VI ACa 91/16

Sygn. akt VI ACa 91/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 kwietnia 2017r. Sąd Apelacyjny w Warszawie Wydział VI Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA Ksenia Sobolewska – Filcek (spr.) Sędzia SA Agata Zając Sędzia SO (del.) Maciej Kruszyński Protokolant Katarzyna Mikiciuk po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa (...) S.A. w Ł. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu (...) Szpitalowi (...) w W. z udziałem prokuratora Prokuratury (...) w W. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 29 września 2015r. sygn. akt IV C 51/15 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala powództwo oraz zasądza od (...) S.A. w Ł. na rzecz (...) Szpitala (...) w W. kwotę 3 600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu; II. zasądza od (...) S.A. w Ł. na rzecz (...) Szpitala (...) w W. kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt VI ACa 91/16 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 21 listopada 2014 r. (...) S.A. w Ł. (dalej: spółka (...)) wniosła o zasądzenie od (...) Szpitala (...) w W. na jej rzecz kwoty 111.903,99 zł. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu swojego żądania powódka stwierdziła, że jej roszczenia wynikają z umowy konsorcjum z dnia 8 marca 2013 r. zawartej przez powódkę z (...) S.A. w S., w związku z przetargiem publicznym na dostawę leków (znak (...) oraz (...)) ogłoszonym przez pozwanego. Intencją stron umowy konsorcjum było złożenie wspólnej oferty przetargowej i realizacja zamówienia. W dniu 24 kwietnia 2013 r. oraz w dniu 3 lipca 2013 r. pozwany zawarł z członkami konsorcjum umowy na dostawy leków, produktów leczniczych i płynów infuzyjnych, które zostały wykonane w całości. Pozwany nie zapłacił jednak za 29 faktur wystawionych w okresie od czerwca do października 2013r., pomimo wezwania do zapłaty z dnia 24 stycznia i 26 maja 2014 r. Uzasadnia to wystąpienie z powództwem o zapłatę przez powódkę będącą wierzycielem solidarnym. Na dochodzoną sumę składają się kwota 97.495,31 zł – należności głównej oraz kwota 14.408,68 zł tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie, według stanu na dzień 18 listopada 2014 r. Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 10 grudnia 2014 r. Sąd Okręgowy w Warszawie nakazał pozwanemu, aby zapłacił na rzecz powódki kwotę 111.903,99 zł z ustawowymi odsetkami oraz kwotę 4.999 zł tytułem kosztów procesu, albo wniósł w terminie dwóch tygodni sprzeciw. W sprzeciwie od nakazu zapłaty (...) Szpital (...) w W. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Zdaniem pozwanego spółka (...) została w całości zaspokojona przez powódkę, która jest wyspecjalizowanym podmiotem finansowym, na którego, bez odpowiedniego zezwolenia, nie można przenieść wierzytelności wobec zakładu opieki zdrowotnej. Nie jest również dopuszczalne dokonanie jakiejkolwiek czynności prawnej skutkującej zmianą wierzyciela pozwanego. Do takich czynności należy zaś zaliczyć powołaną w pozwie umowę konsorcjum. Wyrokiem z dnia 29 września 2015 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 111.903,99 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 19 listopada 2014 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 9.213,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy poprzedził następującymi ustaleniami faktycznymi: W dniu 8 marca 2013 r. (...) S.A. w S. (lider konsorcjum) zawarła z (...) S.A. w Ł. (członek konsorcjum) umowę konsorcjum celem przystąpienia do postępowania przetargowego na dostawę płynów infuzyjnych i produktów leczniczych – znak przetargu (...), ogłoszonego przez (...) Szpitala (...) w W.. Lider konsorcjum miał przygotować dokumentację i złożyć ofertę, a następnie realizować na swój koszt i odpowiedzialność zamówienie w terminach i na warunkach określonych w umowie. Członek konsorcjum zobowiązany był do nadzorowania wykonywania umowy zawartej pomiędzy konsorcjum, a zamawiającym, pod względem finansowym oraz udzielić liderowi konsorcjum finansowania. Przyjęto również, że poprzez złożenie oferty i wybór oferty przez Szpital powstaje solidarna odpowiedzialność Szpitala za zobowiązania względem uczestników konsorcjum, stosownie do art. 367 k.c. (solidarność wierzycieli). Rozliczenia ze Szpitalem wynikające z niniejszej umowy, do 30 dni od daty wymagalności wierzytelności przysługującej konsorcjum, miał prowadzić lider konsorcjum, a po tym terminie członek konsorcjum. W tym samym dniu spółki (...) udzieliły pełnomocnictwa liderowi konsorcjum do reprezentowania ich w postępowaniu o udzielenie zamówienia na dostawę płynów infuzyjnych i produktów leczniczych – znak przetargu (...). W dniu 24 kwietnia 2013 r. konsorcjum zawarło z pozwanym umowę numer (...) na sprzedaż płynów infuzyjnych i produktów leczniczych. Umowa zawarta była na okres 12 miesięcy, towar miał być dostarczany częściami, zaś zapłata należności miała następować w terminie 30 dni od złożenia każdej z faktur VAT, na konto wykonawcy. W dniu 22 maja 2013 r. spółki (...) (odpowiednio lider i członek) zawarły umowę konsorcjum celem przystąpienia do ogłoszonego przez pozwanego postępowania przetargowego na dostawę leków – znak przetargu (...). Lider konsorcjum miał przygotować dokumentację i złożyć ofertę, a następnie realizować na swój koszt i odpowiedzialność zamówienie w terminach i na warunkach określonych w umowie. Członek konsorcjum zobowiązany był do nadzorowania wykonywania umowy zawartej pomiędzy konsorcjum, a zamawiającym, pod względem finansowym oraz udzielić liderowi konsorcjum finansowania. Przyjęto również, że poprzez złożenie oferty i wybór oferty przez Szpital powstaje solidarna odpowiedzialność Szpitala za zobowiązania, względem członków konsorcjum, stosownie do art. 367 k.c. (solidarność wierzycieli). Rozliczenia ze Szpitalem wynikające z niniejszej umowy, do 30 dni od daty wymagalności wierzytelności przysługującej konsorcjum, miał prowadzić lider konsorcjum, a po tym terminie członek konsorcjum. W tym samym dniu spółki (...) udzieliły pełnomocnictwa liderowi konsorcjum do reprezentowania ich w postępowaniu o udzielenie zamówienia na dostawę płynów infuzyjnych i produktów leczniczych – znak przetargu (...). W dniu 3 lipca 2013 r. konsorcjum zawarło z pozwanym umowę numer (...) na sprzedaż leków. Umowa została zawarta na okres 24 miesięcy; towar miał być dostarczany sukcesywnie, częściami; zaś zapłata należności miała następować w terminie 30 dni od złożenia każdej z faktur VAT, na konto wykonawcy. Konsorcjum wywiązało się z dostawy zamówionych towarów w terminie i z tego tytułu, w okresie od 17 czerwca do 30 października 2013r., wystawiła faktury VAT. Pozwany nie zapłacił jednak wynikających stąd należności. Pismami z dnia 26 maja 2014 r. spółka (...) wezwała pozwanego do zapłaty należności z faktur wraz z odsetkami. W ocenie Sądu Okręgowego powództwo spółki (...) należało uwzględnić. Bezsporne w sprawie pozostawało: zawarcie umów konsorcjum, zawarcie umów sprzedaży pomiędzy spółkami tworzącymi konsorcjum a pozwanym, dostarczenie i odbiór zamówionego towaru, wysokość należności wynikającej z tego tytułu, termin jej wymagalności i wysokość należności ubocznych. Odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu nieważności umowy konsorcjum, jako naruszającej ustawowy zakaz wyrażony w art. 54 ust. 5 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej oraz zarzutu zaspokojenia spółki (...) przez podmiot trzeci – spółkę (...) w trybie art. 356 § 2 k.c. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: W konsorcjum zewnętrznym (jawnym), będącym organizacją współdziałania widoczną dla osób trzecich (jak w niniejszym wypadku), uczestnicy mogą, lecz nie muszą występować wobec osób trzecich we wspólnym imieniu. Z istnienia umowy konsorcjum nie musi więc wynikać współuczestnictwo konieczne po stronie powodowej. To postanowienia umowy nienazwanej zawiązującej konsorcjum rozstrzygają w przedmiocie istnienia współuczestnictwa jego uczestników, dochodzących zapłaty od zamawiającego. Zaś w sprawie niniejszej strony umowy konsorcjum postanawiały, że poprzez złożenie oferty i wybór oferty przez Szpital powstaje solidarna odpowiedzialność Szpitala za zobowiązania względem konsorcjum, stosownie do art. 367 k.c. (solidarność wierzycieli). Zatem każdy z członków konsorcjum mógł samodzielnie wystąpić z żądaniem zasądzenia kwot wynikających z zawartych umów sprzedaży, a więc powodowi przysługiwała czynna legitymacja procesowa. W Kodeksie cywilnym ustawodawca przewidział dwie instytucje prowadzące do zmiany wierzyciela: przelew wierzytelności (art. 509 k.c.) i tzw. surogację ustawową, czyli wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 k.c.). Zaś zawarcie umowy konsorcjum pomiędzy spółką (...), a powódką nie stanowiło – wbrew stanowisku pozwanego – działania zmierzającego do obrotu wierzytelnościami. W związku z tym umowa ta była ważna, co wynika z istoty instytucji konsorcjum i analizy postanowień umów powołanych przez powódkę. Umowa konsorcjalna wyróżnia się tym, iż jej przedmiotem jest konkretne przedsięwzięcie gospodarcze. Współpraca uczestników konsorcjum nie ma więc charakteru stałego. Zwykle motywem utworzenia konsorcjum jest duży rozmiar i wysokie koszty przedsięwzięcia gospodarczego lub chęć rozłożenia ryzyka związanego z danym przedsięwzięciem gospodarczym. W sprawie niniejszej zaś nie ulega wątpliwości, że umowy konsorcjum zostały zawarte celem przystąpienia do przetargu rozpisanego w trybie zamówień publicznych i realizacji wspólnego przedsięwzięcia, z podziałem określonych obowiązków pomiędzy członków konsorcjum. Takiego charakteru umów nie wyklucza takie ukształtowanie przez strony stosunku prawnego, że tylko jedna z nich obowiązana była realizować dostawę leków i produktów leczniczych, a druga finansowała działalność tej pierwszej i nadzorowała wykonywania umowy zawartej pomiędzy konsorcjum, a zamawiającym, pod względem finansowym. Przy czym to, że spółka (...) była w stanie samodzielnie wykonać zamówienie, nie wyklucza dopuszczalności zawarcia przez nią umowy konsorcjum. Wbrew też stanowisku pozwanego udział powódki w konsorcjum nie jest pozorny, albowiem udzielone przez nią finansowanie drugiemu członkowi pozwalało na realizację zamówienia, a jego brak mógłby oznaczać popadnięcie przez wykonawcę w kłopoty finansowe. Okolicznością powszechnie znaną jest bowiem trudna sytuacja szpitali i zaleganie przez nie z zapłatą należności za dostarczone towary, czy wykonane usługi. Żadne też z postanowień umów konsorcjum nie prowadziło do skutku w postaci zmiany wierzyciela, albowiem już od samego początku - zawarcia umów sprzedaży w wyniku przeprowadzenia postępowania przetargowego - pozycja obydwu członków konsorcjum była jednakowa, tzn. z chwilą spełnienia zamówienia, obydwa podmioty stawały się wierzycielami zamawiającego na zasadnie solidarności wierzycieli. Art. 23 Prawa zamówień publicznych dopuszcza możliwość wspólnego ubiegania się przez wykonawców o udzielenie zamówienia. Skoro więc powódka była stroną umów konsorcjum, to na równi ze spółką (...) stała się wierzycielem pozwanego w zakresie roszczenia pieniężnego o zapłatę za dostarczone leki i produkty lecznicze. Ostatecznie nie doszło zatem do naruszenia art. 54 ust. 5 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej. Sąd Okręgowy nie podzielił też stanowiska pozwanego co do pozorności umowy konsorcjum oraz jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i z art. 353 1 k.c. (przekroczeniu zasady swobody umów). Stwierdził też, że pozwany nie wskazał konkretnej czynności prawnej dokonanej przez powódkę, która miałaby stać się nieważna jako pozorna, zmierzająca do obejścia prawa, czy sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Posługiwał się jedynie pojęciem „przystąpienie do konsorcjum”. Brak jednak podstaw do uznania, że zawarcie umów konsorcjum stanowiło czynność pozorną, skoro umowy te były przez obie strony wykonywane, tj. powódka realizowała obowiązek finansowania spółki (...) i wykonywała czynności związane z dochodzeniem należności (kierowała do pozwanego wezwania do zapłaty), zaś spółka (...) realizowała dostawy leków i produktów leczniczych do pozwanego. W ocenie Sądu Okręgowego zawarcie umów konsorcjum nie miało też na celu zmiany wierzyciela, tj. przeniesienia wierzytelności spółki (...) na powódkę, jako osobę trzecią, co w świetle art. 58 § 1 k.c. uzasadniałoby uznanie ich za czynności zmierzające do obejścia ustawy. Przeciwnie, na ich podstawie powódka miała stać się wraz z w/w spółką współwierzycielką w stosunku do pozwanego (§ 4 umów). A nie sposób dopatrzyć się naruszenia prawa w tym, że faktyczne zamówienie zobowiązany był realizować jeden członek konsorcjum, inny zaś obowiązany był zapewnić ich finansowanie w trakcie realizacji, w sytuacji, gdy graniczyło z pewnością, że zamawiający będzie się opóźniał z uiszczeniem wynagrodzenia (uzasadnienie wyroku 17 lutego 2015 r., VI ACa 511/14). Ani przystąpienie przez powódkę do umowy konsorcjum, ani sama umowa nie są też sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obydwie strony umów skorzystały z możliwości zawiązania konsorcjum celem sprzedaży i dostarczenia pozwanemu leków i produktów leczniczych, bez których pozwany nie mógłby prowadzić działalności leczniczej. Przy czym pozwany nie wskazał, jakie konkretnie zasady współżycia społecznego miały być naruszone, a równocześnie sam tych zasad nie dochowywał, skoro nie płacił w terminie za dostarczone towary. Wobec powyższego, zdaniem Sądu Okręgowego, ukształtowanie stosunku konsorcjum, jak w przypadku przedmiotowych umów, nie naruszało art. 353 1 k.c., gdyż ani jego treść, ani cel, nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie, ani zasadom współżycia społecznego. Sąd Okręgowy uznał też za niezasadny zarzut pozwanego, że wierzytelność spółki (...) została zaspokojona przez powódkę. Regulacja art. 356 § 2 k.c. nie znajdzie bowiem zastosowania wówczas, gdy działanie osoby trzeciej nie będzie spełnieniem świadczenia za dłużnika, ale realizacją zobowiązania tego podmiotu wynikającą z umowy zawartej z wierzycielem (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 9 grudnia 2010 r., IV CSK 239/10). W sprawie niniejszej powódka nie jest osobą trzecią w rozumieniu w/w przepisu, a współwierzycielem solidarnym, na rzecz którego, wskutek wniesienia niniejszego pozwu dłużnik (pozwany) powinien spełnić świadczenie (art. 367 § 2 k.c.). Natomiast dokonywanie przez powódkę wpłat na rzecz spółki (...) odbyło się w ramach finansowania, które było jednym z jej obowiązków, jako członka konsorcjum. W żadnym wypadku nie może być uznane za spełnienia świadczenia zamiast dłużnika. Sąd Okręgowy stwierdził ponadto, że nawet gdyby przyjąć, że umowa konsorcjum jest nieważna z mocy art. 54 ust. 6 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, jako objęta dyspozycją art. 54 ust. 5 powołanej ustawy, to także w tym wypadku nie można mówić, aby spełnienie na rzecz spółki (...) świadczenia przez powódkę wskutek wpłat dokonywanych w ramach finansowania stanowiło spełnienie świadczenia za osobę trzecią w rozumieniu art. 356 § 2 k.c. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia o odsetkach Sąd Okręgowy powołał art. 481 § 1 k.c. W apelacji od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości, pozwany - (...) Szpital (...) w W. wniósł o jego zmianę i oddalenie powództwa w całości, względnie uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji wraz z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił: 1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu istotnych okoliczności faktycznych wskazanych w toku postępowania przez stronę pozwaną, a dotyczących merytorycznych i prawnych argumentów wskazujących na fakt, że - wobec jednoznacznie wskazanego w ustawie (art. 54 ust. 5 ustawy o działalności leczniczej) zakazu dokonywania zmiany wierzyciela - powód jako podmiot profesjonalne zajmujący się windykacją, przystąpił do konsorcjum wyłącznie w celu przejęcia wierzytelności, a nie faktycznego udziału w wykonaniu przedmiotu zamówienia, którego w rzeczywistości nie wykonywał ani w całości, ani w części; 2. naruszenie art. 233 k.p.c. i 232 k.p.c. oraz 278 k.p.c. jak też 227 k.p.c. polegające na tym, że sąd I instancji uwzględniając powództwo spółki (...) nie zbadał w wystarczającym zakresie istotnych okoliczności sprawy, w szczególności legitymacji procesowej powoda w sytuacji, w której umowa ze Szpitalem zawarta była jedynie przez spółkę (...) (na co wskazuje podpis osoby działającej w imieniu tej spółki na ostatniej stronie umowy), a nie (...) (tym samym (...) nie jest stroną tej umowy), gdyż - niezależnie od okoliczności wskazanych w pkt 1 oraz nieważności umowy konsorcjum - spółka (...) nie posiadała skutecznego upoważnienia do zwarcia umowy z pozwanym także w imieniu (...), co winno być przedmiotem ustaleń sądu I instancji z urzędu; 3. naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. polegające na tym, iż sąd I instancji w nie odniósł się wyczerpująco do kwestii zarzutu braku umocowania spółki (...) do działania (zawarcia umowy ze Szpitalem) w imieniu (...) oraz ograniczył się jedynie do lakonicznego stwierdzenia, iż w niniejszej sprawie nie doszło do obejścia zakazu zmiany wierzyciela, choć bezsprzecznie powód jako podmiot profesjonalnie zajmujący się obrotem wierzytelnościami uczestniczył w konsorcjum z bezpośrednim zamiarem wyłącznie przejęcia długu pozwanego, a nie wykonywaniem przedmiotu umowy (przedmiot umowy był realizowany wyłącznie przez spółkę (...)); 4. naruszenie art. 5 k.c. oraz art. 353