postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne); nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Uznanie konkretnej klauzuli umownej za postanowienie niedozwolone wymaga stwierdzenia łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych w nim przesłanek, a zatem analizowane postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego): 1) nie może być postanowieniem w sposób jednoznaczny określającym główne świadczenia stron, 2) nie może być postanowieniem uzgodnionym indywidualnie oraz 3) musi kształtować prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przy czym zgodnie z art. 22 1 k. c. konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalności gospodarczą lub zawodową. W niniejszej sprawie kredyt udzielony został powodom w celu zakupu lokalu mieszkalnego, który miał zaspokajać ich potrzeby mieszkaniowe. Nie ulegało więc wątpliwości, że umowa kredytowa nie była związana z działalnością zawodową ani gospodarczą powodów, którzy w zakresie jej zawarcia są konsumentami w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Bezsporne było również, iż klauzule z § 3 ust. 3 obu umów kredytowych nie określały w sposób jednoznaczny głównego świadczenia stron, stąd pierwsza przesłanka uznania klauzuli za niedozwoloną nie wymaga odrębnej analizy. W tym zakresie Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, iż nie sposób zgodzić się z twierdzeniami powodów, iż to postanowienie umowy nie było z nimi indywidualnie uzgadniane. Przesłanka braku indywidualnego uzgodnienia powinna być badana z zastosowaniem przepisu art.
k.c., zgodnie z którym za nieuzgodnione indywidualnie należy uznać te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Podkreślić należy, że ciężar udowodnienia indywidualnych uzgodnień spoczywa na tym, kto się na nie powołuje (art.
Bezspornym było w niniejszej sprawie, iż umowa kredytowa została zawarta na podstawie wzorca umownego, jednak wskazać należy, iż zarówno w decyzji kredytowej, kalkulacji kredytowej, jak i samej umowie, wskazane było dokładnie zabezpieczenie w postaci ubezpieczenia niskiego wkładu. Nie umknęło uwadze Sądu I instancji, iż również kwota składki na to ubezpieczenie została konkretnie wpisana. Zdaniem tego Sądu osoba należycie dbająca o własne interesy, podpisując umowę kredytu zapoznałaby się z jej treścią, a zgadzając się na konkretną formę jego zabezpieczenia, powzięłaby wszelkie możliwe informacje o takiej formie zabezpieczenia. W niniejszej sprawie sytuację powodów należy także rozpatrywać biorąc pod uwagę, iż mają oni wykształcenie wyższe oraz, iż powód prowadzi własną działalność gospodarczą, zaś powódka zajmuje stanowiska specjalisty ds. sprzedaży, co w ocenie Sądu Rejonowego tym bardziej przemawia za tym, iż powodowie byli świadomi zapisów podpisywanej umowy kredytowej oraz związanych z tym kosztów. Tym bardziej, iż z doświadczenia życiowego wynika, iż banki nie udzielają kredytów obejmujących tak wysoki procent ceny nieruchomości bez dodatkowych zabezpieczeń. Nie umknęło także uwadze Sądu, iż powodowie posiadali środki pieniężne na wniesienie większego wkładu własnego niż to uczynili, co wykluczyłoby konieczność takiej formy zabezpieczenia kredytu. Dokonując oceny kolejnej przesłanki uznania postanowienia umownego za niewiążące, Sąd I instancji wskazał – odwołując się w tym zakresie do dorobku orzeczniczego Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 13 lipca 2005 r., w sprawie o sygn. akt I CK 832/04), iż przez „rażące naruszenie interesów konsumenta” należy rozumieć nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku zobowiązaniowym. Również działanie wbrew dobrym obyczajom, w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego oznacza tworzenie przez przedsiębiorcę takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron stosunku umownego. Przy czym w stosunkach z konsumentami oceny zachowań przedsiębiorców należy dokonywać w świetle takich wartości jak: lojalność, uczciwość, szczerość, zaufanie, rzetelność czy fachowość. Postanowienia umów, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z ww. wartościami, a zatem sprzecznie z zasadami etyki, moralności i aprobowanymi społecznie obyczajami kontraktowymi, kwalifikować należy zawsze jako sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniu przepisu art.
Z reguły za sprzeczne z dobrymi obyczajami uznaje się również działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności (tak też trafnie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w W. w wyroku z dnia 29 kwietnia 2011 roku, XVII AmC 1327/09). Sąd jest zatem obowiązany do badania i oceny, czy konkretne klauzule umowne przekraczają zakreślone przez ustawodawcę granice rzetelności kontraktowej w zakresie kształtowania praw i obowiązków stron konsumenckiego stosunku obligacyjnego. Te rozważania doprowadziły Sąd Rejonowego do poglądu, iż zakwestionowane przez stronę powodową postanowienie umowne nie spełniło także tej przesłanki. Nie sposób uznać, iż forma zabezpieczenia w postaci ubezpieczenia niskiego wkładu została powodom narzucona. Nie można uznać, iż powodowie zostali wprowadzeni w błąd przez pozwanego, głównie dlatego, iż wiedzieli że będą musieli uiścić opłatę z tego tytułu i znali jej wysokość, jak również nigdy wcześniej nie kwestionowali pobranych przez pozwanego opłat. Ostatecznie stwierdzając, iż § 3 ust. 3 umowy kredytowej nr (...) oraz § 3 ust. 3 umowy kredytowej (...) wiązały powodów, powództwo o zwrot nienależnie pobranych kwot z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu podlegało oddaleniu. O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 k. p. c. Apelację od tego wyroku z dnia 4 marca 2016 r. wnieśli powodowie K. B.
k. c.- nieuzgodnione indywidulanie są postanowienia umowne przyjęte z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. W dalszym ciągu takie postanowienie umowne kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i narusza jego interesy. Przesłanka ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia jego interesów z art. 385 § 1 k. c. dotyczy bowiem oceny treść wzorca, a nie sposobu jego wprowadzenia do umowy. Te rozważania prowadzić muszą do wniosku o zasadności kolejnego podniesionego w apelacji zarzutu – naruszenia art. 22 1 k. c. Istotnie bowiem zgodnie z tym uregulowaniem za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Uregulowania Kodeksu cywilnego w tym zakresie nie narzuciły na konsumenta żadnych innych ograniczeń. W szczególności wiedza, umiejętności, czy też charakter prowadzonej przez niego działalności zawodowej pozostają bez wpływu na zakres udzielanej przez prawodawcę takiemu konsumentowi ochrony. Lakonicznie wyrażone w tym zakresie stanowisko Sądu Rejonowego co do wpływu aktywności zawodowej powodów na zakres możliwej im, do udzielenia ochrony jest zatem całkowicie nieuprawnione. Podkreślić tu należy – co w toku postępowania nie było w istocie sporne – iż zwarte z (...) umowy nie były związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przez K. B.
k. c., zgodnie z którym ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Tym samym w realiach sprawy niniejszej to pozwany winien udowodnić, iż klauzula ubezpieczenia niskiego wkładu własnego została indywidualnie uzgodniona z powodami. Tymczasem z treści odpowiedzi na pozew wnioskować należy, iż pozwany doszukuje się pewnego automatyzmu pomiędzy treścią Regulaminu udzielania kredytów, którzy przewiduje szerokie możliwości przedstawienia dodatkowego zabezpieczenia, a indywidualnym uzgodnieniem treści klauzuli umownej. W ocenie Sądu Okręgowego nie jest prawdziwym zaprezentowane tu przez pozwanego wnioskowanie, zgodnie z którym wskazanie w Regulaminie udzielania kredytów możliwość udzielenia dodatkowego zabezpieczenia także w innych formach, aniżeli ubezpieczenie niskiego wkładu własnego, sprawia, iż wprowadzona w tym zakresie do umowy klauzula została indywidualnie uzgodniona z konsumentem. Zwrócić też należy uwagę, iż w sprawie brak jest charakterystycznych dla prowadzenia negocjacji dowodów, takich w szczególności jak korespondencja elektroniczna (przedstawiona przez pozwanego korespondencja dotycząca ubezpieczenia niskiego wkładu własnego była prowadzona bezpośrednio przed zainicjowaniem postępowania – w roku 2014). Ponadto zwrócić należy uwagę, iż umowa zawarta została na wzorcu przygotowanym przez pozwanego. Te okoliczności muszą prowadzić do wniosku, iż kwestia ubezpieczenia niskiego wkładu własnego w istocie nie była przedmiotem jakichkolwiek indywidualnych negocjacji pomiędzy stronami. Na tle powyższych rozważań zwrócić należy uwagę, iż wśród komentatorów w zasadzie zgodnie przyjmuje się, iż aby określone postanowienie umowy mogło zostać uznane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu komentowanego przepisu, spełnione muszą zostać jednocześnie cztery warunki: – umowa musi być zawarta z konsumentem, – postanowienie umowy nie zostało uzgodnione indywidualnie, – postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, – postanowienie sformułowane w sposób jednoznaczny nie dotyczy głównych świadczeń stron. (A. Rzetecka - Gil, Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania - część ogólna, LEX/el., 2011, kom. do art. 385
brak związania konsumenta taką klauzulą. Tym samym powyższe uregulowanie stanowi materialnoprawną podstawę zgłoszonego powództwa. Wysokość dochodzonego roszczenia nie była w toku niniejszego postępowania kwestionowana i jak prawidłowo ustalił to Sąd Rejonowy kwoty uiszczone przez powodów w poczet ubezpieczenia niskiego wkładu własnego wyniosły łącznie dochodzoną pozwem kwotę 12 156.46 zł. Mając na uwadze, iż roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia generalnie należą do tzw. świadczeń bezterminowych, termin ich wymagalności winien być ustalony zgodnie z art. 455 kk. c., a zatem niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Wezwanie takie nastąpiło w dniu 22 lipca 2015 r. (karta 44 akt sądowych) i przynajmniej od tego dnia powodowie w istocie mogli domagać się odsetek. W tym zakresie zwrócić także należy uwagę na wniosek apelacyjny – w apelacji, powodowie domagali się zasądzenia odsetek za okres od dnia wniesienia pozwu, czyli od dnia 23 września 2013 r. (w pozwie powodowie domagali się odsetek za okres od dnia 6 sierpnia 2013 r.). W takiej sytuacji Sąd Okręgowy uznał, iż rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego oddalające roszczenie odsetkowe za okres od 6 sierpnia 2013 r. do dnia 22 września 2013 r. uprawomocniło się. Uwzględnienie powyższych zarzutów czyni w istocie bezprzedmiotową ocenę pozostałych zarzutów zgłoszonych w apelacji. Uwzględniając zgłoszone powództwo zarówno co do zasady, jak i wysokości ocenić należy także podniesiony w apelacji zarzut przedawnienia roszczenia. W ocenie Sądu Okręgowego dochodzone w sprawie niniejszej roszczenie nie miało charakteru świadczenia okresowego. Jakkolwiek kwestionowane postanowienie umowne przewidywało możliwość badania przez Bank w istocie co 36 miesięcy, czy doszło do całkowitej spłaty zadłużenia objętego ubezpieczeniem i ewentualne – w zależności od wyników tego badania – obciążanie kredytobiorców dalszymi opłatami z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, rozwiązanie to nie sprawia jednak, iż świadczenie powodów miało charakter periodyczny. Uprawnienie pozwanego do badania w okresach wskazanych w umowie przesłanek do obciążenia powodów opłatą za ubezpieczenie niskiego wkładu własnego nie stanowi o periodycznym charakterze zobowiązania. Na brak tej periodyczności wskazuje również zapis ograniczający łączny okres ubezpieczenia do 108 miesięcy. Jak już wskazano ubezpieczenie nie było także związane z działalnością gospodarczą powodów, a zatem roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia w realiach niniejszej sprawy przedawnia się na zasadach ogólnych – z upływem 10 letniego okresu. Ponieważ pierwsza kwota składki ubezpieczenia niskiego wkładu własnego została pobrana w dniu 8 lutego 2008 r. zaś wystąpienie z pozwem w dniu 23 września 2015 r. przerwało bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 k. c.) zarzut przedawnienia musi być uznany za niezasadny. Konsekwencją uwzględnienia powództwa w istocie w całości było nałożenie na pozwanego obowiązku zwrotu kosztów postępowania, na które złożyły się koszty opłaty od pozwu (608 zł) oraz koszty zastępstwa procesowego w kwocie 2 400 zł ustalone zgodnie z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t. jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 461) wraz z uiszczoną opłatą skarbową od pełnomocnictwa (17 zł). Podstawą dla takiego rozstrzygnięcia był art. 98 § 1 i 3 k. p. c. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok i orzekł co do istoty sprawy – zgodnie z art. 386 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Mając na uwadze treść art. 350 § 3 k. p. c. Sąd Okręgowy, zgodnie z art. 350 § 1 k. p. c., sprostował w zaskarżonym wyroku niedokładność w zakresie określenia stanowiska Przewodniczącego składu w Sądzie Rejonowym. I tak zwrócić należy uwagę, iż zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2009 r. Nr 1. poz. 4 ze zm.) z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (a zatem z dniem 21 stycznia 2009 r.) sędziowie powołani na stanowisko sędziego sądu okręgowego w sądzie rejonowym i sędziego sądu apelacyjnego w sądzie okręgowym stają się, odpowiednio, sędziami sądów rejonowych i sędziami sądów okręgowych, które stanowią ich miejsce służbowe, zachowując prawo do wynagrodzenia nabyte na podstawie ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 136, poz. 959). Przewodnicząca, nawet jeżeli przed dniem 21 stycznia 2009 r., nabyła uprawnienia Sędziego Sądu Okręgowego w Sądzie Rejonowym z dniem 21 stycznia 2009 r. stała się po prostu Sędzią Sądu Rejonowego (...). Brak było zatem normatywnych podstaw do określania swojego stanowiska jako „SSO w SR”. Obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego obciążono pozwany (...) Spółkę Akcyjną w W. zgodnie z zasadą wynikającą z art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 k. p. c. Na koszty te złożyły się: opłata od apelacji w kwocie 608 zł oraz koszty zastępstwa świadczone przez tego samego pełnomocnika, co w I instancji, określone zgodnie z § 10 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800) w kwocie 2 400 zł. Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji. Małgorzata Szymkiewicz – Trelka Robert Zegadło Grzegorz Tyliński
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.