto - gdy roszczenia są różnego rodzaju - o tyle tylko, o ile dla któregokolwiek z tych roszczeń nie jest przewidziane postępowanie odrębne ani też nie zachodzi niewłaściwość sądu według przepisów o właściwości bez względu na wartość przedmiotu sporu. Na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. przepis ten ma zastosowanie również do innych rodzajów postępowań. W przepisie art. 191 k.p.c. przewidziana została możliwość dochodzenia przez powoda w jednym pozwie przeciwko temu samemu pozwanemu kilku roszczeń, z których każde mogłoby być dochodzone odrębnym pozwem. Dla takiego ukształtowania żądań pozew musi spełniać wskazane warunki, do których należą: jednopodmiotowość stron (chyba że ma miejsce współuczestnictwo materialne, jednolite i konieczne), dla wszystkich zgłoszonych żądań został przewidziany ten sam tryb postępowania, żadne z tych roszczeń nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym, zachodzi właściwość sądu ze względu na ogólną wartość roszczeń oraz bez względu na wartość przedmiotu sporu. O istnieniu tych warunków decyduje sąd na podstawie przytoczonych przez powoda okoliczności. Połączone mogą być roszczenia niepozostające ze sobą w związku, oparte na innej podstawie faktycznej oraz wynikające z różnych uprawnień materialnoprawnych. Zasadność poszczególnych roszczeń podlega oddzielnemu badaniu i rozpoznaniu; każde z nich zachowuje samodzielność procesową i orzeczenie o każdym z nich wywiera skutki objęte art. 366 k.p.c. Sąd może przeprowadzić oddzielną rozprawę co do niektórych z połączonych roszczeń (art. 218 k.p.c.) oraz wydać wyrok częściowy, z zachowaniem warunków z art. 317 k.p.c. Zgodnie z art. 21 k.p.c., podlegają zliczeniu wartości przedmiotu sporu roszczeń dochodzonych łącznie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2013 r., III CZP 58/13). Przepis powyższy na podstawie art. 13 § 2 ma zastosowanie również do postepowania nieprocesowego, w tym przedmiotowego postępowania wieczystoksięgowego. Wbrew twierdzeniu skarżącego, w jednym wniosku z dnia 17 czerwca 2014 roku sformułowano trzy żądania dotyczące trzech różnych roszczeń. Mianowicie o: 1. ustanowienie hipoteki do kwoty 6.750.000,00 zł na rzecz (...) BANK S.A.; 2. zastrzeżenie, że z chwilą wygaśnięcia hipoteki wpisanej na pierwszym miejscu do kwoty 6.750.000,00 zł nastąpi przeniesienie wnioskowanej hipoteki na opróżnione miejsce i 3. ustanowienie na czwartym miejscu hipoteki do kwoty 50.000 zł na rzecz (...) BANK S.A. Stosownie do przywołanego wyżej art. 191 k.p.c. w niniejszej sprawie możliwe było dochodzenie wskazanych roszczeń w jednym wniosku. W przypadku każdego z roszczeń występowali ci sami uczestnicy, żądania mogły być rozpoznane w tym samym trybie postępowania, a także wystąpiła tożsamość rodzajowa żądań. Jednakże nie może ujść uwadze, że każde ze sformułowanych we wniosku żądań, mogłoby równie dobrze zostać rozpoznane w osobnym postępowaniu. Niewątpliwie więc nastąpiła tu kumulacja roszczeń. Przepis art. 43 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych stanowi, że opłatę stałą w kwocie 150 złotych pobiera się od wniosku o wpis praw osobistych i roszczeń. Zgodnie z art. 42 ust. 1. opłatę stałą w kwocie 200 złotych pobiera się od wniosku o wpis w księdze wieczystej własności, użytkowania wieczystego lub ograniczonego prawa rzeczowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Problem wysokości należnej opłaty od pisma zawierającego kilka roszczeń, w sytuacji, gdy dla danego rodzaju sprawy przewidziana jest opłata stała, został omówiony w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 2 grudnia 1959 r., sygn. akt II CO 10/59, LEX nr 1634888, Sąd Najwyższy wskazał, że o tym, czy wpis stały należy uiścić tylko raz albo kilkakrotnie, decyduje gospodarcza doniosłość dochodzonych roszczeń. Decydujące znaczenie ma okoliczność, czy mimo zaspokojenia powoda co do jednego z odrębnych roszczeń utrzymują się w mocy dalsze dochodzone roszczenia, czy też przeciwnie na skutek spełnienia świadczenia na podstawie jednego z dochodzonych roszczeń gasną wszystkie dalsze. Z kolei w postanowieniu z dnia 9 listopada 1962 r., II CZ 123/62, OSNC 1963, nr 12, poz. 269, Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że kumulacja powództw, od których pobiera się wpis stały, uzasadnia pobranie od pozwu dotyczącego skumulowanych powództw odpowiedniej wielokrotności wpisu stałego (obecnie: opłaty stałej) lub kilku różnych wpisów (obecnie: opłat) stałych; należy to odnieść również do połączenia opłaty stosunkowej z opłatą stałą. Sąd Najwyższy zauważył, że o wysokości opłaty decyduje liczba pism i liczba roszczeń procesowych. Wniosek o wpis hipoteki oraz wniosek o wpis roszczenia wierzyciela o przeniesienie hipoteki na określone miejsce po jego zwolnieniu się, stanowią różne żądanie, które właściciel nieruchomości może sformułować zarówno w jednym wniosku, jak i w dwóch odrębnych wnioskach. Zgodnie z art. 101 9 ustawy o księgach wieczystych i hipotece roszczenie wierzyciela hipotecznego o przeniesienie jego hipoteki na miejsce opróżnione przez inną hipotekę może być ujawnione w księdze wieczystej. W takim przypadku hipoteka uzyskuje przyrzeczone miejsce, z chwilą gdy stało się wolne. Omawiane roszczenie może być wpisane do księgi wieczystej, a po jego dokonaniu hipoteka uzyskuje przyrzeczone miejsce z chwilą, gdy stało się wolne. Wniosek o wpis roszczenia, zgodnie z art. 626 2 k.p.c., może złożyć właściciel nieruchomości lub wierzyciel, którego hipoteka ma być przeniesiona na zwolnione miejsce. Wpis ma charakter deklaratoryjny i jest fakultatywny (Ewa Bałan-Gonciarz, Helena Ciepła, Komentarz do art.101
Zgodnie bowiem z art.
k.p.c. w postępowaniu wieczystoksięgowym oraz w postępowaniach rejestrowych wniosek podlegający opłacie stałej, który nie został należycie opłacony, przewodniczący zwraca bez wezwania o uiszczenie tej opłaty. W zarządzeniu o zwrocie pisma należy wskazać wysokość należnej opłaty stałej (§ 1). W terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma z przyczyn określonych w § 1 wnioskodawca może uiścić brakującą opłatę. Jeżeli opłata została wniesiona we właściwej wysokości, wniosek wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia. Skutek taki nie następuje w razie kolejnego zwrotu wniosku z tej samej przyczyny. Na tej podstawie stwierdzić należało, że Sąd pierwszej instancji zasadnie zwrócił wniosek złożony przez zawodowego pełnomocnika, od którego nie została uiszczona opłata w należnej wysokości. Zauważyć jeszcze należy, ze wobec uiszczenia przedmiotowej opłaty w kwocie 150 zł, w dniu 11 lutego 2015 roku, a więc z zachowaniem tygodniowego terminu od doręczenia pełnomocnikowi skarżącego odpisu postanowienia z dnia 16 stycznia 2015 roku, wniosek ten będzie podlegał rozpoznaniu w dalszym toku postępowania, jako złożony w dniu 17 lipca 2014 roku, równocześnie z wnioskiem o wpis obu hipotek. Na koniec zważania wymaga, że nie jest możliwe na obecnym etapie postępowania uwzględnienie ewentualnego żądania apelacji. Tym bardziej, że wpis hipotek został dokonany prawidłowo i zgodnie z wnioskiem. Zajętymi nadal pozostają miejsca pierwsze i drugie. Mając na uwadze wszystko powyższe, na podstawie art. 385 k.p.c., w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji postanowienia.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.