(...) jako Zamawiający jest solidarnie odpowiedzialny z Wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcom. Zgodnie z Subklauzulą 4.4 Warunków Kontraktu w zw. z art. 376 § 1 k.c. (...) po zapłaceniu należności bezpośrednio podwykonawcy jest uprawniony do potrącenia kwoty równej tej należności z wierzytelności Wykonawcy względem (...). Z wyliczeń (...) wynika, że Wykonawca zalegał wobec podwykonawców z zapłatą co najmniej kwoty 35.389.492,39 zł. oraz 86.663,81 euro. Kwota zaległości oraz lista poszkodowanych przedsiębiorców nie jest ostateczna. Z chwilą odstąpienia przez (...) od Umowy z przyczyn leżących po stronie Wykonawcy, (...) był uprawniony na podstawie Subklauzuli 15.4 Warunków Kontraktu do wstrzymania wszelkich płatności, w tym z tytułu PŚP nr (...), do czasu ustalenia całkowitych kosztów realizacji, ukończenia i usunięcia wszelkich wad, odszkodowania umownego za opóźnienie oraz wszelkich innych kosztów poniesionych przez (...). Niezwłocznie po odstąpieniu przez (...) od Umowy, zgodnie z Subklauzulą 15.3 Warunków Kontraktu Inżynier przystąpił do wyceny robót w celu uzgodnienia lub określenia wartości robót, dóbr i dokumentów Wykonawcy oraz wszelkich innych sum należnych mu za pracę wykonaną zgodnie z Kontraktem. Rozliczenie będzie uwzględniać również wszelkie należne (...) kwoty, do których naliczenia jest on uprawniony na podstawie Subklauzuli 15.4 w zw. z 4.4 i 8.7 Warunków Kontraktu, a o czym uprzedził on Wykonawcę w swym powiadomieniu o odstąpieniu z dnia 6 września 2012 r. Sąd oddalił wniosek dowodowy powoda o dopuszczenie dowodu z dokumentów, znajdujących się w aktach sprawy o sygn. XXV C 911/13, dotyczącej sporu między wykonawcami spornej umowy a pozwanym Skarbem Państwa, gdzie pozwany wystąpił z powództwem wzajemnym, domagając się zapłaty kar umownych z tytułu odstąpienia od umowy. Przedmiotem tego postępowania nie są bowiem wierzytelności objęte złożonym wobec banku oświadczeniem o potrąceniu z dnia 18 listopada 2014 r. z tytułu kar umownych za niezłożenie skorygowanego Harmonogramu oraz za niewykonanie Kamienia Milowego w terminie kontraktowym ani należności z tytułu zaspokojenia przez (...) podwykonawców, dostawców i usługodawców. Badana w tamtym procesie kwestia skuteczności odstąpienia (...) względnie Wykonawcy od umowy nie ma zdaniem Sądu znaczenia prejudycjalnego dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, szczególnie w zakresie oceny skuteczności dokonanego przez pozwanego potrącenia. Należności pozwanego Skarbu Państwa wobec Wykonawcy objęte potrąceniem powstały niezależnie od odstąpienia od umowy, a potrącenie było dopuszczalne zarówno w czasie trwania kontraktu jak i na wypadek odstąpienia od umowy przez którąkolwiek ze stron. W ocenie Sądu Okręgowego żądanie powoda zapłaty kwoty 20.318.172,59 zł z tytułu Przejściowego Świadectwa Płatności nr (...) nie zasługiwało na uwzględnienie i powództwo zostało w całości oddalone. Sąd wskazał, że dla oceny, że powództwo jest niezasadne, istotne znaczenie mają: - okoliczności zawarcia przez Bank i Wykonawcę Umowy cesji oraz wyrażenia przez (...) zgody na cesję, - postanowienia dokumentów, dotyczących cesji oraz zarzuty przysługujące (...) jako dłużnikowi z Kontraktu wobec Banku jako cesjonariusza, - ustalone przez (...) i Wykonawcę w Kontrakcie zasady płatności za roboty, - całościowe końcowe rozliczenie Kontraktu, które będzie uwzględniało saldo wzajemnych roszczeń stron Kontraktu, - uchybienia Wykonawcy przy wykonywaniu Kontraktu, zwłaszcza jego opóźnienia z robotami oraz zaległości płatnicze wobec podwykonawców, - odstąpienie Zamawiającego (...) od Kontraktu z przyczyn leżących po stronie Wykonawcy ze skutkiem wstrzymania przez (...) dotychczasowych płatności do czasu końcowego rozliczenia Kontraktu. Sąd wskazał, że postanowienia Warunków Kontraktu dotyczące rozliczeń są zgodne z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności z art. 647 i 654 k.c., jak również z art. 483 - 484, 471, 6471 § 5 w zw. z 376 § 1 oraz 498 i n. k.c. Z art. 647 k.c. wynika, iż roszczenie wykonawcy o zapłatę przez inwestora wynagrodzenia ustalonego w umowie o roboty budowlane staje się co do zasady wymagalne po dokonaniu przez niego odbioru obiektu. Z kolei zgodnie z art. 654 k.c. w braku odmiennego postanowienia umowy inwestor obowiązany jest na żądanie wykonawcy przyjmować wykonane roboty częściowo, w miarę ich ukończenia, za zapłatą odpowiedniej części wynagrodzenia. W myśl utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego w/w przepisów „odbiór częściowy i zapłata części wynagrodzenia oznacza jedynie potwierdzenie przez inwestora faktu wykonania pewnej części robót w celu zapłaty części wynagrodzenia. Nie rozlicza natomiast stron z odpowiedniej części robót ze skutkiem wygaśnięcia w tej części ich zobowiązań i nie pozbawia je możliwości całościowego rozliczenia robót po oddaniu całości obiektu przez wykonawcę i przyjęciu przez inwestora. Końcowe rozliczenie robót może obejmować już odebrane i rozliczone prace, a inwestor (generalny wykonawca) oraz wykonawca mogą przy tym rozliczeniu korygować swoje stanowisko, co do już dokonanych rozliczeń częściowych”. W ocenie Sądu w granicach prawa było zatem wystawianie przez Inżyniera za roboty wykonane w danym miesiącu PŚP, na podstawie których Wykonawca przedstawiał (...) faktury o zapłatę części wynagrodzenia. Nie jest także sprzeczne z przepisami prawa ustalenie, że PŚP i wystawiane na ich podstawie faktury nie skutkowały definitywnym wygaśnięciem części wzajemnych zobowiązań stron i mogły być w kolejnych miesiącach korygowane. Dopuszczalne jest również, by saldo wzajemnych należności (...) i Wykonawcy zostało ustalone całościowo i finalnie dopiero w ramach ostatecznego (lub końcowego) rozliczenia. Może ono uwzględniać wszystkie kwoty uprzednio zapłacone lub które powinny zostać zapłacone przez (...) oraz wszystkie sumy, do których był on uprawniony. Odstąpienie przez (...) od Umowy z przyczyn leżących po stronie Wykonawcy (do czego (...) był uprawniony na podstawie art. 635 w zw. z 656 § 1 k.c.) skutkuje wstrzymaniem wszelkich płatności i rozliczeniem końcowym. Zostanie w nim ustalone finalnie saldo wzajemnych roszczeń Wykonawcy i (...), przy uwzględnieniu już odebranych i rozliczonych prac. Strony będą przy tym uprawnione korygować swe stanowisko co dokonanych już rozliczeń częściowych. Sąd wskazał, że dopuszczalność naliczania przez (...) zastrzeżonych w Warunkach Kontraktu kar umownych, zgłaszania innych roszczeń odszkodowawczych, jak również roszczeń regresowych w związku z zaspokajaniem żądań podwykonawców, jak również dopuszczalność dokonywania przez (...) bezpośrednich potrąceń z wierzytelnościami Wykonawcy wynika odpowiednio z art. 483 - 484, 471,
z 376 § 1 oraz 498 i n. k.c. Z przepisów art. 509 § 1 k.c. oraz 514 k.c. wynika, że dopuszczalne jest umowne ograniczenie bądź wyłączenie przenoszalności wierzytelności na osobę trzecią (pactum de non cedendo). W literaturze i orzecznictwie podkreśla się, że wyłączanie lub ograniczenie cesji przelewu wierzytelności jest przewidziane głównie w interesie dłużnika. Poprzez pactum de non cedendo zastrzega on sobie, że nie chce mieć innego wierzyciela, bądź dopuszczając ewentualną zmianę zastrzega sobie, że chce mieć przynajmniej wpływ na to, kto będzie jego nowym wierzycielem. Sąd wskazał, że treść Subklauzuli 1.7 Warunków Kontraktu zawiera takie pactum de non cedendo. Stanowi ona, że Wykonawca nie może bez pisemnej zgody (...), pod rygorem nieważności, dokonać cesji wierzytelności wynikających z Kontraktu na osoby trzecie. Poza zastrzeżeniem formy pisemnej wyrażenia zgody oraz rygoru nieważności cesji, dokonanej bez wyrażenia takiej zgody na piśmie, postanowienie to nie narzuca (...) żadnych przesłanek, po spełnieniu których zgoda na cesję powinna zostać wyrażona. Oznacza to, że wyrażenie zgody na przelew bądź jej odmowa została pozostawiona swobodnemu uznaniu (...). W tym świetle pozwany - (...) był uprawniony wyrazić zgodę na cesję wyłącznie z zastrzeżeniem, że nie będzie ona naruszać przysługujących mu uprawnień, związanych z rozliczaniem Kontraktu, w szczególności praw do potrąceń oraz pomniejszeń rzeczywistych płatności, jak i do monitorowania rozliczeń Wykonawcy z podwykonawcami. Wobec powyższego zgody wyrażonej przez (...) na dokonanie przelewu na powodowy Bank wierzytelności Wykonawcy, wynikających z Kontraktu, nie można zdaniem Sądu oceniać, ograniczając się jedynie do podpisanego przez (...) w dniu 10 maja 2011 r. Oświadczenia o wyrażeniu zgody na cesję. Wyrażenie przez (...) zgody należy rozpatrywać w szerszym kontekście. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy mają okoliczności przygotowania dokumentów dotyczących cesji, w szczególności wprowadzenie na żądanie (...) dodatkowych zastrzeżeń nie tylko do przedstawionego przez Bank wzoru Oświadczenia (o wyrażeniu zgody na cesję), lecz również do samego wzoru Umowy cesji wierzytelności na zabezpieczenie oraz potwierdzenia dłużnika wierzytelności. Prowadzi to zdaniem Sądu do wniosku, że jeżeli Bank nie uwzględniłby w swoich wzorach dodatkowych zastrzeżeń zaproponowanych przez (...), to (...) w ogóle nie wyraziłby zgody na cesję wierzytelności na Bank. Skoro (...) wyraził zgodę na cesję wyłącznie po dodaniu do dokumentów cesji dodatkowych postanowień, to należy je interpretować przede wszystkim w szeroko rozumianym interesie (...). W szczególności zastrzeżenie, że cesja nie może naruszać praw pozwanego (...), wynikających z Kontraktu, należy rozumieć w ten sposób, że (...) przysługują te same uprawnienia wobec Banku, jakie przysługiwały wobec Wykonawcy. W ocenie Sądu oznacza to, że (...) może skutecznie powoływać się wobec Banku na zasady rozliczania płatności ustalone w Warunkach Kontraktu, a związane w szczególności z „korygowaniem” Przejściowych Świadectw Płatności do czasu ostatecznego rozliczenia, naliczaniem i potrącaniem kar umownych należnych od Wykonawcy czy roszczeniami regresowymi (...) z tytułu zaspokojenia żądań podwykonawców. Idąc dalej, słowa „prawo potrącenia i pomniejszenia … rzeczywistej płatności” (§ 2 ust. 5 Umowy cesji oraz przedostatni akapit Potwierdzenia dłużnika wierzytelności) należy interpretować jako uprawnienie (...) do podnoszenia przeciwko Bankowi również zarzutów, które stały się „aktualne” dopiero po tym, jak powstała i stała się wymagalna nabyta przez Bank wierzytelność z Kontraktu („rzeczywista płatność”). Oznacza to zdaniem Sądu także, że (...) mogła zażądać potrącenia lub pomniejszenia przez Inżyniera wierzytelności Banku wynikającej z faktury z tytułu PŚP nr (...) z należnościami (...) (np.: z tytułu kar umownych, regresu (...) dotyczącego zaspokojonych roszczeń podwykonawców bądź z tytułu wszelkich innych kosztów związanych z realizacją Kontraktu), nawet jeżeli powstały one lub stały się wymagalne już po nabyciu wymagalności przez fakturę do PŚP nr (...). Sąd wskazał, że wykładnia dodanego na żądanie (...) do Oświadczenia (o wyrażeniu zgody na cesję) zastrzeżenia, ”iż płatności … będą przekazywane … po spełnieniu wszystkich wymogów dla płatności z tej umowy wynikających, a w szczególności po przedstawieniu przez Cedentów przed otrzymaniem płatności dowodów uiszczenia należnego podwykonawcom wynagrodzenia za roboty, których płatność na rzecz Partnera Konsorcjum 1 dotyczy” jest klarowna. Zapis ten oznacza, że powodowy Bank akceptując zaproponowany przez (...) zapis godził się, że płatności wierzytelności, objętych cesją, będą dokonywane dopiero po przedstawieniu przez Wykonawcę dowodów uiszczenia należnego podwykonawcom wynagrodzenia za roboty, których płatność miała dotyczyć. Stąd wobec ich nieprzedłożenia Bank powinien liczyć się z brakiem zapłaty przez (...). W ocenie Sądu, akceptując zaproponowane przez (...) zmiany dokumentów dotyczących cesji, Bank jako cesjonariusz wyraził zgodę na podnoszenie przez (...) także dalej idących zarzutów niż określone w art. 513 k.c., tj. zarzutów, które stały się aktualne dopiero po tym jak powstała i stała się wymagalna wierzytelność, objęta Umową cesji. Sąd wskazał, że powołany przepis art. 513 k.c. reguluje kwestię zarzutów przysługujących dłużnikowi w związku z dokonaniem przelewu wierzytelności istniejącej (choć niekoniecznie - jeszcze wymagalnej). Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego może on mieć także zastosowanie w zakresie przelewu wierzytelności przyszłej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02, OSNC 2004, z. 4, poz. 202, s. 85-87). W orzecznictwie i piśmiennictwie nie neguje się w ogóle dopuszczalności przelewu wierzytelności przyszłej oraz możliwości poddania jej reżimowi prawnemu art. 509 k.c. i n. Tak uczyniono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., gdzie przy uwzględnieniu właściwości cesji wierzytelności przyszłej poszerzono czasowe granice dopuszczalności zarzutów przeciwko cesjonariuszowi w celu umożliwienia dłużnikowi podnoszenia przeciwko cesjonariuszowi także zarzutów przysługujących mu wobec cedenta, a ukształtowanych w ramach umowy z cedentem, tj. umowy kreującej ostatecznie przelaną wierzytelność. Ratio legis takiej rozszerzonej ochrony prawnej dłużnika podyktowana zostaje tym, że w chwili dokonania cesji wierzytelności przyszłej nie są jeszcze w pełni określone kontury prawne tejże wierzytelności, a takie definitywne określenie nastąpi dopiero w wyniku dalszych zdarzeń prawnych. W ocenie Sądu oznacza to więc, że w zakresie cesji wierzytelności przyszłej nie może być stosowana ogólna reguła art. 513 § 1 k.c., zgodnie z którą dłużnikowi przysługuje przeciwko nabywcy wierzytelności tylko takie zarzuty, które miał on przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie (art. 513 § 1 k.c.). Czasową cenzurą podnoszenia zarzutów należy zatem przesunąć, co oznacza możliwość podnoszenia zarzutów powstałych także po tej dacie. Sąd powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 25 maja 2005 r. II CK 440/04, w którym stwierdzono, że dotyczy to także zarzutu potrącenia (art. 498 k.c.) wierzytelności przysługującej dłużnikowi przeciwko zbywcy wierzytelności z wierzytelnością, będącą przedmiotem przelewu, chociażby wierzytelność wobec zbywcy powstała i stała się wymagalna po zawiadomieniu dłużnika o przelewie (wyrok SN z 25 maja 2005 r. II CK 440/04, lex nr 175415). Sąd wskazał, że w literaturze podkreśla się, że sytuacja prawna dłużnika nie może ulec na skutek przelewu pogorszeniu w porównaniu z tą, jak istniała przed przelewem. Oznacza to po pierwsze, że cesjonariusz - nabywca wierzytelności nie może żądać od dłużnika więcej niż miał prawo żądać od niego zbywca wierzytelności – cedent. Po drugie wierzytelność po przelewie pozostaje obciążona tymi wszystkimi zarzutami, którymi była obciążona w stosunku do poprzedniego wierzyciela. Dłużnikowi przysługują względem nowego wierzyciela te same zarzuty, które miał wobec zbywcy. Innymi słowy cesjonariusz nabywa wierzytelność w takim samym kształcie, w jakim przysługiwała ona zbywcy ze wszystkimi tego zarówno pozytywnymi, jak i negatywnymi konsekwencjami. Może to mieć ten skutek, że nabycie wierzytelności przez cesjonariusza może stać się iluzoryczne. Nabywca jednak powinien się z tym liczyć, albowiem to on, a nie dłużnik, ponosi ryzyko związane ze zmianą wierzyciela. Sąd wskazał, że zasady ochrony dłużnika przelanej wierzytelności, w tym zarzuty jakie może on podnosić względem Banku jako cesjonariusza, określa powołany wyżej przepis art. 513 k.c. - przepis regulujący wzajemny stosunek między dłużnikiem przelanej wierzytelności a cesjonariuszem. Przy analizie tego stosunku na pierwszy plan wysuwane są dwie ściśle związane ze sobą zasady, które stosunek ten charakteryzują. Po pierwsze, cesjonariusz nabywa w drodze przelewu tylko tyle praw, ile przysługuje jego poprzednikowi prawnemu, tj. cedentowi. Dla dłużnika przekazanej wierzytelności jest to ważne, gdyż cesjonariusz nie może od niego żądać świadczenia w większym rozmiarze, aniżeli mógł to uczynić cedent. Po drugie, sytuacja prawna dłużnika nie może ulec na skutek przelewu pogorszeniu w porównaniu z tą, jaka istniała przed przelewem. Oznacza to, że wierzytelność po przelewie pozostaje „obciążona” tymi wszystkimi zarzutami, którymi była „obciążona” w stosunku do poprzedniego wierzyciela. Dłużnik przelanej wierzytelności może ponadto wysunąć przeciwko cesjonariuszowi zarzuty osobiste, czyli wszelkie środki obrony, jakie może on zastosować w procesie i poza procesem, które wpływają na istnienie, zakres albo skuteczność cedowanej wierzytelności. Chodzi zarówno o zarzuty, które całkowicie niweczą prawa cesjonariusza (zarzuty peremptoryjne), jak i takie, które jedynie wstrzymują możliwość zrealizowania wierzytelności na określony czas (zarzuty dylatoryjne). Źródłem zarzutów dłużnika są stosunki prawne, z których wynikają dla niego prawa skierowane przeciwko cesjonariuszowi bądź też są skuteczne względem cesjonariusza na mocy ustawy (…). Tym samym - w ramach art. 513 § 1 k.c. - dłużnik może skutecznie powołać się wobec cesjonariusza za zarzut w postaci odstąpienia od umowy, skoro zarzut taki przysługiwał mu wobec cedenta. Przeciwny pogląd prowadziłby do unicestwienia zasady, że sytuacja dłużnika nie może ulec pogorszeniu na skutek przelewu, w porównaniu z tą, jaka istniała przed przelewem (tak uzas. wyroku SN z 8 kwietnia 2009 r. V CSK 423/08 , OSNC 2010/2/31). Sąd również podkreślił, że art. 513 k.c. jako przepis ochronny jest w pewnym zakresie - w interesie dłużnika - dyspozytywny. W doktrynie przyjmuje się, że dłużnik może zrzec się zarzutów przysługujących mu na podstawie art. 513 k.c. względem cesjonariusza. Skoro tak, to w granicach swobody umów nabywca wierzytelności - cesjonariusz może wyrazić zgodę na podnoszenie przez dłużnika dalej idących zarzutów niż określone tym przepisie. Z powyższego zdaniem Sądu wynika, że Bank akceptując zaproponowane przez (...) zmiany w dokumentach dotyczących cesji, mógł wyrazić zgodę na podnoszenie przez (...) także dalej idących zarzutów niż określone w art. 513 k.c. Reasumując powyższe rozważania Sąd podkreślił, że Przejściowe Świadectwo Płatności nr (...) z tytułu wykonanych częściowo robót o wartości 20.318.172,59 zł., której zapłaty domaga się obecnie powód, wprawdzie ma samodzielny byt, lecz było wystawione na poczet jedynie częściowego rozliczenia etapowych robót i wynagrodzenia Wykonawcy. Oznacza to, że PŚP nr (...) nie rozlicza (...) i Wykonawcy z ujętej w nim części robót ze skutkiem w postaci wygaśnięcia tej części zobowiązań i nie pozbawia ich możliwości całościowego rozliczenia Kontraktu po odstąpieniu przez (...) od Kontraktu. Oceny tej nie zmienia fakt, że częściowa płatność dokonywana jest na podstawie faktury VAT, a w razie opóźnienia z jej dokonaniem Wykonawca może żądać odsetek (art. 509 § 2 k.c.). Zdaniem Sądu umowa cesji wierzytelności na zabezpieczenie z dnia 16 maja 2011 r. zawarta między powodowym Bankiem a Wykonawcą oraz dokonywanie przez (...) płatności z tytułu przejściowych świadectw płatności na wskazane w Banku rachunki nie zmieniały charakteru objętego nimi wynagrodzenia ani samych przejściowych płatności, w tym PŚP nr (...). Pozwany - (...) w ogóle nie wyraziłby zgody na cesję wierzytelności na Bank, gdyby Bank nie uwzględnił w swoich wzorach dodatkowych zastrzeżeń zgłoszonych przez (...), mających potwierdzać zachowanie przysługujących mu uprawnień związanych z rozliczaniem Kontraktu, w szczególności prawo do potrąceń oraz pomniejszeń rzeczywistych płatności, jak i do monitorowania rozliczeń Wykonawcy z podwykonawcami. Treść tych zastrzeżeń jest jednoznaczna. Zatem, ponieważ (...) uzależniał, do czego był uprawniony, zgodę na przelew od wprowadzenia do czterech dokumentów, dotyczących cesji dodatkowych zastrzeżeń, to mają one zdaniem Sądu pierwszorzędne znaczenie dla oceny roszczenia Banku wobec (...) (art. 514 k.c.). W szczególności (...) w złożonym w dniu 10 maja 2011 r. wobec Banku i Wykonawcy oświadczeniu o zgodzie na przelew, skutecznie zastrzegł sobie prawo do żądania dowodów rozliczenia się Wykonawcy z podwykonawcami. Skoro bowiem w świetle art. 509 § 1 i 514 k.c. oraz Subklauzuli 1.7 Warunków Kontraktu (...) był uprawniony w ogóle odmówić zgody na cesję, to tym bardziej (wykładnia a maiori ad minus) wyrażając taką zgodę był on uprawniony uzależnić samą skuteczność przelewu bądź zapłatę świadczenia na rzecz Banku od spełnienia określonych dodatkowych przesłanek. Przewidziany w zgodzie (...) na cesję obowiązek przedłożenia przez Wykonawcę dowodów rozliczenia się z podwykonawcami przed dokonaniem przez (...) zapłaty na rzecz Banku, był warunkiem płatności związanym z cesją. Jednak samo uprawnienie (...) (działającego w jego imieniu Inżyniera) do żądania takich dokumentów (i to niezależnie od cesji) wynikało z Warunków Kontraktu (Subklauzuli 1.12 oraz 14.3). Nie było zatem celowe aneksowanie Kontraktu w celu wprowadzenia do niego dodatkowego obowiązku o tej treści. Powodowy Bank i Wykonawca podpisali Umowę cesji po złożeniu przez (...) oświadczenia o wyrażeniu na nią zgodę, załączając je do Umowy cesji (§ 2 ust. 2 Umowy cesji), zatem w ocenie Sądu należy przyjąć, że nie tylko zapoznali się oni z jego treścią, ale także godzili się spełnić ów przewidziany przez (...) warunek otrzymania przez Bank świadczenia. Wobec tego Bank nie może zasłaniać się tym, że warunek ten nie ma do niego żadnego zastosowania i traktować go tak, jakby w ogóle go nie było. W ocenie Sądu powodowy Bank marginalizuje w niniejszym procesie znaczenie postanowień dodanych na żądanie (...) do dokumentów, dotyczących cesji wierzytelności, jak również zaprzecza powszechnie przyjętym w praktyce budowlanej (drogowej) oraz w literaturze i orzecznictwie zasadom rozliczania umów o roboty budowlane. Zdaniem Sądu pozwany (...) był uprawniony do powstrzymania się z zapłatą kwoty z PŚP nr (...), ponieważ Wykonawca nie przedstawił pozwanej (...) wymaganych w myśl oświadczenia (...) o zgodzie na cesję wierzytelności - dowodów zaspokojenia podwykonawców za roboty objęte PŚP nr (...). W związku z tym latem 2012 r. pozwany (...) poinformował powodowy Bank, że należność objęta tą fakturą będzie potrącona z należnościami (...), wynikającymi z tytułu naliczonych kar umownych oraz zaspokojenia przez (...) podwykonawców. Podnoszona przez powoda okoliczność, że wcześniej (...) zapłacił na rzecz Banku fakturę z tytułu PŚP nr (...), chociaż Wykonawca przed dokonaniem przez (...) zapłaty nie przedstawił dowodów rozliczenia się z podwykonawcami za roboty objęte tym PŚP, nie ma zdaniem Sądu żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Oznacza ona jedynie, jak twierdzi sam pozwany, że (...) zrezygnował z zastrzeżonego na jego rzecz dodatkowego warunku, po spełnieniu którego miał obowiązek zapłaty i spełnił świadczenie nim Bank był uprawniony się go domagać. Wynikało to przede wszystkim z okoliczności zmiany numeru rachunku przeprowadzonej bez szczegółowego poinformowania pozwanego, że zmiana ta polega na wprowadzeniu płatności bezpośrednio na konto powodowego banku, a nie jak poprzednio na konto Wykonawcy (...). Sąd wskazał, że odstąpienie pozwanego od kontraktu nastąpiło w dniu 6 września 2012 r. Skuteczne odstąpienie przez (...) od Umowy z Wykonawcą rozpoczęło procedurę ustalania salda wzajemnych należności Wykonawcy i (...) w związku z realizacją i odstąpieniem od Kontraktu. W związku z całościowym rozliczaniem Kontraktu odstąpienie skutkowało m.in. wstrzymaniem dalszych płatności na rzecz Banku (także z tytułu PŚP nr (...)) zgodnie z Subklauzulą 15.4 Warunków Kontraktu. Uprawnienie (...) do wstrzymania się z zapłatą dalszych płatności obejmowało nie tylko należności, których termin zapłaty przypadał po odstąpieniu przez (...) od Umowy z Wykonawcą, lecz wszelkie należności Wykonawcy, których (...) nie uiścił do dnia odstąpienia od Umowy z Wykonawcą (także z tytułu PŚP nr (...)). Pozwany uzasadniał brak zapłaty na rzecz Banku w pierwszej kolejności brakiem wymagalności należności Banku wskutek nieprzedstawienia wobec (...) dowodów zaspokojenia podwykonawców, natomiast kwestia odstąpienia przez (...) od Umowy z Wykonawcą, dodatkowo uzasadniająca brak zapłaty należności na rzecz Banku, ma w ocenie Sądu w niniejszej sprawie wtórne znaczenie. Całościowe rozliczenie należności przysługujących (...) obejmuje oprócz kar umownych również roszczenia regresowe wobec Wykonawcy w związku z zaspokojeniem przez (...) podwykonawców, dostawców i usługodawców. Ponadto dotyczyło wszelkich strat poniesionych przez (...) z przyczyn leżących po stronie Wykonawcy w związku realizacją inwestycji oraz dodatkowe koszty zabezpieczenia i ukończenia robót. Pozwany wykazał, że przysługiwały mu względem Wykonawcy należności wynikające m.in. z : •naliczenia kar umownych zgodnie z treścią Subklauzuli 8.6. (d) Warunków Kontraktu tytułem niezłożenia skorygowanego Harmonogramu, w kwocie 216.000 zł; •naliczenia kar umownych zgodnie z treścią Subklauzuli 8.7 (c) Warunków Kontraktu z tytułu niewykonania Wymagalnej Minimalnej Ilości Wykonania w terminie ustalonym w Załączniku do Oferty – Dane Kontraktowe (Kamień Milowy), w kwocie 5.789 601,99 zł; •tytułu zapłaty dokonanej przez (...) na rzecz Podwykonawców na podstawie art. 6471 § 5 k.c. w kwocie 10.229 752,75 zł; •tytułu zapłaty dokonanej przez (...) na podstawie ustawy z dnia 28.06.2012 r. o spłacie niektórych niezaspokojonych należności przedsiębiorców, wynikających z realizacji udzielonych zamówień publicznych w kwocie 10.318.518,65 zł. Sąd wskazał, że w/w kary umowne zostały naliczone na podstawie Kontraktu oraz zgodnie z przewidzianymi w nim procedurami. Również roszczenia regresowe wobec Wykonawcy w związku z zaspokojeniem przez (...) podwykonawców, dostawców i usługodawców powstały z zachowaniem procedur określonych w stosunku do podwykonawców w Subklauzuli 4.4 Warunków Kontraktu oraz art.
k.c., a w stosunku do dostawców i usługodawców zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 28 czerwca 2012 r. o spłacie niektórych niezaspokojonych należności przedsiębiorców, wynikających z realizacji udzielonych zamówień publicznych. W ramach dokonywanego rozliczenia Kontraktu (...) wezwał Wykonawcę do zapłaty w/w opisanych należności w łącznej kwocie 26.553 873,39 zł. Wezwania do zapłaty zostały doręczone wszystkim członkom konsorcjum Wykonawcy najpóźniej w dniu 3 listopada 2014 r. Oświadczeniem z dnia 18 listopada 2014 r. (...) potrącił wobec Banku należności (...), przysługujące względem Wykonawcy z tytułu kar umownych za niewykonanie Wymagalnej Minimalnej Ilości Wykonania w terminie oraz niezłożenie skorygowanego Harmonogramu, jak również należności z tytułu zaspokojenia przez (...) podwykonawców, dostawców i usługodawców, z wierzytelnością Banku z tytułu PŚP nr (...) dochodzoną w niniejszym postępowaniu. Należności (...) wobec Wykonawcy przedstawione do potrącenia istniały i były zaskarżalne. Zostały one ustalone zgodnie z przewidzianymi dla ich określenia zasadami kontraktowymi. Ponadto były one wymagalne. Sąd wskazał, że w przypadku regresu „podwykonawczego” wierzytelności (...) wobec Wykonawcy były wymagalne w dacie określonej dla zaspokojonej wierzytelności podwykonawczej. Pozwany (...) bowiem, czyniąc zadość roszczeniom podwykonawców, dokonał zaspokojenia cudzego długu w rozumieniu art. 518 § 1 pkt 1 k.c., w związku z czym wstąpił w sytuację prawną podwykonawców, także w zakresie wymagalności przejętych roszczeń - subrogacja ustawowa z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Pozostałe wierzytelności były również wymagalne wskutek kierowanych do Wykonawcy wezwań do uiszczenia poszczególnych należności przysługujących (...), bądź stały się wymagalne z upływem 14-dniowego terminu do zapłaty, liczonego od doręczenia Wezwania do zapłaty, tj. najpóźniej od dnia 18 listopada 2014 r. W ocenie Sądu dokonane przez (...) wobec Banku potrącenie odpowiada zastrzeżonemu w dokumentach cesji prawu potrącania i pomniejszania rzeczywistych płatności. Wskutek potrącenia wskazane w Oświadczeniu o potrąceniu wierzytelności Pozwanego oraz Powoda umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej tj. do kwoty 20.318 172,59 zł. Sąd wskazał, że pozwany (...) był uprawniony na podstawie postanowień Kontraktu do potrącenia przysługujących mu należności z wierzytelności Wykonawcy, nawet jeżeli należności (...) powstały i stały się wymagalne później niż wierzytelność Wykonawcy. Ma to swoje uzasadnienie w mechanizmie i logice rozliczania Kontraktu. Dla kar umownych podstawę odliczenia ich przez (...) od każdej płatności należnej Wykonawcy stanowi Subklauzula 8.7 Warunków Kontraktu. Z kolei podstawę potrącenia przez (...) roszczeń regresowych wobec Wykonawcy w związku z zaspokojeniem podwykonawców przewiduje Subklauzula 4.4. I wreszcie Subklauzula 15.4 stanowi podstawę do pomniejszenia wynagrodzenia Wykonawcy o wszelkie straty poniesione przez (...) z przyczyn leżących po stronie Wykonawcy w związku realizacją inwestycji - w tym z tytułu zaspokojenia dostawców i usługodawców. Zachowaniu uprawnień (...) związanych z potrąceniem lub pomniejszaniem płatności na rzecz Wykonawcy służyć miały dodatkowe zastrzeżenia uwzględnione przez Bank w dokumentach cesji na żądanie (...). Dokonaniu przez (...) potrącenia wobec Banku wierzytelności przysługujących (...) wobec Wykonawcy co do zasady nie sprzeciwiał się również powołany już przez Sąd art. 513 k.c. Po pierwsze Wykonawca nie przedstawił (...) dowodów uiszczenia przez niego wynagrodzenia należnego podwykonawcom za roboty, objęte fakturą z tytułu PŚP nr (...), w wyniku czego (...) mimo nadejścia określonego w tej fakturze terminu był uprawniony do powstrzymania się z jej zapłatą, a Bank takiej zapłaty nie mógł się domagać. Zatem, skoro płatność objęta fakturą za PŚP nr (...) nie stała się wymagalna (wobec nieprzedstawienia przez Wykonawcę dowodów zaspokojenia podwykonawców), to (...) w świetle art. 513 § 2 k.c. mógł z nią potrącić przysługujące mu wobec Wykonawcy wymagalne wierzytelności np.: z tytułu zaspokojenia należności podwykonawców, dostawców i usługodawców lub kar umownych. Sąd wskazał, że nawet jeżeliby uznać, że Bank mógł oczekiwać zapłaty za PŚP nr (...) w terminie do 14 sierpnia 2012 r., to i tak byłaby ona potrącona na poczet przyszłej wierzytelności o wynagrodzenie za roboty budowlane. Teza, zgodnie z którą wierzytelność o wynagrodzenie za roboty budowlane (tj. „wierzytelności przewidziane w umowie o roboty budowlane w okresie przed wykonaniem robót”) jest wierzytelnością przyszłą jest powszechnie przyjmowana w judykaturze i orzecznictwie. Przy tym jak Sąd wskazał wcześniej w orzecznictwie poszerzono czasowe granice dopuszczalności podnoszonych przez dłużnika zarzutów wobec cesjonariusza w zakresie wierzytelności przyszłych objętych cesją. Sąd wskazał, że wierzytelność o wynagrodzenie za roboty budowlane powstałaby dopiero po odbiorze przez (...) całego obiektu, a wobec odstąpienia od Umowy – dopiero po zakończeniu ustalania salda wzajemnych należności (...) i Wykonawcy. Uzasadnia to wniosek, iż skoro płatności dokonywane w ramach częściowego rozliczenia są dokonywane na poczet końcowego wynagrodzenia za roboty budowlane, to trudno mówić o ich wymagalności jako takiej. Ta bowiem jest przymiotem wierzytelności o wynagrodzenie za roboty budowlane, który aktualizuje się dopiero po odbiorze całego obiektu. Wymagalna może być wyłącznie wierzytelność o zapłatę wynagrodzenia należnego (...) po dokonaniu przez niego odbioru całego obiektu, więc (...) mógł potrącić z PŚP nr (...) przysługujące mu wobec Wykonawcy wierzytelności, które powstały i stały się wymagalne przed takim odbiorem (z tytułu kar umownych oraz regresu „podwykonawczego”). Przy tym, ponieważ obiekt nie został przez Wykonawcę wykonany, to cezurę czasową powstania i wymagalności roszczeń (...) powinien zdaniem Sądu wyznaczać termin zakończenia końcowego rozliczenia Kontraktu. W ocenie Sądu nawet gdyby przyjąć, że wierzytelność z faktury za PŚP nr (...) była już wymagalna, to i tak art. 513 k.c. nie sprzeciwiał się potrąceniu przez (...) jego wierzytelności, które powstały i stały się wymagalne po terminie płatności tej faktury. Bank bowiem, akceptując zaproponowane przez (...) zmiany dokumentów cesji, wyraził zgodę na podnoszenie przez (...) także dalej idących zarzutów niż określone w art. 513 k.c. Sąd wskazał, że przepis ten zawiera normę ochronną, jest on przynajmniej w pewnym zakresie (jednostronnie w interesie dłużnika) dyspozytywny. Skoro dłużnik może zrzec się zarzutów przysługujących mu na podstawie art. 513 k.c. względem cesjonariusza, to uzasadniony jest wniosek, że w granicach swobody umów nabywca wierzytelności może wyrazić zgodę na podnoszenie przez dłużnika dalej idących zarzutów niż określone tym przepisie. Zatem Bank akceptując zaproponowane przez (...) zmiany dokumentów dotyczących cesji, mógł wyrazić zgodę na podnoszenie przez (...) także dalej idących zarzutów niż określone w art. 513 k.c. Oznacza to zdaniem Sądu, że pozwany wbrew twierdzeniom powoda może skutecznie przeciwstawić się jego roszczeniu poprzez potrącenie wierzytelności, które powstały i stały się wymagalne po dniu 14 sierpnia 2012 r. - wskazywanym przez powoda jako termin zapłaty faktury za PŚP nr (...). Wskutek potrącenia wskazane w oświadczeniu o potrąceniu wierzytelności pozwanego oraz umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej tj. do kwoty 20.318 172,59 zł. Wobec tego wierzytelność powoda w wysokości 20.318 172,59 zł., której zapłaty domaga się w niniejszym postępowaniu, wygasła w całości w następstwie potrącenia. W tym stanie rzeczy Sąd oddalił powództwo. O kosztach procesu Sąd orzekł na mocy art. 98 k.p.c. w związku z art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 166, poz. 1417 ze zm.) i § 2 ust. 2 i § 6 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Apelację od powyższego orzeczenia wniósł powód, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu: 1. naruszenie art. 233 § 1 K.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, wybiórczą ocenę materiału dowodowego sprawy i wyprowadzenie nieprawidłowych wniosków, z pominięciem treści twierdzeń i dowodów zgłoszonych przez powoda, a w konsekwencji wadliwą ocenę stanu faktycznego sprawy, nie wynikającą ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie:
Stąd zabezpieczenie (...) jako inwestora przed takim ryzykiem poprzez zapewnienie mu w stosunku do banku jako cesjonariusza dodatkowych uprawnień, związanych z monitorowaniem rozliczeń podwykonawców było celem, od osiągnięcia którego (...) uzależniał wyrażenie zgody na cesję. Ponieważ bank i wykonawca podpisali umowę cesji po złożeniu przez (...) oświadczenia o wyrażeniu na nią zgodę, załączając je do umowy cesji (§ 2 ust. 2 umowy cesji), to Sąd Okręgowy zasadnie przyjął, że nie tylko zapoznali się oni z jego treścią, ale także godzili się spełnić ów przewidziany przez (...) warunek otrzymania przez bank świadczenia. Tym bardziej, że świadkowie T. O., W. K. oraz K. K. wskazywali, że zgoda (...) na cesję miała zasadnicze znaczenie dla banku i była warunkiem koniecznym przelewu. Przy tym zeznania świadków M. Ś. oraz T. O. potwierdzają, że bank wszystkie dokumenty, dotyczące cesji, rozpatrywał łącznie. Stąd wobec złożenia przez (...) oświadczenia o zgodzie na cesję zarówno wobec banku i wykonawcy, a następnie załączenia go do umowy cesji, powodowy bank nie może obecnie zdaniem Sądu Apelacyjnego zasłaniać się tym, że warunek ten nie ma do niego zastosowania. Niezasadne są przy tym twierdzenia skarżącego, że skoro (...) oświadczył, że zapoznał się z umową cesji po jej podpisaniu przez bank i wykonawcę, a nie przewiduje ona wprost uprawnienia (...) do monitorowania rozliczenia Wykonawcy z podwykonawcami, to (...) zrezygnował z tego dodatkowego warunku. Zgodnie bowiem z § 2 ust. 2 umowy cesji zgoda dłużnika - (...) na przelew została załączona do umowy cesji, a (...) oświadczając że się z nią zapoznał potwierdził, że podtrzymuje swe oświadczenie w całości. Dodatkowo wskazać należy, że przewidziany w oświadczeniu (...) o zgodzie na cesję obowiązek przedłożenia przez wykonawcę dowodów rozliczenia się z podwykonawcami przed dokonaniem przez (...) zapłaty na rzecz banku, był warunkiem płatności związanym z cesją. Jednak samo uprawnienie zamawiającego (działającego w jego imieniu Inżyniera) do żądania takich dokumentów (i to niezależnie od cesji) wynikało z Warunków Kontraktu (Subklauzuli 1.12 oraz 14.3). Nie było zatem celowe aneksowanie kontraktu w celu wprowadzenia do niego dodatkowego obowiązku tej treści. Przedstawione wyżej rozważania Sądu Okręgowego potwierdzają, że Sąd dokonując wykładni oświadczenia (...) o wyrażeniu zgody na cesję i oświadczeń stron, zawartych w umowie cesji, uwzględnił wynikające z art. 65 § 1 k.c. dyrektywy dokonywania wykładni oświadczeń woli, wobec czego zarzut uchybienia przez Sąd Okręgowy temu przepisowi jest bezpodstawny. Sąd zasadnie przyjął, że zgodnym zamiarem stron, który określa wzajemne prawa i obowiązki, wynikające z umowy cesji, zgody na cesję i jej potwierdzenia, było uzależnienie zasadności roszczeń powoda z tytułu przelanych na jego rzecz wierzytelności z tytułu kolejnych PŚP od przedstawienia przez wykonawcę dowodów zapłaty na rzecz podwykonawców. Dodatkowo wskazać należy, że dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia umowy nie narusza zasady in dubio contra proferentem, w myśl której wątpliwości interpretacyjne, niedające się usnąć w drodze ogólnych zasad wykładni oświadczeń woli, powinny być interpretowane na niekorzyść powoda, będącego autorem tekstu umowy, wywołującego wątpliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2013 r., IV CSK 1/13, LEX nr 1375459). W niniejszej sprawie nie budzi też kontrowersji między stronami, iż w dacie zawarcia umowy o przelew wierzytelności wynagrodzenie wykonawcy w wysokości 20.318.172,59 zł nie było jeszcze należne wykonawcy, a więc że nie było ono wierzytelnością, która już przysługiwała cedentowi. Słusznie zatem uznał Sąd I instancji, iż przelana wierzytelność z tytułu wynagrodzenia wykonawcy za wykonanie przedmiotu umowy była wierzytelnością przyszłą. Konkretyzacja tejże wierzytelności - w ocenie Sądu Apelacyjnego - miała miejsce w trakcie realizacji umowy o roboty budowlane. Wypada wskazać, że zgodnie z treścią art. 513 § 1 k.c. dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie. W przywoływanym przez Sąd Okręgowy wyroku z dnia 25 maja 2005 r. w sprawie II CK 440/04, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, podzielany przez Sąd Apelacyjny, że w zakresie cesji wierzytelności przyszłej czasową cezurę podnoszenia przez dłużnika zarzutów przeciwko nabywcy wierzytelności, które miał on przeciwko zbywcy, należałoby przesunąć, co oznaczałoby możliwość podnoszenia zarzutów także po tej dacie. Takimi zarzutami są zarzuty przysługujące zamawiającemu względem wykonawcy (cedenta), wynikające z umowy o roboty budowlane (możliwość ich podnoszenia strona powodowa dopuszczała, zawierając umowę cesji). Jak już wskazywano „kontury” wierzytelności przyszłej w momencie sporządzenia umowy cesji zakreślała umowa o roboty budowlane. Sąd Okręgowy, oddalając powództwo, odniósł się do treści umowy łączącej pozwanego z konsorcjum. Z umowy tej wynika, że przelana wierzytelność konkretyzowała się w trakcie realizacji zadania inwestycyjnego, a mianowicie poprzez wystawianie co miesiąc faktur, które powiązane były z wykonaniem przez wykonawcę określonych prac budowlanych. Ustalone umową wynagrodzenie - objęte umową cesji - płatne było nie jednorazowo, ale w cyklach miesięcznych. Jest poza sporem, że do daty wystawienia faktury VAT nr (...) z dnia 21 czerwca 2012 r. na łączną kwotę 20.318.172,59 zł wcześniej wystawiane faktury w cyklach miesięcznych były opłacane zgodnie z zasadami, ustalonymi w potwierdzeniu przelewu wierzytelności. Spór co do realizacji zasad określonych w umowie przelewu i potwierdzeniu jej przez pozwanego wystąpił dopiero na etapie, gdy wykonawca zaprzestał wykonywania robót objętych umową z 17 czerwca 2010 r., co wystąpiło latem 2012 r. Faktura VAT z dnia 21 czerwca 2012 r. odnosiła się do robót wykonanych przez Konsorcjum w okresie od 21 kwietnia 2012 r. do 22 maja 2012 r. W fakturze tej wskazano termin płatności kwoty w niej określonej na 49 dni od dostarczenia jej zamawiającemu. Zarzut apelacji odnoszący się do naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów prawa materialnego z odwołaniem się do zapisów umowy o roboty budowlane nie jest słuszny. Uzupełniając ustalenia Sądu Okręgowego wskazać należy, iż w subklauzuli 14.3 umowy o roboty budowlane strony tejże umowy postanowiły, że po zakończeniu każdego miesiąca wykonawca przedłoży inżynierowi w liczbie egzemplarzy uzgodnionej z inżynierem i w postaci zatwierdzonej przez inżyniera, rozliczenie wykazujące szczegółowo kwoty, do których otrzymania wykonawca uważa się za uprawnionego, wraz z dokumentami uzasadniającymi, zawierającymi także raport o postępie pracy podczas tego miesiąca. Ustano także, że wykonawca przedłoży osobno w dwóch egzemplarzach rozliczenie robót wykonanych przez podwykonawców zgodnie z warunkiem subklauzuli 4.4 O ile nie było sporu co do tego, że dokumenty rozliczeniowe potwierdzone przez inspektora nadzoru były dołączone, o tyle wystąpił, już w czerwcu 2012 r., spór co do zapłacenia podwykonawcom należnych im wynagrodzeń. Strona pozwana przedstawiła określone twierdzenia i dokumenty prywatne, z których wynikało, że konsorcjum nie uregulowało wynagrodzenia swoim wykonawcom (podwykonawcom zamawiającego - pozwanego). Pozwany odwoływał się także do rozwiązań umowy cesji i oświadczenia o wyrażeniu zgody na cesję, zgodnie z którym pozwany dokona płatności z tytułu umowy na wykonanie robót budowlanych po spełnieniu wszystkich wymogów dla płatności tej z umowy wynikających, a w szczególności po przedstawieniu przez Cedentów przed otrzymaniem płatności dowodów uiszczenia należnego podwykonawcom wynagrodzenia za roboty, których płatność dotyczy. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, aby wykonawca przedstawił żądane przez zamawiającego potwierdzenia, nie była to zresztą okoliczność sporna między stronami. W dniu 6 września 2012 r. wykonawca złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy. Z powodu niezastosowania się wykonawcy do wezwania według subklauzuli 15.1 – wezwanie do poprawienia, które dotyczyło wykonania m.in. określonego asortymentu robót mostowych i drogowych, braku wymiernego postępu w robotach oraz z powodu nie wykonywania przez wykonawcę w sposób trwały wymagalnych zobowiązań pieniężnych, co powodowało, że wykonawca stawał się niewypłacalny, w dniu 6 września 2012 r. pozwany odstąpił od umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany po powzięciu wiosną i latem 2012 r. wiadomości, że wykonawca na wielu obiektach zaprzestał wykonywać roboty budowlane i nie przystąpił do ich wznowienia w wyznaczonym terminie, a także o tym, że zalega zgłoszonym podwykonawcom z zapłatą wynagrodzenia, uprawniony był wstrzymać zapłatę faktury VAT nr (...) z dnia 21 czerwca 2012 r. Wykonawca nie przedstawił (...) dowodów uiszczenia przez niego wynagrodzenia, należnego podwykonawcom za roboty objęte fakturą z tytułu PŚP nr (...), a zatem pozwany mimo nadejścia określonego w tej fakturze terminu był uprawniony do powstrzymania się z jej zapłatą. Wiedza pozwanego o sytuacji finansowej wykonawcy i nieopłaceniu wynagrodzenia zgłoszonym jemu podwykonawcom uprawniała też do dokonania zapłaty bezpośrednio podwykonawcom należnych im wynagrodzeń i pomniejszenia o wypłacone kwoty wynagrodzenia wykonawcy. Skorzystanie z tej możliwości przez zamawiającego i powołanie się na tę okoliczność wobec cesjonariusza, w odniesieniu do wierzytelności określonych fakturami VAT z dnia 21 czerwca 2012 r. było skuteczne w świetle rozwiązania przewidzianego art. 513 § 1 k.c. Zaznaczyć należy, że powodowi znani są podwykonawcy, którym przekazano należne wynagrodzenia. Do oświadczenia o potrąceniu dołączono dokumenty, które zostały przesłane bankowi przez pozwanego, a które dowodzą istnienia przesłanek do wypłacenia wynagrodzenia określonym podmiotom. Dodatkowo pozwany informował bank, jeszcze przed nadejściem terminu zapłaty, określonego w fakturze wystawionej za PŚP nr (...), tj. podczas spotkania w dniu 26 lipca 2012 r. (k. 1573), że należność objęta tą fakturą będzie potrącona z należnościami, powstałymi w związku z zaspokojeniem podwykonawców. Istnienie odpowiedzialności pozwanego za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcom wskazanym przez zamawiającego, w świetle łączącej strony umowy o roboty budowlane, umowy cesji oraz treści art.
Okoliczność wypłacenia stosownych kwot - ze wskazaniem dat dokonanych operacji bankowych - wynika z przelewów bankowych (dołączonych do oświadczenia o potrąceniu, jest to nadto okoliczność niesporna między stronami). Podsumowując ten wątek rozważań wskazać należy, że zawierając umowę przelewu wierzytelności w celu zabezpieczenia wierzytelności banku z tytułu umowy kredytu obrotowego, zawartej między bankiem i partnerem konsorcjum, powód godził się na przelanie przyszłej wierzytelności przysługującej konsorcjum z tytułu wykonywania robót budowlanych w oparciu o umowę z dnia 17 czerwca 2010 r. i umowę cesji z dnia 16 maja 2011 r., w takim kształcie, w jakim precyzowały ją te umowy. Bankowi, jako cesjonariuszowi, należała się zatem wierzytelność skonkretyzowana w wystawionych przez wykonawcę robót budowlanych fakturach częściowych, a wierzytelność ta - zgodnie z zapisem przewidzianym subklauzuli 4.4 szczególnych warunków kontraktu - mogła być pomniejszona o kwoty wypłacone bezpośrednio podwykonawcom z tytułu zaległych zobowiązań (umowne potrącenie wzajemnych wierzytelności między stronami umowy o roboty budowlane z tytułu opłacenia należności zgłoszonym podwykonawcom, z uwagi na treść art.
Wystąpienie przesłanek przewidzianych w sbklauzuli 4.4 wywarło taki skutek, że wykonawca otrzymałby pomniejszone wynagrodzenie, a więc tak pomniejszone wynagrodzenie objęte zostało cesją wierzytelności - cesjonariusz mógłby się domagać skutecznie od dłużnika (zamawiającego) wierzytelności w tak ustalonej wysokości. Postanowienia umowne w powyższym kształcie - jako nienaruszające zasady swobody umów (nie sprzeciwiały się naturze zawiązanego przez strony stosunku prawnego, jak i zasadom współżycia społecznego - art. 353 1 k.c.), uprawniały pozwanego do pomniejszenia wynagrodzenia o kwotę wynagrodzeń wypłaconych podwykonawcom, pracującym w ramach realizacji zadania inwestycyjnego. Roszczenie powodowego banku o zapłatę kwoty 20.318.172,59 zł, z pominięciem przyjętych rozwiązań umownych, jest nieusprawiedliwione i jako takie podlegało oddaleniu. W przywoływanym już wyroku z dnia 25 maja 2005 r. w sprawie II CK 440/04, Sąd Najwyższy wyraził stanowisko, że w zakresie cesji wierzytelności przyszłej czasową cezurę podnoszenia przez dłużnika zarzutów przeciwko nabywcy wierzytelności, w tym zarzutu potrącenia, należałoby przesunąć, co oznaczałoby możliwość podnoszenia zarzutów, które miał on przeciwko zbywcy, także po dacie dowiedzenia się o cesji. W tym kontekście istotne jest ustalenie wymagalności wierzytelności inkorporowanej w fakturze VAT nr (...) z dnia 21 czerwca 2012 r. na łączną kwotę 20.318.172,59 zł, wystawionej na podstawie PŚP nr (...). W ocenie Sądu Apelacyjnego wymagalność zapłaty wynagrodzenia wykonawcy, wskazanego w opisanych fakturach, nie powstała z dniem następnym po dniu wskazanym na fakturach jako dzień zapłaty kwoty 20.318.172,59 zł. Jak już wskazywano do faktury tej nie zostały dołączone potwierdzenia braku wymagalnych należności wobec zgłoszonych zamawiającemu podwykonawców. Takie potwierdzenia nie zostały przedłożone do czasu dokonania stosownych rozliczeń z podwykonawcami przez zamawiającego, pomimo zaprzestania świadczenia robót przez wykonawcę. Pozwany mając wiedzę o tym, że konsorcjum zaprzestało wykonywać roboty budowlane, a także o tym, że zalega zgłoszonym zamawiającemu podwykonawcom z zapłatą wynagrodzenia, był uprawniony - zgodnie z subklauzulą 4.4 i § 2 ust. 5 umowy cesji - wstrzymać zapłatę faktury VAT, wystawionej na podstawie PŚP nr (...) bez odpowiedzialności popadnięcia w zwłokę (z uwagi na brak potwierdzenia dokonania zapłaty zaległych zobowiązań termin wymagalności nie rozpoczął biegu). Dokumenty przedłożone zamawiającemu przez podwykonawców dowodzą, iż przed 14 sierpnia 2012 r. istniały wymagalne zobowiązania podwykonawców względem konsorcjum. W takiej sytuacji w ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany, po opłaceniu należności podwykonawcom, mógł potrącić swoją wierzytelność z tytułu uregulowania długu, który go obciążał jako dłużnika solidarnego, z wierzytelnością cedenta, gdyż jego wierzytelność nie stała się wymagalna później niż wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za wykonane prace (art. 498 k.c. i art. 513 § 2 k.c.). Wzajemne powiązanie tych wierzytelności, ich wewnętrzna łączność, w świetle postanowień umownych, jest oczywista. Wywody powoda zawarte w apelacji - dotyczące mocy prawnej faktur - mają walor czysto teoretyczny i abstrahują od postanowień umowy o roboty budowlane i umowy cesji, a przez to nie mogły być podzielone przez Sąd II instancji. W tym miejscu stwierdzić należy, że powód nie kwestionował faktu, że doszło do odstąpienia od umowy, twierdził jedynie, że skuteczne jest oświadczenie z dnia 6 września 2012 r. złożone przez wykonawcę. Na skutek odstąpienia od umowy następuje zniweczenie węzła obligacyjnego wynikającego z umowy. Wygasają nie tylko zobowiązania podstawowe z umowy, ale również dodatkowe, akcesoryjne, w tym także uregulowania, dotyczące sposobu rozliczenia stron, jedynie za wyjątkiem tych postanowień, które zgodnie z wolą stron mają działać nawet po rozwiązaniu umowy. Odstąpienie od kontraktu niewątpliwie modyfikuje dotychczasowe zasady rozliczania robót, zamiast ich częściowego odbierania i rozliczania powinna nastąpić całościowa wycena robót, z uwzględnieniem także kwot należnych zamawiającemu. Niezasadne są zatem twierdzenia powoda, że potrącenie może być realizowane wyłącznie przez Inżyniera Kontraktu poprzez pomniejszanie rzeczywistych płatności dopiero po wyczerpaniu procedury kontraktowej i poprzez wystawienie kolejnego Przejściowego Świadectwa Płatności. Wskazać przy tym należy, że należności regresowe pozwanego wobec wykonawcy, objęte potrąceniem, jak wskazano już wyżej, nie powstały w następstwie odstąpienia od kontraktu, lecz niezależnie od niego. Prowadzi to do wniosku, że niezależnie od rozstrzygnięcia kwestii, która ze stron kontraktu odstąpiła od niego skutecznie, pozwanemu i tak przysługiwałyby wierzytelności wobec wykonawcy z tytułu zaspokojenia podwykonawców, dostawców i usługodawców. Powyższe uwagi stanowią zarazem uzasadnienie odmowy uwzględnienia żądania zgłoszonego w apelacji na podstawie art. 380 k.p.c. o zmianę postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 24 marca 2015 r. Niezasadne są także zarzuty apelacji, dotyczące naruszenia przez Sąd art. 93 ust. 1 prawa upadłościowego. Jak wskazano na wstępie rozważań przedmiotem cesji były wierzytelności przyszłe. Nie powstawały one jednak w majątku cedenta – spółek konsorcjum, po czym były przenoszone do majątku cesjonariusza – banku, lecz od razu aktualizowały się w majątku banku. Oznacza to, że wierzytelność, będąca przedmiotem niniejszego sporu oraz dokonanego potrącenia, od momentu jej powstania nie była wierzytelnością wykonawcy, tj. spółek tworzących konsorcjum, w tym trzech spółek w upadłości, lecz wierzytelnością banku. Przepis art. 93 ust. 1 prawa upadłościowego nie ma zatem w niniejszej sprawie zastosowania. Kierując się powyższymi względami Sąd Apelacyjny oddalił apelację na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono zgodnie z jego wynikiem na podstawie art. 98 k.p.c. zasądzając od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 5.400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym zgodnie z art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.