- Kodeks pracy w związku z § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził również, że art. 21a ustawy z 16 kwietnia 2004 r. powołanej w punkcie 1 w związku z art.
powołanej w punkcie 1 w związku z § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz ;’;;p mmwarunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. Najważniejszym skutkiem powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego dla Sądu rozpoznającej sprawę w pierwszej instancji jest to, że przepis art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art.
, 3 i 5 kodeksu pracy, w związku z przepisami rozporządzeń o podróżach służbowych pracowników sfery budżetowej nie może być podstawą do zasądzenia kierowcy zawodowemu zwrotu kosztów noclegu w zagranicznych podróżach służbowych. W zakresie opisanym w wyroku Trybunału przepis ten został bowiem uznany za niezgodny z Konstytucją i jako taki nie może stosowany przez sądy. Skutkiem orzeczenia negatoryjnego Trybunału Konstytucyjnego (to jest o niezgodności danego przepisu z Konstytucją) jest bowiem utrata mocy obowiązującej przepisu niezgodnego z Konstytucją. Skutek ten następuje już z dniem wejścia w życie orzeczenia lub też w innym terminie określonym w wyroku Trybunału. Cały akt normatywny lub jego część (konkretnie oznaczone przepisy), które zostały uznane przez Trybunał za niezgodne z Konstytucją zostają usunięte z systemu prawa i przestają być jego elementem. Skutek ten następuje bez ingerencji jakichkolwiek innych organów Państwa z chwilą publikacji wyroku Trybunału w dzienniku urzędowym. Według Sądu Rejonowego, wyrok Trybunału ma taki skutek, iż przepisów powołanych w sentencji wyroku nie można stosować do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym. W rezultacie na ochronę prawną nie zasługuje roszczenie pracownika-kierowcy w transporcie międzynarodowym skierowane do pracodawcy o zapłatę ryczałtów za nocleg, oparte wyłącznie na przepisach powołanych w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Należy jednak zauważyć, że zgodnie z art. 9 § 1 k.p. źródłem prawa pracy są nie tylko przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Źródłami prawa pracy są bez wątpienia regulaminy wynagradzania. Sąd I instancji nadmienił ponadto, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zapadłym jeszcze przed wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 24 listopada 2016 roku ugruntowane zostało stanowisko, iż zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego odpowiedniego miejsca do spania w kabinie tego pojazdu podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, co powoduje, że pracownikowi przysługuje zwrot kosztów noclegu na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1 - 3 tego rozporządzenia albo na korzystniejszych warunkach i wysokości, określonych w umowie o pracę, układzie zbiorowym pracy lub innych przepisach prawa pracy. Według Sądu Rejonowego, powyższy pogląd wprost wynika z uchwały Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14 (OSNP 2014 nr 12, poz. 164) i został w pełni zaakceptowany w późniejszych orzeczeniach (Sąd Rejonowy wskazał m. in. na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2015 r. sygn. II PK 248/14, opubl. Legalis Numer 1341807; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2016 r. sygn. akt II PK 111/15, opubl. Legalis Numer 1482779). Sąd I instancji skonstatował także, że należy w tym miejscu przywołać także pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroków Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2015 roku sygn. II PK 241/14 (opubl. Legalis Numer 1337760) i z dnia 15 września 2015 roku sygn. II PK 248/14 (opubl. (...)), w których Sąd Rejonowy – podzielając stanowisko wyrażone w uchwale z 12 czerwca 2014 roku sygn. II PZP 1/14 – wyraził jednocześnie zapatrywanie, zgodnie z którym określona w umowie o pracę (czy regulaminie) kwota może w pełni kompensować koszty podróży zagranicznej jeżeli nie jest ona mniej korzystna niż przepisy powszechne w zakresie minimalnych kosztów wyżywienia (według art.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy Sąd I instancji uznał, że w spornym okresie wysokość i zasady wypłaty przysługujących kierowcom świadczeń z tytułu podróży służbowych pracodawca unormował w obowiązującym u niego od 3 stycznia 2012 roku Regulaminie pracy. Regulamin ten został zmieniony przez pracodawcę w maju 2013 roku, a zatem po upływie spornego okresu. Akt ten wskazywał iż z tytułu noclegu w zagranicznej podróży służbowej ryczałt nie należy się natomiast kierowcom przysługuje dieta w zryczałtowanej wysokości 7 a od 1 marca 2013 roku 10 euro za jedną dobę podróży. Sąd I instancji także podkreślił, iż pozwany pracodawca nie jest podmiotem publicznym, zatem miał on prawo do ukształtowania należności z tytułu podróży zagranicznych w sposób odmienny, niż zostało to dokonane w przepisach rozporządzenia wykonawczego. Regulacje wewnętrzne natomiast musiały być nie mniej korzystne niż te, jakie zostały w tej materii zawarte w Kodeksie pracy. Ograniczenia wynikające z regulacji ustawowej dotyczą jednak jedynie kwoty diety, zaś nie wskazują wysokości ryczałtu. Oznaczało to w praktyce, iż diety z tytułu podróży służbowej za granicą mogły być uregulowane na niższym poziomie niż zostało to dokonane w rozporządzeniu z 2002 roku, a później z 2013 roku, nie mogły być one jednak niższe niż diety ustalone w rozporządzeniu z tytułu podróży służbowej na terenie kraju (Sąd Rejonowy wskazał na uzasadnienie do wyroku SN z dnia 3 lutego 2016 roku w sprawie II PK 334/14). Według Sądu Rejonowego, powodowi za podróż zagraniczną wypłacana była kwota, która obejmowała całość należności z tytułu podróży służbowej, w tym dietę w wysokości 7 euro za dobę – tj. w wysokości nie niższej niż dieta krajowa. Sąd I instancji także podkreślił, iż powód zapoznał się z regulacjami obowiązującymi w pozwanej spółce. Dowodem na powyższe są oświadczenie przy podejmowaniu zatrudnienia – o zapoznaniu się z obowiązującym Regulaminem wynagradzania. Powód znał zatem treść obowiązującej u pozwanego regulacji – została ona wprowadzona do indywidualnego stosunku pracy łączącego strony. Sąd Rejonowy stwierdził, że powództwo o zapłatę ryczałtów za noclegi należało oddalić jako nieuzasadnione, zaś po przeanalizowaniu wyliczeń świadczeń wypłaconych przez pozwaną powodowi z tytułu diet w podróżach służbowych dokonanych w oparciu o zestawienia i notatki przedstawione przez powoda, należało uznać, że powodowi zostały wypłacone wszelkie należności z tytułu podróży służbowej jakie wynikały z łączącej go ze stroną pozwaną umowy o pracę, co powód potwierdził własnoręcznym podpisem pod szczegółowym rozliczeniami podróży służbowych. W konsekwencji Sąd Rejonowy oddalił również powództwo o diety z tytułu podróży służbowych. W rozpoznawanej sprawie o kosztach procesu Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 98 k.p.c., na koszty składały się koszty zastępstwa procesowego strony pozwanej, policzone zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, opiewały na kwotę 1.800 zł zgodnie z regułami określonymi w przepisach § 12 ust. 1 pkt. 2 w zw. z § 6 pkt 5 (75 % z kwoty 2.400 zł) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu z dnia 28 września 2002 r. (Dz.U. Nr 163, poz. 1348), w brzmieniu obowiązującym od 1 sierpnia 2015 roku do 31 grudnia 2015 roku. Od powyższego wyroku apelację złożył powód M. O. za pośrednictwem profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem zaskarżając go w całości. Przedmiotowemu orzeczeniu zarzucił:
– podstawy roszczenia w niniejszej sprawie. W myśl przywołanego przepisu, pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową. Podróżą służbową jest wykonywanie przez pracownika na polecenie pracodawcy zadań służbowych poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy. W niniejszej sprawie, podstawową rzeczą Sądu Rejonowego było zatem zbadanie, czy w niniejszej sprawie podróż służbowa lub podróże służbowe odbyły się , a jeśli tak to gdzie i w jakich okresach. Obie strony w toku procesu przedstawiły zestawienie w jakich okresach i gdzie miały miejsce podróże służbowe , z tytułu odbycia których powód żąda zapłacenia spornych ryczałtów i diet. Zestawienia powoda zostały sporządzone w oparciu o jego prywatne zapiski, natomiast pozwany wskazał odbyte podróże w oparciu o dokumenty płacowe generowane w zakładzie – delegacje służbowe wystawiane przez pracodawcę . Rozważania prawne poczynione przez Sąd I instancji w uzasadnieniu do skarżonego orzeczenia są również istotne, ale najpierw należało według Sądu Okręgowego zbadać czy przesłanki zaistnienia roszczenia ze wskazanego wyżej artykuły zostały spełnione, a to nie było w niniejszej sprawie oczywiste ani w wyraźny sposób przyznane przez stronę przeciwną. Sąd Rejonowy przyjął za udowodniony fakt podróży powoda do Bułgarii, Czech, Francji, Irlandii, Holandii, Niemiec i Turcji (uzasadnienie – k. 303-304) opierając się jedynie na zapiskach powoda w postaci: tabelek z nazwami krajów i z wysokością należności z tytułu diet i ryczałtów (k. 19-21v.); tabelki z liczbą dni spędzonych w poszczególnych państwach (k. 22); podsumowania odnośnie kwot (k. 23); podsumowania odnośnie krajów (k. 24); zapisanych odręcznych pismem kartek z kalendarza (k. 38 – 121). Sam fakt odbvywania podróży służbowych w spornym okresie czasu nie jest sporny ale obie strony wskazują inne okresy podróży i kraje , do których miały miejsce. Nie można zatem przyjąć ,iż okolicznością niesporną w sprawie jest w jakich okresach i w jakich miejscach odbywały się te podróże. Ponadto warto wskazać na rozbieżności w zakresie kwot ryczałtów i diet przysługujących za podróże (za każdym razem inna wysokość). Złożone przez obie strony dokumenty, w oparciu o które biegły sporządził opinię wariantową różnią się. Sąd rozpoznający sprawę nie wskazał natomiast dlaczego rekonstruując stan faktyczny oparł się na zapiskach powoda a nie na wersji pozwanego. Ponadto w materiale dowodowym brak jest bardzo istotnych dokumentów , które pozwalałyby na weryfikację twierdzeń stron co do przebiegu ( czasu trwania i miejsc podróży) takich jak listy obecności czy też karty pracy składające się na dokumentację pracowniczą, a warto skonstatować, że zgodnie z przepisem art. 94 pkt 9a k.p., pracodawca ma obowiązek prowadzenia dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników. Jest to podstawowy obowiązek pracodawcy, a jego niewykonanie stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika – naruszenie obowiązku prowadzenia dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy (art. 281 pkt 6 k.p.). Dokumentacja ta w pewnym zakresie stanowi potwierdzenie wywiązywania się pracodawcy z ciążących na nim, a wynikających z konkretnego stosunku pracy, obowiązków względem danego pracownika. Brak dokumentacji, wynikający z zaniedbania jej prowadzenia przez pracodawcę powoduje zmianę wynikającego z art. 6 K.c. rozkładu ciężaru dowodów, przerzucając go na osobę zaprzeczającą faktom, z których strona powodowa wywodzi skutki pozwu (wyrok SA w Białymstoku z 10 kwietnia 2003 roku, III APa 40/02, OSA 2003/12/43). Pracodawca ma w takich sytuacjach obowiązek wykazać, że pracownik nie pracował w takim rozmiarze, jak twierdzi, a tym bardziej jaki udokumentował (uzasadnienie wyroku SN z 5 maja 1999 roku, I PKN 665/98, OSNP 2000/14/535). W przeciwnym razie , kiedy dokumentacja pracownicza jest prawidłowo prowadzona , to pracownik musi udowodnić ,że zapisy w niej poczynione są nierzetelne i nie odpowiadają rzeczywistości. Brak rzetelnej ewidencji pracy obciąża pracodawcę, a nie powołującego się na nią pracownika. Konsekwencją braku ewidencji czasu pracy lub jej nierzetelności jest powstanie po stronie pracownika możności udowodnienia wszelkimi sposobami tego, że pracował w określonych godzinach nadliczbowych, w tym za pomocą dowodów z zeznań świadków, czy też własnoręcznie prowadzonej dokumentacji. Pracownik (powód) może powoływać wszelkie dowody na wykazanie zasadności swego roszczenia, w tym posiadające mniejszą moc dowodową niż dokumenty dotyczące czasu pracy, a więc na przykład dowody osobowe, z których prima facie (z wykorzystaniem domniemań faktycznych - art. 231 k.p.c.) może wynikać liczba przepracowanych godzin. (por. odpowiednio wyrok SN 09-07-2009 II PK 34/09 LEX nr 527067). W takim wypadku oddalenie powództwa nie oznaczało rozpoznania istoty sprawy, gdyż sprawę może zakończyć tylko orzeczenie, które poprzedza postępowanie dowodowe, w zakresie koniecznym do ustalenia podstawy rozstrzygnięcia. W rozpoznawanej sprawie postępowanie dowodowe w zakresie roszenia o zapłatę diet i ryczałtów nie zostało przeprowadzone, a rozstrzygnięcie Sądu I instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy w konsekwencji zaniechania zbadania materialnej podstawy żądania. Analizując postępowanie przeprowadzone przed Sądem I instancji nie sposób ustalić dlaczego Sąd odmówił wiarygodności dowodom przedstawionym przez stronę pozwaną w zakresie kiedy i gdzie powód odbył konkretne podróże służbowe a oparł się w tym zakresie na zapiskach i twierdzeniach powoda. Rozpoznając roszczenie o zapłatę ryczałtów i diet z tytułu podróży służbowych w pierwszej kolejności ustaleniu podlega gdzie i kiedy kierowca je odbył. W powyższych warunkach w ocenie Sądu Okręgowego konieczne jest wydanie orzeczenia kasatoryjnego. Ponadto przeprowadzenie postępowania dowodowego w celu wyjaśnienia zasadności roszczenia o odszkodowanie przez Sąd Odwoławczy i po dokonaniu jego oceny - wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, faktycznie ograniczyłoby merytoryczne rozpoznanie sprawy do jednej instancji i w konsekwencji prowadziłoby to do pozbawienia stron prawa do dwuinstancyjnego merytorycznego postępowania. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 4 k. p. c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, X Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pozostawiając temu Sądowi w myśl art. 108 § 2 k. p. c. rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów procesu za drugą instancję. Orzekając w powyższy sposób Sąd II instancji nie badał zasadności apelacyjnych zarzutów. Wobec nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd I instancji, wydane orzeczenie nie nadawało się do kontroli instancyjnej. Sąd Okręgowy był więc zwolniony z analizy merytorycznej poprawności wydanego przez Sąd Rejonowy rozstrzygnięcia w zakresie wyznaczonym zarzutami apelacji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy powinien mieć na uwadze wskazane powyżej uchybienia procesowe. W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy winien dokonać ustalenia, czy powód faktycznie i w jakich okresach na polecenie pracodawcy wykonywał zadania służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy. Należy wyjaśnić rozbieżności pomiędzy wersją zdarzeń powoda a pracodawcy co do terminów wyjazdów, długością i przebiegiem tras. W celu zweryfikowania rozbieżności Sąd powinien w pierwszej kolejności zgromadzić całą ewidencję czasu pracy powoda a w przypadku dalszych wątpliwości ustalić istotne fakty w tym zakresie w oparciu o osobowe źródła dowodowe, przesłuchując osobę czy osoby zajmujące się prowadzeniem spraw kadrowo-płacowych czy dyspozytora, jeżeli pozwany zatrudniał taką osobę. To pozwoli bowiem na rzetelne ustalenie stanu faktycznego i ewentualne zanegowanie wersji przedstawianej przez jedną ze stron. Sąd winien również przy ponownym rozpoznaniu sprawy zgromadzić całość dokumentacji płacowej i wraz z żądanymi w toku postępowania drukami PIT, skierować je do biegłego celem wyliczenia spornych należności. W przypadku ryczałtów za noclegi wskazać na marginesie należy ,iż uregulowanie zawarte w Regulaminie, wyłączające to świadczenie w przypadku noclegu w kabinie samochodu budzą wątpliwość w świetle orzecznictwa SN. Rozpoznając sprawę Sąd I instancji powinien rozważyć, po ustaleniu szczegółowym gdzie powód jeździł i w jakich terminach, czy nie powstaje konieczność dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu księgowości celem wyliczenia kwot ryczałtów za noclegi powoda w spornym okresie czasu jako różnicy między kwotami należnymi na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów po pomniejszeniu tych należności o kwoty stanowiące różnicę pomiędzy kwotą wypłaconych w tym okresie na rzecz powoda należności z tytułu podróży służbowych a kwotą diet należnych, w wysokości minimalnej wynikającej z powszechnie obowiązujących przepisów dotyczących tych należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju - w rozbiciu na poszczególne miesiące spornego okresu. Następnie Sąd winien szczegółowo uzasadnić swoje decyzje i stanowisko w motywach wyroku, wskazując przede wszystkim dlaczego jedne środki dowodowe uznał za wiarygodne a innym odmówił wiarygodności. W tym celu Sąd I instancji przede wszystkim uzupełni zeznania przesłuchiwanych już w procesie świadków, zadecyduje o zasadności zgłaszanych przez strony wniosków dowodowych w tym o dopuszczeniu dowodów z dokumentów, przesłucha strony na wskazane wyżej okoliczności oraz mając na uwadze obowiązującą w procesie zasadę kontradyktoryjności, zobowiąże pełnomocników stron do złożenia ewentualnych dodatkowych wniosków dowodowych, w szczególności w zakresie dokumentacji pracowniczej. W konsekwencji powyższego Sąd dokona ustaleń faktycznych istotnych dla wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, oceniając dowody zgromadzone w sprawie zgodnie z zasadą swobodnej oceny. Umożliwi to Sądowi prawidłową ocenę zasadności roszczenia powoda. Mając powyższe na uwadze orzeczono, jak w sentencji. SSO Agnieszka Domańska-Jakubowska SSO Ireneusz Łaski SSO Sylwestra Przybysz Uzasadnienie sporządził asystent P. K. Zaakceptowano SSO A. J. 27.10.2017
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.