Sygn. akt IACa 1489/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 stycznia 2012 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku - Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Maria Sokołowska Sędziowie: SA Mo
§1
kpc powód ma obowiązek zgłosić już w pozwie twierdzenia i stosowne dowody dla wykazania swego roszczenia, ale z reguły nie można wymagać, by były to twierdzenia i dowody, które zakładają określoną obronę pozwanego i jego stanowiska w kwestii istnienia stosunku prawnego łączącego strony. O tym, czy zaistniała potrzeba późniejszego zgłoszenia wniosków dowodowych decydują więc okoliczności i uwarunkowania konkretnej sprawy, a przepisy o prekluzji dowodowej nie mogą być stosowane w sposób formalistyczny kosztem możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy. Twierdzenia i dowody zgłoszone dopiero w toku postępowania w sprawie gospodarczej, ale stanowiące rozwinięcie i sprecyzowanie twierdzeń oraz wzbogacenie dowodów przedstawionych w pozwie, a zarazem będące adekwatną reakcją na sposób obrony przyjęty przez stronę pozwaną, nie mogą być uznane za 12 spóźnione w rozumieniu art. 479 §1 kpc. Wymogi prekluzji dowodowej nie mogą być rozumiane jako uzasadniające żądanie od powoda zgłoszenia wszystkich twierdzeń i dowodów uwzględniających każdą potencjalnie możliwą obronę pozwanego. Wynikający 12 pośrednio z art. 479 §1 kpc wymóg zapobiegliwości powoda musi mieć racjonalne granice nie można bowiem wymagać od powoda by zgłosił w pozwie dowody również na te okoliczności, których pozwany nie kwestionował przed wytoczeniem powództwa, bądź nawet pośrednio je przyznawał. Jeżeli zgłoszone na dalszym etapie postępowania dowody są adekwatną reakcją na sposób obrony strony pozwanej w zasadzie nie mogą być uznane za spóźnione w rozumieniu art479 12 §1 kpc. ( por. wyrok SN z 30 października 2008r II CSK 254/08 LEX nr 511999, wyrok SN z 14 grudnia 2006r I CSK 310/2006 OSNC 2007, Nr 11, poz 171, wyrok SN z 14 grudnia 2006r CSK 322/06 niepubl, wyrok SN z 21 lutego 2008r, III CSK 292/07 niepubl, wyrok SN z 10 lipca 2008r, III CSK 65/08 niepubl, wyrok SN z 8 lutego 2007r I CSK 435/06 niepubl, wyrok SN z 12 lutego 2009r III CSK 292/08, LEX nr 6272021 wyrok SN z 5 listopada 2009r I CSK 158/09 LEX nr 533833, wyrok SN z 5 listopada 2010r I CSK 21/10 LEX nr 811811) Wbrew zarzutom apelacji dowody zawnioskowane przez powoda w odpowiedzi na sprzeciw, z zachowaniem dwutygodniowego terminu o którym mowa w art.
§1
kpc nie były spóźnione skoro potrzeba ich zgłoszenia wynikała z określonego sposobu obrony pozwanej zaprezentowanego w sprzeciwie. Ujmując rzecz rozsądnie i adekwatnie do przedmiotu sporu powód nie miał podstaw zgłaszać już w pozwie wniosku o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka P. K.
(1)skoro pozwana nie kwestionowała przedprocesowo umocowania tego świadka do jej reprezentowania. Ponadto skarżąca nie kwestionowała powództwa co do zasady, nie negowała iż strony łączyła umowa, w znacznej części opłaciła fakturę a jedynie domagała się kosztorysów i umowy na piśmie mimo, że uzgodniono ryczałt, a prace zlecono ustnie (k.68 i k.69) Przedwczesny na etapie złożenia pozwu był również wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego celem wyceny robót skoro pozwana za pośrednictwem P. K.
(1)nie tylko potwierdziła wykonanie robót w protokole zdawczo- odbiorczym z 27 kwietnia 2009r, ale również zaakceptowała fakturę będącą przedmiotem sporu (k. 18), w której w pozycji dotyczącej robót budowlanych i elektrycznych wskazano na ryczałtowy sposób naliczania wynagrodzenia wykonawcy ( 94,54 m * 1500 zł) i w znacznej części fakturę tą opłaciła. Okoliczność, iż u pozwanej doszło do zmiany zarządu i zmiany strategii zarządzania nie nakłada na powoda żadnych dodatkowych obowiązków w tym dostarczania kosztorysów powykonawczych w sytuacji uzgodnienia wynagrodzenia ryczałtowego. Tego rodzaju przedprocesowe żądanie pozwanej było zatem bezzasadne i nie mogło rodzić dla powoda żadnych dodatkowych obowiązków procesowych z punktu ■'12 * • widzenia regulacji art. 479 §1 kpc. Bezprzedmiotowa jest natomiast argumentacja dotycząca nie dysponowania przez powoda na etapie wnoszenia pozwu dowodami pozwalającymi na wydanie nakazu w postępowaniu nakazowym skoro nakaz taki nie został wydany, a kwestia ta pozostaje bez znaczenia z punktu widzenia regulacji art.
§1kpc. Nie sposób zgodzić się z zarzutem dotyczącym naruszenia art. 6 kc w zw z art. 232 kpc. Poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenie, iż P. K.
(1)był upoważniony do reprezentacji pozwanej w zakresie dotyczącym adaptacji lokali na działalność handlową wynika jednoznacznie z zeznań tego świadka (k. 155- 157). Dowód ten przy tym wbrew zarzutom apelacji z przyczyn wyżej wyjaśnionych nie był dowodem sprekludowanym. P. K.
(1)zeznał, iż był on zatrudniony przez pozwaną jako dyrektor do spraw rozwoju w oparciu o pisemną umowę o świadczenie usług i miał umocowanie do reprezentacji we wszystkich sprawach związanych z działaniami operacyjnymi pozwanej, w tym zawierania umów najmu, dzierżawy, adaptacją lokali na działalność handlową, organizacją budowy sklepów. Z zeznaniami świadka koresponduje załączone do sprzeciwu pismo pozwanej do P. K.
(1)z 28 kwietnia 2009r , z którego wynika, iż umowa o świadczenie usług zawarta ze świadkiem została rozwiązana dopiero z dniem 31 lipca 2009r (k.48) z czego należy wyprowadzić wniosek, iż w okresie zawierania i wykonywania przez powoda umowy P. K.
(1)niewątpliwie miał umocowanie do reprezentacji pozwanej w zakresie dotyczącym adaptacji lokali na działalność handlową. Pozwana nie negowała również, że łączyła ją umowa z P. K.
(1)i że świadek ten zajmował się sprawami związanymi z adaptacją lokali. Nawet prezes pozwanej J. R.
(2)przyznał (k.266), iż pozwana zawarła umowę z P. K.
(1), zasłaniał się jednak niepamięcią co do jej treści (k.266) twierdząc jednocześnie, iż nie miał on upoważnienia do reprezentacji. Oczywistym jest w świetle odpisu z rejestru pozwanej spółki, iż P. K.
(1)nie był członkiem zarządu pozwanej, który byłby upoważniony do reprezentacji ogólnej, jednak w świetle zeznań świadka jego upoważnienie do reprezentacji w zakresie adaptacji lokali na działalność handlową wynikało z umowy z pozwaną. W tych okolicznościach na podstawie zeznań świadka P. K.
(1)Sąd Okręgowy miał pełne podstawy do przyjęcia, iż świadek ten miał umocowanie do reprezentacji pozwanej w zakresie umowy łączącej strony, bez potrzeby dodatkowego odwoływania się do treści art.231 kpc. Skoro powód wykazał za pomocą zeznań świadka P. K.
(1), iż zawarł umowę z osobą upoważnioną do reprezentowania, a pozwana skutecznie zeznań tego świadka nie podważyła ograniczając się do podtrzymania swojego stanowiska, to na niej zgodnie z art. 6 kc spoczywał ciężar wykazania, iż wbrew twierdzeniom świadka umowa na którą się powoływał nie uprawniała go do działania w imieniu pozwanej w ramach stosunku prawnego z powodem. Pozwana mogła to przy tym bez trudu uczynić gdyby jej zarzut polegał na prawdzie skoro dysponowała umową z P. K.
(1). Umowa ta jednak nie została przez pozwaną złożona do akt sprawy ani z własnej inicjatywy ani na wniosek powoda. W tych okolicznościach wobec jednoznacznych zeznań świadka P. K.
(1)oraz potwierdzenia przez prezesa pozwanej J. R.
(2), iż umowę tą podpisywał, dodatkowe przesłuchiwanie świadka P. K.
(2)na te okoliczności było zbędne skoro okoliczność, którą powód chciał wykazać zeznaniami tego świadka została już wykazana. Okoliczność zatem, iż powód nie ustalił adresu tego świadka, co skutkowało pominięciem tego dowodu nie miało znaczenia dla wykazania jego racji w tym zakresie. Brak przy tym jakichkolwiek podstaw do stosowania w tym zakresie analogii do art. 233 §2 kpc, który dotyczy zupełnie innej sytuacji procesowej. Zarzuty tak konstruowane nie powinny być przy tym formułowane przez stronę, która dysponuje umową pozwalającą na prostą weryfikację zasadności jej zarzutów. P. K.
(1)nie wywodził przy tym swych uprawnień do reprezentowania pozwanej z akceptacji swych działań przez członków zarządu mimo działania bez umocowania łecz z umocowania mającego swoje źródło w umowie z pozwaną. Rozkład ciężaru dowodu (art.6 kc) i jego procesowy odpowiednik (232 kpc) nie może być rozumiany w ten sposób, że ciężar dowodu zawsze spoczywa na powodzie jak to ujmuje skarżący. W razie bowiem sprostania przez powoda ciążącym na nim obowiązkom dowodowym na stronie pozwanej spoczywa ciężar udowodnienia ekscepcji i faktów uzasadniających jej zdaniem oddalenie powództwa ( por. teza wyroku SN z 20 kwietnia 1982r ICR 79/82, LEX nr 8416). Ponadto stanowisko pozwanej w zakresie w jakim neguje upoważnienie P. K.
(1)do działania w jej imieniu jest niewiarygodne i niekonsekwentne. Przeczy mu nie tylko zeznanie świadka P. K.
(1)ale również zachowanie pozwanej na etapie wykonywania umowy skoro odebrała lokal wyposażony przez powoda wraz z wykonanymi przez niego robotami ,nie kwestionowała, iż prace zostały wykonane i dodatkowo znaczna część faktury objętej sporem została uregulowana, a sporna była kwestia wynagrodzenia za prace.(k. 154) Ponadto pozwana mimo dysponowania umową z P. K.
(1)z której zakres reprezentacji ma wynikać nie składa tej umowy do akt sprawy, choć świadek powołuje się właśnie na tą umowę jako podstawę swojego działania w imieniu pozwanej. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, iż w ten sposób nie postępuje strona, która uznaje, iż umowę zawarła osoba nieupoważniona do jej reprezentowania. Podnoszenie natomiast w ramach zarzutu naruszenia art.232 kpc w zw z 6 kc na aktualnym etapie postępowania kwestii umów powoda ze spółką (...) i obowiązku zapłaty przez pozwaną za osobę trzecią jest bezprzedmiotowe skoro uwzględnione zostały wszystkie wpłaty, których dokonała pozwana na poczet faktury objętej pozwem. Przedmiotem sporu była zapłata za fakturę dotyczącą lokalu pozwanej w C. K. w G., a nie lokalu spółki (...), zasądzona kwota nie dotyczy zobowiązania podmiotu trzeciego lecz pozwanej, co czyni wywody apelacji w tym zakresie bezprzedmiotowymi. Bezzasadne są zarzuty apelacji dotyczące naruszenia przez Sąd Okręgowy przy ustalaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia art.233§l kpc, a zarzuty skarżącej w tym zakresie mają jedynie charakter polemiki z niewadliwie ocenionym i w konsekwencji prawidłowo ustalonym stanem faktycznym. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia przez Sąd art.233§l kpc wymaga wykazania, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia dowodowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu. Do uznania naruszenia przepisu art.233§l kpc za uzasadniony mogłoby dojść tylko wówczas, gdyby skarżąca wykazała uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów tj. regułom logicznego myślenia, zasadom doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów. Przy czym prawidłowe postawienie tego zarzutu wymaga wskazania konkretnego dowodu przeprowadzonego w sprawie, którego zarzut dotyczy i wskazania w czym skarżąca upatruje jego wadliwą ocenę. Pozwana posługując się argumentami wyłącznie jurydycznymi musiałaby wykazać, że Sąd I Instancji rażąco naruszył wymienione w art.233§l kpc zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów, i że naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Postawienie zarzutu naruszenia art.233§l kpc nie może natomiast polegać na zaprezentowaniu przez skarżącą stanu faktycznego, na podstawie własnej, subiektywnej oceny dowodów, a tylko na podważeniu podstaw oceny z wykazaniem, że jest ona rażąco wadliwa lub oczywiście błędna. Wbrew zarzutom apelacji Sąd Okręgowy w oparciu o dowody przeprowadzone w sprawie miał pełne podstawy do przyjęcia, iż strony łączyła ustna umowa do której zawarcia był umocowany z ramienia pozwanej P. K.
(1). Prawo do reprezentacji wynika z zeznań tego świadka, których pozwana skutecznie nie podważyła. Negowanie oceny dowodów przeprowadzonej przez Sąd Okręgowy sprowadza się do kwestionowania wiarygodności zeznań złożonych przez świadka P. K.
(1)i faktury pro forma, do czego z przyczyn wyżej podniesionych nie ma podstaw. Sam fakt, iż P. K.
(1)zakończył współpracę z pozwaną nie dowodzi jego niewiarygodności. Zgodzić należy się z Sądem Okręgowym, iż zarzuty pozwanej kwestionujące umocowanie świadka do reprezentacji są niewiarygodne i sprzeczne z zasadami życiowego, zwłaszcza w kontekście nie przedstawienia umowy łączącej ją ze świadkiem. Nie jest jasne z jakich przyczyn skarżąca uznaje, iż stron nie łączyła umowa skoro jednocześnie wskazuje, iż została ona zawarta per facta concludentia, a jest to jedna z form jakie prowadzą do zawarcia umowy przez czynności niewerbalne, dorozumiane (art.60 kc). W okolicznościach sprawy trafnie Sąd Okręgowy przyjął, iż umowa została zawarta ustnie, a warunki na jakich to nastąpiło zostały potwierdzone w fakturze pro forma podpisanej przez P. K.
(1)(k.16) i fakturze Vat nr (...), również zaakceptowanej przez P. K.
(1). Dodatkowo ustalenia stron wynikające z tych dokumentów potwierdził w swoich zeznaniach świadek P. K.
(1)i powód. Zastrzeżenia skarżącej w tym zakresie koncentrują się na niemożności przypisania dokumentowi przedstawionemu przez powoda ( wystawcy. Kwestia czy dokument ten może być traktowany jako faktura pro forma z punktu widzenia przepisów podatkowych czy zasad księgowości jest drugorzędne dla rozpoznawanej sprawy. Istotnym jest jedynie, że określa on przedmiot zamówienia, cenę za jaką powód dostarczy i zamontuje uzgodnione wyposażenie oraz wykona roboty budowlane i elektryczne ( ryczałt 1500 zł netto od powierzchni ustalonej na 94,54 m ). Istotnym jest również, że uzgodnione warunki umowy potwierdził reprezentujący pozwaną w zakresie prac związanych z adaptacją lokalu pozwanej w C. K. w G. P. K.
(1). Natomiast akceptacja tych warunków przez powoda mimo braku podpisu pod dokumentem jak na k. 16 wynika z faktu, iż na tych właśnie warunkach umowę wykonał i następnie wystawił fakturę vat nr (...) (k. 18) powielającą uzgodnienia stron jak w fakturze pro forma. Skarżący koncentrując się na zarzutach formalnych dotyczących dokumentu zwanego fakturą pro forma nie dostrzega jego znaczenia merytorycznego potwierdzającego akceptację pozwanej poczynionych przez strony uzgodnień. Nie dostrzega również, faktów i dowodów potwierdzających zasadność powództwa w uwzględnionej części w postaci protokołu odbioru prac (k. 17), zeznań świadka P. K.
(1), faktury vat (...) powielającej uzgodnienia z faktury pro forma i zaakceptowanej przez P. K.
(1)(k.l8), zapłaty za fakturę w znacznej części, nie kwestionowanie dostawy i montażu mebli stalowych i drewnianych, luster, szkła czarnego, marmuru, wyposażenia zaplecza, nieskuteczne kwestionowanie z przyczyn do których odwołał się Sąd Okręgowy dostawy bramek antykradzieżowych . Skarżąca nie bierze również pod uwagę, iż uzgodniony przez strony ryczałt wynika zarówno z dokumentu zwanego fakturą pro forma jak i faktury vat (...). Powód przedstawiając te dokumenty w pozwie nie miał zatem obowiązku wnioskowania o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. Oczywistym jest bowiem, że wartość kosztorysowa czy rynkowa wykonanych prac budowlanych i elektrycznych nie musi być tożsama z uzgodnionym przez strony ryczałtem. Niezależnie od powyższego wywód pozwanej jakoby strony należało rozliczyć w oparciu o wartość prac ustaloną przez biegłych co powinno prowadzić do oddalenia powództwa w całości skoro wpłaty pozwanej przekraczają kwotę ustaloną przez biegłych nie zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze, jest to sprzeczne z istotą ryczałtu, który jak wynika z ustaleń Sądu strony uzgodniły za roboty budowlane i elektryczne. Po drugie, szacunkowa wartość robót elektrycznych ustalona przez biegłego M. H. wyniosła 20142,28 zł brutto (k.496), natomiast szacunkowa wartość robót budowlanych bez elektrycznych i instalacyjnych ustalona przez biegłą D. S. wyniosła 154008,27 zł brutto( k.297). Łączna wartość robót budowlanych i instalacyjnych wyniosła zatem zgodnie z opiniami biegłych 174151,15 zł. Natomiast pozycja w fakturze vat (...) obejmująca roboty budowlane i elektryczne opiewa na kwotę 173008,20 zł (k. 18) czyli jest niższa niż kwota ustalona przez biegłych. Z powyższego wynika, iż uzgodniony przez strony ryczałt był niższy niż wartość rynkowa prac ustalona przez biegłych. Pozostałe pozycje faktury obejmujące meble stalowe i drewniane, lustra , szkło czarne, marmur wyposażenie zaplecza, bramki kradzieżowe, ani nie były objęte uzgodnionym przez strony ryczałtem za roboty budowlane i elektryczne, ani nie były wyceniane przez biegłych nie ma zatem żadnych podstaw do twierdzenia, iż wartość rynkowa prac i wyposażenia lokalu zamyka się kwotą 174151,15 zł. W tym stanie rzeczy nie podzielając zarzutów apelacji i argumentacji zgłoszonej na ich poparcie na podstawie art.385 kpc oddalono apelację w pozostałej części. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 108§ 1 kpc, 100 kpc i § 6 pkt 6 i § 12 ust 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2003, Nr 97, poz 888 z późn zm) obciążając kosztami postępowania apelacyjnego w całości pozwaną skoro jej apelacja została uwzględniona jedynie w znikomej części.