w związku z § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U.167) oraz w zw. z § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U.236.1991, ze zm.) - w zakresie, w jakim znajdują zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, zostały uznane za niezgodne z art.2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stwierdzenie niezgodności wskazanego przepisu z Konstytucją nie oznacza jednak – w ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę - że w stosunku do pracownika będącego kierowcą w transporcie międzynarodowym nie stosuje się powszechnie obowiązujących przepisów dotyczących należności przysługujących im z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju. Nadal bowiem obowiązuje przepis art.2 pkt 8 powołanej ustawy o czasie pracy kierowców, który definiuje pojęcie podróży służbowej jako każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu, na polecenie pracodawcy: a) przewozu drogowego poza miejscowość, o której mowa w pkt 4 lit. a, lub b) wyjazdu poza miejscowość, o której mowa w pkt 4 lit. a, w celu wykonania przewozu drogowego. Nie ma zatem podstaw do traktowania kierowców w transporcie międzynarodowym gorzej niż innych pracowników odbywających podróże służbowe. Stwierdzenie niezgodności z Konstytucją przepisu art.21a cytowanej ustawy powoduje tylko, że przepis ten nie może być bezpośrednią podstawą roszczeń kierowców o ryczałty za noclegi, stosowaną kaskadowo poprzez przepis art.
w związku z przepisami rozporządzeń wykonawczych. W ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę w tej sytuacji należy stosować wprost do tej grupy zawodowej przepisy Kodeksu pracy, jako przepisy ogólne mające odniesienie do wszystkich pracowników, w stosunku do których nie unormowano w sposób szczególny zasad wypłaty należności z tytułu podróży służbowych. Przeciwne rozumienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w braku takich szczególnych przepisów, stawiałoby kierowców w sytuacji gorszej niż innych pracowników odbywających podróże służbowe. Sięgnąć więc – w ocenie Sądu - należy w tym przypadku wprost do przepisu art.
, 3, 4 i 5 k.p., zgodnie z którym pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową. Minister właściwy do spraw pracy określi, w drodze rozporządzenia, wysokość oraz warunki ustalania należności przysługujących pracownikowi, zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju. Rozporządzenie powinno w szczególności określać wysokość diet, z uwzględnieniem czasu trwania podróży, a w przypadku podróży poza granicami kraju - walutę, w jakiej będzie ustalana dieta i limit na nocleg w poszczególnych państwach, a także warunki zwrotu kosztów przejazdów, noclegów i innych wydatków. Warunki wypłacania należności z tytułu podróży służbowej pracownikowi zatrudnionemu u innego pracodawcy niż wymieniony w § 2 określa się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania. Postanowienia układu zbiorowego pracy, regulaminu wynagradzania lub umowy o pracę nie mogą ustalać diety za dobę podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju w wysokości niższej niż dieta z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju określona dla pracownika, o którym mowa w § 2. W przypadku, gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie zawiera postanowień, o których mowa w § 3, pracownikowi przysługują należności na pokrycie kosztów podróży służbowej odpowiednio według przepisów, o których mowa w § 2 – a więc w zależności od rodzaju odbywanej podróży – w kraju lub poza granicami kraju. Oznacza to, że przepisy wykonawcze – także w stosunku do kierowców - ustalają minimalny standard wszystkich świadczeń z tytułu podróży służbowych (diet, zwrotu kosztów przejazdu, noclegów i innych wydatków), które w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę mogą być uregulowane korzystniej dla pracownika. W razie braku takich regulacji lub uregulowania mniej korzystnego dla pracownika, zastosowane będą miały przepisy wykonawcze. (tak SN w uzasadnieniu do wyroku z dnia 4 września 2014 r. I PK 7/14, Lex nr 1515145) Uznać zatem należy, że kierowcy – pracownikowi przysługuje zwrot kosztów noclegu według zasad ustalonych w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie art.
k.p., chyba, że korzystniejsze dla niego zasady zostały ustalone w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę. (tak SN w uzasadnieniu do w uchwały SN z dnia 12 czerwca 2014 r, II PZP 1/14, OSNP). Ustalenia Sądu dokonane w przedmiotowej sprawie wykazały, że umowa o pracę zawarta pomiędzy P. B. a stroną pozwaną nie przewidywała w swej treści jako składnika wynagrodzenia ryczałtu za noclegi. Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie wykazał także, że w dacie zatrudnienia P. B. u pozwanej obowiązywał regulamin wynagradzania z 21 marca 2008 roku, w którym brak było uregulowań dotyczących ryczałtów za noclegi. Przewidywał on bowiem, iż wynagrodzenie kierowców mogło składać się z wynagrodzenia zasadniczego, ryczałtu za pracę w porze nocnej, ryczałtu za pracę w nadgodzinach, premii uznaniowej, nagrody. Kwestie należności z tytułu podróży służbowych uregulowano w § 7 pkt 2-5 tego regulaminu, zgodnie z którym kierowcom przysługiwały jedynie diety w zryczałtowanej wysokości, których wysokość oraz zasady naliczania każdorazowo określał Prezes lub osoba upoważniona w formie zarządzenia. Regulamin zawierał również zapis, iż ryczałt za dobę podróży na obszarze kraju oraz poza granicami nie mógł być niższy niż dieta z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju określona dla pracownika zatrudnionego w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej (pkt 3). Przepis § 10 regulaminu przewidywał z kolei, że w sprawach nieuregulowanych zastosowanie mają przepisy powszechnie obowiązujące. Uznać zatem należy, że brak unormowania w regulaminie z 21 marca 2008 roku ryczałtów za noclegi spowodował, że w stosunku do powoda w tym zakresie stosować należało powszechnie obowiązujące przepisy. Ustalenia Sądu dokonane w rozpoznawanej sprawie wykazały bowiem, że P. B. był zatrudniony u pozwanej jako kierowca ciągnika siodłowego powyżej 12 T w transporcie międzynarodowym, że w spornym okresie od dnia od dnia 1 września 2011 roku do dnia 6 maja 2014 roku odbywał liczne podróże zagraniczne, za które otrzymywał jedynie dietę w ujednoliconej wysokości: w okresie do marca 2012 roku - 40 euro za każdy dzień delegacji, w okresie od marca 2012 roku w wysokości - 45 euro za każdy dzień delegacji. Powyższa kwota diety wynikała z załącznika nr 1 do obowiązującego u pozwanego regulaminu wynagradzania. W sprawie ustalone także zostało, że P. B. w całym spornym okresie nie otrzymywał ryczałtów za noclegi, które spędzał w kabinie samochodu ciężarowego wyposażonej odpowiednio w miejsce do spania. Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie wykazał jednak, by w umowie o pracę powoda czy w innym akcie obowiązującym u pozwanej przewidziany został dla P. B. jakikolwiek ryczałt za nocleg. Powyższego ustalenia Sąd dokonał na podstawie dokumentacji zawartej w aktach osobowych powoda, załączonej do akt sprawy, w szczególności – na podstawie kolejnych umów o pracę i aneksów zawieranych przez strony. Także na rozliczeniach zagranicznej podróży służbowej – do sierpnia 2013 roku pracodawca nie dokonywał rozróżnienia na kwotę diety i ryczałtu za nocleg. W okresie spornym do marca 2012 roku P. B. otrzymywał dietę w wysokości 40 euro, następnie w wysokości 45 euro, którą traktował jako stawkę diety. Warunki wynagradzania powoda P. B. wynikały z umowy o pracę zawartej w dniu 20 maja 2009 roku, a następnie 20 sierpnia 2009 roku oraz aneksów do tych umów wprowadzających zmiany tylko w zakresie innych niż diety składnikach wynagrodzenia. Złożone zaś przez pozwaną rozliczenia podróży służbowych powoda do końca sierpnia 2013 roku nie zawierają pozycji „ryczałt za noclegi” a jedynie pozycję „diety”. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje ewentualna zmiana regulaminu wynagradzania od dnia 1 września 2013 roku, zgodnie z którą pozwana miała obniżyć powodowi wysokość wypłacanej diety na konto wprowadzonego w tym regulaminie ryczałtu za nocleg w kwocie 10 Euro. Po pierwsze – w sprawie brak jest dowodu zapoznania powoda z tym regulaminem, bowiem - jak wynika z jego akt osobowych (śledząc podpisane oświadczenia bez daty – k 6-10 części B akt osobowych, wszyte do akt chronologicznie, a zakończone oświadczeniem na k 11 tych akt z datą 20.05.2009) - po raz ostatni zapoznał się on z tym aktem w dniu zawierania umowy o pracę – 20 maja 2009 roku, a zatem przed wspomnianą zmianą zasad rozliczania podróży służbowych i wprowadzenia ryczałtów za noclegi. Po wtóre - zmiana ta, przewidująca dla powoda mniej korzystne warunki płacy (obniżenie diety o 10 Euro) winna być dla swej skuteczności dokonana w drodze porozumienia zmieniającego te warunki bądź w drodze wypowiedzenia zmieniającego. Czynności te jednak – jak wynika z akt osobowych powoda – nie miały miejsca, a zatem ustalenia wcześniej poczynione między stronami tylko w zakresie wysokości diety obowiązywały do końca okresu zatrudnienia powoda w pozwanej spółce, nie wpływając na wysokość ryczałtu za noclegi, przewidzianych dla powoda przez cały okres zatrudnienia na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów. Stanowisko pozwanej, że pod pozycją „diety” zostały rozliczone ryczałty za noclegi jest nieprzekonujące i niekonsekwentne, bowiem początkowo podnosiła ona, że ryczałt za nocleg się nie należy z uwagi na zapewnienie bezpłatnego noclegu w przystosowanej kabinie, a później, że wypłata ryczałtu za noclegi następowała w ramach korzystnie określonej diety. Wskazać w tym miejscu należy, że ani w umowie o pracę ani w innym dokumencie, w formie oświadczenia pracownika nie jest wskazane, że diety stanowią również ekwiwalent wydatków na noclegi, a definicja diety wynika z treści rozporządzeń, które wymieniają osobno diety oraz zwrot kosztów przejazdów, dojazdów i noclegów. Nie ma więc podstaw prawnych, aby w aktach niższego rzędu ten podział nie został zachowany. (podobnie SA we Wrocławiu w wyroku z dnia 15 marca 2012 r, III APa 8/11, LEX nr 1238707) Samo podpisywanie przez powoda od września 2013 roku rozliczenia kosztów zagranicznej podróży służbowej, w których wskazano na podział dotychczas wypłacanej diety i określenie ryczałtu za nocleg w kwocie 10 Euro nie oznaczało uzyskania przez pozwanego zgody na obniżenie wysokości diety poprzez zaliecznei na jej poczet kwoty ryczałtu za noclegi i to poprzez fakty dokonane, polegające na akceptacji przez pracownika nowych zasad wypłaty świadczeń. Z tego względu w sprawie niniejszej uznać należy, iż powód nie otrzymywał ryczałtu za noclegi, należnego mu w stawce wynikającej z powszechnie obowiązujących przepisów. W sprawie niniejszej przepisy wewnętrzne obowiązujące w okresie spornym do dnia 8 listopada 2012 roku u pracodawcy w ogóle nie przewidywały ryczałtów za noclegi. Dopiero od dnia 8 listopada 2012 roku wprowadził tego rodzaju ryczałty, jednak zmiana ta – z przyczyn wyżej podniesionych – nie ma znaczenia w przedmiotowej sprawie. Powołanie się zaś przez pozwaną na powszechnie stosowaną praktykę nocowania przez kierowców w kabinie pojazdu, w celu zaoszczędzenia dla siebie niejako drugiej pensji nie pozostaje w sprzeczności z przepisami powołanymi wyżej wskazanym rozporządzeniem (wyrok SN z dnia 10 września 2013 roku, sygn. akt. I PK 71/13, LEX nr 1427710). W ocenie Sądu roszczenia P. B. należało rozpatrywać na gruncie rozporządzenia dotyczącego odbywania podróży służbowej poza granicami kraju, w świetle art.18 § 2 kp i art. 9 § 2 kp. W okresie spornym obowiązywało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236 poz. 1991 ze zm.) oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. z 2013 r. poz. 167) Zgodnie z § 9 ust. 1,2 i 4 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r. oraz § 16 ust. 1, 2 i 4 za nocleg przysługiwał pracownikowi zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem hotelowym, w granicach ustalonego na ten cel limitu określonego w załączniku do właściwego rozporządzenia. W razie nieprzedłożenia rachunku za nocleg, pracownikowi przysługuje ryczałt w wysokości 25% limitu, o którym mowa w ust. 1. Ryczałt ten nie przysługiwał za czas przejazdu. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosował się, jeżeli pracodawca lub strona zagraniczna zapewniała pracownikowi bezpłatny nocleg. Kwestię dobowych odpoczynków reguluje natomiast art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. z 2012 r., poz. 1155), zgodnie z którym w każdej dobie kierowcy przysługuje prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Dobowy odpoczynek, z wyłączeniem odpoczynku kierowców o których mowa w rozdziale 4a, może być wykorzystany w pojeździe, jeżeli pojazd znajduje się na postoju i jest wyposażony w miejsce do spania. Powołany przepis jest zgodny z art. 8 ust. 2 i 8 Rozporządzenia (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85, który stanowi, że w każdym 24 godzinnym okresie po upływie poprzedniego dziennego okresu odpoczynku lub tygodniowego okresu odpoczynku kierowca musi wykorzystać kolejny dzienny okres odpoczynku. Jeżeli kierowca dokona takiego wyboru, dzienne okresy odpoczynku i skrócone tygodniowe okresy odpoczynku poza bazą można wykorzystywać w pojeździe, o ile posiada on odpowiednie miejsce do spania dla każdego kierowcy i pojazd znajduje się na postoju. Według aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego zapewnienie powodowi noclegu w kabinie samochodu ciężarowego nie oznacza zapewnienia bezpłatnego noclegu w rozumieniu powołanych przepisów. Zapewnienie przez pracodawcę pracownikowi – kierowcy wykonującemu przewozy w międzynarodowym transporcie drogowym - odpowiedniego miejsca do spania w kabinie samochodu wyposażonej w odpowiednie urządzenia pozwala na wykorzystanie przez kierowcę w samochodzie dobowego (dziennego) odpoczynku, natomiast nie oznacza zapewnienia mu przez pracodawcę bezpłatnego noclegu, a taki stan rzeczy uprawnia pracownika do otrzymania od pracodawcy zwrotu kosztów noclegu co najmniej na warunkach i w wysokości określonych w treści rozporządzenia .(tak SN w uchwale z dnia 7 października 2014 roku, I PZP 3/14 wraz z uzasadnieniem – opublikowane na stronie internetowej Sądu Najwyższego oraz w uchwale SN z dnia 12 czerwca 2014 roku, II PZP 1/14, OSNP 2014/12/164). Wypada w tym miejscu zauważyć, że przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczyło tylko i wyłącznie wykładni § 9 ust. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, a ściślej wykładni użytego w tym przepisie zwrotu „bezpłatny nocleg”, nie dotyczyło natomiast konsekwencji prawnych ustalenia przez strony stosunku pracy warunków wypłacania należności z tytułu podróży służbowej pracownikowi zatrudnionemu u pracodawcy prywatnego (innego niż państwowa lub samorządowa jednostka sfery budżetowej) w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę, w sytuacji gdy strony stosunku pracy ustaliły, że pracownik nie będzie uprawniony do ryczałtu za nocleg, jeżeli odbywa go w przystosowanej do tego kabinie pojazdu. Poza zakresem rozważań Sądu Najwyższego znalazła się wobec tego kwestia, podnoszona i eksponowana w postępowaniu przez stronę pozwaną, że w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy pracodawca w regulaminie wynagradzania począwszy od 1 stycznia 2011 roku wyraźnie wyłączył prawo zatrudnionych kierowców do ryczałtu za noclegi w związku z zapewnieniem im bezpłatnego noclegu w kabinach samochodów ciężarowych. Reasumując samo przyjęcie, że pracodawca nie zapewnia bezpłatnego noclegu przesądza o zasadności roszczenia o ryczałt za noclegi. Wskazać tu należy, iż w przypadku ryczałtu bez znaczenia jest, czy i w jakiej wysokości pracownik poniósł koszty noclegu. Ryczałt przysługuje nawet wtedy, gdy kosztów tych faktycznie pracownik nie poniósł. Ryczałt nie przysługuje tylko wtedy, gdy pracodawca zapewnił pracownikowi bezpłatny nocleg – w warunkach hotelu (motelu), a nie w dostosowanej do spania kabinie pojazdu. W razie zatem nieprzedstawienia rachunku za hotel (motel) kierowcy przysługuje co najmniej ryczałt w wysokości 25 % limitu ustalonego w przepisach wydanych na podstawie art.
k.p., z czym w sprzeczności nie pozostaje możliwość „zaoszczędzenia” przez pracownika wydatków i zwiększenia w ten sposób dochodu uzyskiwanego z tytułu zatrudnienia. Zatem nawet, gdy kierowca nie pokrywa faktycznie kosztów noclegu, ponieważ korzysta w tym celu z kabiny pojazdu i w związku z tym nie przedstawia rachunku za hotel, należy mu się ryczałt (tak SN w uzasadnieniu do uchwały z dnia 7 października 2014 r). W okresie spornym do dnia 28 lutego 2013 roku stawka ryczałtu wynikała z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236 poz. 1991 ze zm.) tj. w wysokości 25 % limitu o którym mowa w § 9 ust.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.