Sygn. akt III AUa 1702/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 września 2017 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Jolan

§ 1KPC poprzez zaniechanie zawiadomienia spółki (...) s.r.o.

będącego pracodawcą powoda o toczącym się postępowaniu, podczas gdy niniejsze postępowanie bezpośrednio dotyczy nie tylko pracownika, ale i pracodawcy, który odprowadza składki na ubezpieczenie społeczne za pracownika i który jest bezpośrednio zainteresowany wynikiem postępowania;

1. art. 233 KPC poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób dowolny tzn.:
2. w szczególności poprzez wywiedzenie z materiału dowodowego, że zatrudnienie powoda na Słowacji ma charakter marginalny, podczas gdy ze złożonych przez powoda dokumentów takie okoliczności nie wynikają, a jedynie fakt, że świadczy pracę przez 10 godzin miesięcznie za wynagrodzeniem 40 euro;
3. w szczególności poprzez wywiedzenie z pisma słowackiego organu, że zatrudnienie powoda na Słowacji ma charakter marginalny, podczas gdy nie można tego uznać za fakt, a za opinię, a także niemożliwe jest wydanie takiej oceny bez wiedzy o pracy powoda w obydwu krajach, a słowacki organ nie posiada takiej wiedzy, a ponadto polski organ rentowy powinien we własnym zakresie dokonać analizy kwestii marginalności:
4. w szczególności poprzez wywiedzenie z okoliczności, że powód prowadzi działalność od 1986 r., że działalność ta jest na tyle opłacalna, że każde zatrudnienie na Słowacji będzie miało charakter marginalny, podczas gdy z czasu prowadzenia działalności nie można wywodzić informacji o dochodach. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja okazała się o tyle uzasadniona, że doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Odnosząc się do podniesionych przez apelującego zarzutów przypomnieć wypada, na co słusznie wskazał także Sąd Okręgowy, że dla ustalenia podlegania określonemu systemowi ubezpieczeń społecznych przez osobę wykonującą równocześnie pracę najemną oraz pracę na własny rachunek na terenie różnych Państw Członkowskich Unii Europejskiej, mają zastosowanie przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.04.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. U. UE L z 2004 r. Nr 166 poz. 1) – zwane dalej „rozporządzeniem podstawowym” oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 987/2009 z 16.09.2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia Nr 883/2004 (Dz. U. UE L z 2009 r. Nr 284 poz. 1) – zwanego dalej „rozporządzeniem wykonawczym”. Od daty wejścia Polski do Unii Europejskiej osoba będąca równocześnie pracownikiem najemnym na terytorium jednego z Państw Członkowskich oraz prowadząca działalność na własny rachunek w Polsce, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia w Polsce pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 pkt 4 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz. U. z 2015r. poz. 121 z późn. zm.). Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 rozporządzenia 883/2004, osoby, do których stosuje się rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo właściwe jest ustalane zgodnie z przepisami tytułu II rozporządzenia. Z art. 13 ust. 3 rozporządzenia 883/2004 wynika, że osoba, która wykonuje pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym wykonuje pracę najemną. Wyłączona jest tym samym możliwość ustalenia prawa właściwego dla tego stosunku prawnego w inny sposób niż wskazany przez ten przepis. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Unii Europejskiej opiera się więc na zasadzie, zgodnie z którą osoby przemieszczające się na terytorium Unii podlegają systemowi zabezpieczenia tylko jednego państwa członkowskiego (art. 11 rozporządzenia 883/2004). Zasada ta ma zapobiec wystąpieniu zbiegu mających zastosowanie przepisów ustawodawstw krajowych oraz komplikacji, które mogłyby z tego wyniknąć (pkt 15 preambuły do rozporządzenia 883/2004). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zasadą, która mogła mieć zastosowanie przy wyborze jednego z dwóch ustawodawstw z zakresu zabezpieczenia społecznego, była zasada koordynacji przewidziana w art. 13 ust. 3 rozporządzenia 883/2004, na którą ta zasadnie zwrócił uwagę zarówno organ rentowy, jak i Sąd Okręgowy. W celu zastosowania tej zasady regulacje unijne określają jednak stosowną procedurę postępowania wyznaczonych instytucji ubezpieczeniowych zainteresowanych państw członkowskich. Procedurę tę opisuje art. 16 rozporządzenia 883/
5. Zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia, osoba, która wykonuje pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich, informuje o tym instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, a stosownie do art. 16 ust. 2 wyznaczona instytucja państwa członkowskiego miejsca zamieszkania niezwłocznie ustala ustawodawstwo mające zastosowanie do zainteresowanego, uwzględniając art. 13 rozporządzenia podstawowego i art. 14 rozporządzenia wykonawczego. Takie wstępne określenie mającego zastosowanie ustawodawstwa ma charakter tymczasowy. Instytucja ta informuje wyznaczone instytucje każdego państwa członkowskiego, w którym wykonywana jest praca, o swoim tymczasowym określeniu. Jak stanowi art. 16 ust. 3, tymczasowe określenie mającego zastosowanie ustawodawstwa, przewidziane w ust. 2, staje się ostateczne w terminie dwóch miesięcy od momentu poinformowania o nim instytucji wyznaczonych przez właściwe władze zainteresowanych państw członkowskich, zgodnie z ust. 2, o ile ustawodawstwo nie zostało już ostatecznie określone na podstawie ust. 4, lub przynajmniej jedna z zainteresowanych instytucji informuje instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę państwa członkowskiego miejsca zamieszkania przed upływem tego dwumiesięcznego terminu o niemożności zaakceptowania określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej kwestii. Dla określenia kompetencji organu rentowego oraz sądów polskich w zakresie ustalenia istnienia zatrudnienia pracowniczego w innym państwie członkowskim (odpowiednio - możliwości zastosowania art. 13 ust. 3 rozporządzenia 883/2004 przy ustalaniu ustawodawstwa właściwego dla ubezpieczonego mającego miejsce zamieszkania w Polsce oraz zastosowania poszczególnych etapów procedury opisanej w art. 16 rozporządzenia 987/2009) istotne znaczenie ma stanowisko przyjęte w wyroku Sądu Najwyższego z 06.06.2013 r., II UK 333/12 (OSNP 2014 Nr 3, poz. 47). W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest dopuszczalna ocena stosunku prawnego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim przez instytucję miejsca zamieszkania osoby wnoszącej o ustalenie właściwego ustawodawstwa, ponieważ stwierdzenia spełnienia warunków ubezpieczenia społecznego w systemie prawnym państwa wykonywania pracy podlegającym koordynacji na podstawie rozporządzenia 883/2004 dokonują organy właściwe do stosowania tego prawa. Oznacza to, że polski organ rentowy (jako instytucja właściwa według miejsca zamieszkania wnioskodawcy) nie ma kompetencji do oceny spełnienia warunków objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym w innym państwie członkowskim z tytułu wykonywania tam pracy najemnej. Wynika z tego, że do organu rentowego należy przede wszystkim ustalenie (w trybie i sposób przewidziany w ww. art. 16) czy osoba uprawniona podlega ubezpieczeniu społecznemu w innym państwie członkowskim (państwie, gdzie wykonywana jest praca najemna), a nie ustalenie czy ważny jest stosunek prawny (np. umowa o pracę najemną) będący podstawą objęcia jej ubezpieczeniem społecznym w tym państwie. Jeżeli organ rentowy poweźmie wątpliwości co do ważności stosunku prawnego będącego podstawą objęcia tytułem ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim w ramach postępowania w przedmiocie ustalenia ustawodawstwa właściwego, to nie może samodzielnie przesądzać tej kwestii, lecz musi wyczerpać formalny tryb ustalania właściwego ustawodawstwa przewidziany w art. 16 rozporządzenia 987/2009 (por. K. Ślebzak, Podleganie ubezpieczeniu społecznemu w przypadku jednoczesnego wykonywania pracy i prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium przynajmniej dwóch państw członkowskich UE, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2012 nr 11, s. 33). Powyższe stanowisko ma uzasadnienie w art. 1 pkt a rozporządzenia 883/2004, który na potrzeby stosowania tego rozporządzenia definiuje pojęcie „pracy najemnej” (określenie „praca najemna” oznacza wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako taka do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce). Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy, odwołujący domagał się ustalenia wobec niego ustawodawstwa właściwego słowackiego, informując, że jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą na terytorium Polski (w Polsce ma też miejsce zamieszkania) oraz wykonuje pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim. Odwołujący niewątpliwie w świetle tych okoliczności wszedł w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności i pracy najemnej w różnych państwach, stąd koniecznym stało się zbadanie, czy spełnia warunki ubezpieczenia ustanowione przez system zabezpieczenia społecznego w prawie krajowym wskazanym przez normy kolizyjne jako właściwe. W tym wypadku organ ubezpieczeń społecznych miejsca zamieszkania ubezpieczonego był uprawniony tylko do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia 883/2004 (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 23.08.2007 r., I UK 68/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 300), nie miał natomiast kompetencji do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia w sensie prawnym. Ocena ta mogła nastąpić wyłącznie na podstawie wskazanego przez normę kolizyjną przepisów miejsca świadczenia pracy i mogła być dokonana tylko przez organ władny te przepisy stosować. Sąd Okręgowy, opierając się na twierdzeniach instytucji ubezpieczeniowej, uznał, że skarżący wykonywał pracę o charakterze marginalnym. Zauważyć przy tym należy, że organ rentowy, w zasadzie wyłącznie w oparciu o treść pisma Socialna Poistovna oraz niedostarczenie dokumentu (...), stwierdził, że G. T. podlega ustawodawstwu polskiemu. Sąd Apelacyjny stwierdził, że na podstawie tak sformułowanego stanowiska instytucji słowackiej oraz w związku z faktem, iż G. T. nie przedłożył w organie rentowym żadnych dokumentów potwierdzających podleganie ubezpieczeniom według prawa słowackiego, pozwany nie uzyskał podstaw do ustalenia, iż wnioskodawca winien podlegać ustawodawstwu polskiemu. W ocenie Sądu Odwoławczego, Sąd Okręgowy niezasadnie tym samym uznał, że w oparciu o ten materiał, organ rentowy mógł już wydać decyzję ostateczną. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew stanowisku pozwanego, a za nim Sądu Okręgowego, to organ rentowy winien przedsięwziąć starania o uzyskanie jednoznacznego i niebudzącego żadnych wątpliwości stanowiska instytucji słowackiej, a nie upatrywać, w ograniczonej dokumentacji przedłożonej przez wnioskodawcę, podstaw do odstąpienia od ponownego zwrócenia się do Socialnej Poistovnej o zweryfikowanie przedstawionych przez nią informacji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, samo stanowisko instytucji słowackiej, wynikające ze złożonej przez nią pisemnej informacji nie było wystarczająco precyzyjne, konkretne i jasne, a ponadto organ słowacki nie nadesłał na prośbę ZUS formularza (...). Należy wskazać, że organ rentowy, a za nim Sąd Okręgowy, nie wziął pod uwagę na jakiej podstawie odwołujący dysponował kserokopią formularza druku (...). Należy wskazać, że formularz (...) wydawany jest wyłącznie na wniosek zainteresowanej instytucji. Służy on do wymiany informacji o przebytych okresach ubezpieczenia między zainteresowanymi instytucjami państw członkowskich UE/EFTA, tj. instytucją, do systemu której zamierza przystąpić dana osoba a instytucjami, w których osoba ta była uprzednio ubezpieczona. Formularz (...) nie jest wydawany na wniosek osoby zainteresowanej. Ponadto, zgodnie z art. 12 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego – dokumenty potwierdzające przebyte (tj. zakończone) okresy ubezpieczenia zdrowotnego mogą być wystawione wyłącznie w przypadku wystąpienia z wnioskiem przez zainteresowaną instytucję. Sąd Apelacyjny wskazuje również, że jeśli intencją zainteresowanego jest uzyskanie potwierdzenia podlegania wskazanemu przez niego ustawodawstwu, to temu służy wniosek o wydanie poświadczenia na formularzu (...) którego podstawę stanowi art. 19 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego. Wówczas ocena takiego żądania należy do organów i instytucji właściwych tego państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo miałoby być zastosowane. Z kolei wydanie tego poświadczenia będzie wiążące dla państwa miejsca zamieszkania przy ustaleniu ustawodawstwa właściwego tak długo, jak nie zostanie wycofane/unieważnione. W tej to właśnie procedurze zainteresowany może dochodzić swoich praw wynikających z norm kolizyjnych rozporządzenia podstawowego i tym samym doprowadzić do ustalenia ustawodawstwa państwa miejsca wykonywania pracy - zgodnie ze swoim żądaniem. W zależności zatem od swoich intencji, zainteresowany może poddać się procedurze koordynacyjnej angażującej wszystkie zainteresowane państwa członkowskie, w której niemożliwe jest podważanie co do meritum ich wspólnego porozumienia w sprawie ustalenia ustawodawstwa właściwego (wystąpić w wnioskiem o ustalanie ustawodawstwa właściwego), albo skorzystać z procedury umożliwiającej zakwestionowanie stanowiska państwa członkowskiego miejsca wykonywania pracy co do niepodlegania jego ustawodawstwu (wystąpić z wnioskiem o wydanie poświadczenia(...)) (Wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2017 r. II UK 248/16). Należy również wskazać, że apelujący podnosił, że to pracodawca ponosił koszty jego zakwaterowania i dojazdów, jednakże nie poparł tych twierdzeń żadnymi dokumentami, aczkolwiek organ rentowy stwierdzając, że praca odwołującego miała charakter marginalny, bowiem była ekonomicznie nieopłacalna, winien przeanalizować swoje stanowisko chociażby pod tym kątem. Skarżący w swojej apelacji wskazywał również, że postępowanie toczyło się bez udziału jego słowackiego pracodawcy, tj. (...)s.r.o., którą w jego ocenie należało uznać za podmiot zainteresowany, a więc stosownie do art.

§ 2

k.p.c., spółka powinna była zostać zawiadomiona przez Sąd o toczącym się postępowaniu bowiem nie brała udziału w sprawie. Odnosząc się do powyższego stanowiska, Sąd Apelacyjny wskazuje, że zainteresowanym w rozumieniu art.

§ 2k.p.c.

jest podmiot, którego praw i obowiązków bezpośrednio dotykać może wynik toczącej się sprawy. W analizowanej sprawie, wbrew twierdzeniom apelującego, wymienionego pracodawcy nie sposób uznać za podmiot zainteresowany. Rzeczona sprawa dotyczy bowiem ustalenia ustawodawstwa państwa jakiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych ma podlegać odwołujący, który jest osobą prowadzącą działalność gospodarczą i wykonująca pracę najemną na terenie dwóch różnych państw członkowskich. Rodzaj i charakter tej sprawy w żadnym razie nie dotyczy zatem bezpośrednio praw i obowiązków wskazanego słowackiego pracodawcy odwołującego. Sąd Apelacyjny stwierdza, że ponowne rozpoznanie sprawy przez organ rentowy powinno jednoznacznie wyjaśnić, w ramach prawidłowo zastosowanej procedury współpracy z organem słowackim, czy w stosunku do wnioskodawcy słowacki organ rozstrzygnął wiążąco we właściwej mu procedurze, że uznaje G. T. za świadczącego pracę najemną na terenie Słowacji, a w związku z tym osobę podlegającą ustawodawstwu słowackiemu. W tym względzie organ rentowy, kierując stosowne zapytanie do strony słowackiej, winien uzyskać od niej jednoznaczne stanowisko w zakresie podlegania przez G. T. ubezpieczeniom słowackim. Ustalenie to winno się zaś opierać na pozyskanym przez organ rentowy właściwym dokumencie – prawomocnej decyzji, formularzu(...) (odmowie jego wydania). W zależności od tego, jak zadecyduje ostatecznie organ słowacki w tym zakresie, polski organ rentowy rozstrzygnie następnie o właściwym ustawodawstwie dla wnioskodawcy co do okresu transgranicznego zbiegu tytułów ubezpieczenia. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok wraz z poprzedzającą go decyzją i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu na podstawie art. 477 14a k.p.c. O kosztach postępowania Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. del. SSO Roman Walewski SSA Jolanta Cierpiał SSA Małgorzata Aleksandrowicz