Sygn. akt II Ca 801/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 grudnia 2017 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Tomasz Szaj (spr.) Sę

§ 12ust.

2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu poprzez zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 3.063 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania obejmujących m.in. wynagrodzenie pełnomocnika powoda za reprezentowanie go przed Sądem Okręgowym w pięciu postępowaniach zażaleniowych, pomimo tego, że takich postępowań było mniej, a mianowicie trzy postępowania zażaleniowe. 6) niezastosowanie w sprawie przepisów §

§ 12ust.

2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu poprzez nie przyznanie radcy prawnemu T. W. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie kwoty 1,107 złotych tytułem zwrotu - dotyczących wynagrodzenia za reprezentowanie pozwanej w trzech postępowaniach zażaleniowych - kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu. W oparciu o tak sformułowane zarzuty pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej pkt I, III i IV poprzez:

1. a)zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda odsetek ustawowych od kwoty 17.668,42 zł liczonych od dnia uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego Szczecin- Centrum w Szczecinie z dnia 7 listopada 2011 r. sygn. akt I Ns 2007/11 o stwierdzeniu nabycia spadku po E. K. do dnia 14 lutego 2013 r. wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi w stosunku rocznym od dnia 24 kwietnia 2013 roku do dnia 31 grudnia 2015 roku oraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi w stosunku rocznym od dnia 1 stycznia 2016 roku do dnia zapłaty, z tym zastrzeżeniem, że odpowiedzialność pozwanej L. K. za wskazane powyżej zobowiązanie jest odpowiedzialnością solidarną z P. K., od którego zasądzono wskazane świadczenie prawomocnym nakazem zapłaty wydanym w niniejszej sprawie przez referendarza sądowego w postępowaniu upominawczym w dniu 18 czerwca 2013 roku pod sygn. akt I Nc 1046/13 oraz rozłożenie na podstawie art. 320 k.p.c. zasądzonego świadczenia na raty na 120 rat miesięcznych.
2. b)zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania w kwocie 2.463 zł (obejmujących opłatę od pozwu w kwocie 346 zł wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego w kwocie 1.200 zł, opłatę od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego w kwocie 900 zł za reprezentowanie przed Sądem Okręgowym w trzech postępowaniach zażaleniowych) z tym zastrzeżeniem, że odpowiedzialność pozwanej za wskazane powyżej zobowiązanie do kwoty 1.304 zł jest odpowiedzialnością solidarną z P. K., od którego zasądzono wskazane świadczenie prawomocnym nakazem zapłaty wydanym w niniejszej sprawie przez referendarza sądowego w postępowaniu upominawczym w dniu 18 czerwca 2013 roku pod sygn. akt I Nc 1046/13 zasądzono tytułem kosztów procesu kwotę 1.304 zł albo zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania poprzez ich stosunkowe rozdzielenie na podstawie art. 100 k.p.c. ewentualnie zastosowanie art. 102 k.p.c. i nieobciążanie pozwanej w ogóle kosztami postępowania przed Sądem Rejonowym, albo zasądzenie od pozwanej tylko części kosztów postępowania albo w ostateczności o zasądzenie tych kosztów w wysokości 30 zł.
3. c)przyznanie radcy prawnemu T. W. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie kwoty 2.583 złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu (w tym wynagrodzenia za reprezentowanie pozwanej w trzech postępowaniach zażaleniowych). Nadto pozwana wniosła o zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów postępowania przed Sądem II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ewentualnie, w przypadku oddalenia apelacji, rozłożenie na podstawie art. 320 k.p.c. zasądzonego świadczenia na raty na 120 rat miesięcznych oraz zastosowanie art. 102 k.p.c. i nieobciążanie pozwanej w ogóle kosztami postępowania apelacyjnego, ewentualnie o zasądzenie od pozwanej tylko części kosztów tego postępowania albo w ostateczności o zasądzenie tych kosztów w wysokości 30 zł. Ponadto w przypadku oddalenia apelacji przyznanie - w oparciu o art. 223 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w zw. z § 8 pkt 3 i § 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1715) - pełnomocnikowi pozwanej zwrotu kosztów udzielonej z urzędu nieopłaconej pomocy prawnej przed Sądem II instancji. Pełnomocnik pozwanej - stosownie do § 3 ww. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. - oświadcza, że opłaty nie zostały mu zapłacone w całości lub w części. W uzasadnieniu apelacji pozwana podniosła, że Sąd I instancji nie uwzględnił okoliczności, iż powód mógł najwcześniej dochodzić od pozwanej zapłaty odsetek ustawowych od kwoty 17 668,42 zł liczonych od dnia uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 7 listopada 2011 r. sygn. akt I Ns 2007/11 o stwierdzeniu nabycia spadku po E. K., pozwanej bowiem jako spadkobiercy przysługiwało prawo do odrzucenia spadku. Pozwana dodała, że Sąd I instancji nie ustalił też daty uprawomocnienia się powyższego postanowienia. W ten sposób w ocenie pozwanej doszło do oczywistego pominięcia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie oraz do oczywistej sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału (art. 227 § 1 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.). Uzasadniając zarzut naruszenia art. 5 k.c. pozwana wskazała, że powódka powinna była wstrzymać naliczanie odsetek ustawowych od kwoty 17 668,42 zł od daty śmierci E. K. tj. od dnia 21 lipca 2011 r., gdyż wówczas nie zostały jeszcze ustalone osoby (tj. spadkobiercy) prawnie zobowiązane do ich zapłaty. Zdaniem pozwanej podjęcie dalszego naliczania odsetek ustawowych powinno było nastąpić z dniem uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w międzyczasie spadkobiercom przysługiwało bowiem prawo do odrzucenia spadku. Pozwana przywołała orzecznictwo wydane na gruncie art. 5 k.c. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1971 r. (III PRN 7/71,) w którym wywiedziono, że skoro art. 5 k.c. nie dotyczy samego prawa, lecz jego realizacji, to ocena - z punktu widzenia zasad określonych w tym przepisie - użytku, jaki czyni wierzyciel z przysługującego mu uprawnienia, powinna być dokonywana według stanu istniejącego w chwili czynienia tego użytku oraz wobec osoby aktualnie zobowiązanej. Jeżeli więc użytek ten uczyniony został względem spadkobierców, należy go rozpatrywać w świetle całokształtu okoliczności spadkobiercy a nie spadkodawcy. Odnośnie zarzutu naruszenia art. 102 k.p.c. i art. 320 k.p.c. pozwana wskazała na swoją sytuację osobistą i materialną. Podała, że jej miesięczne dochody z emerytury wynoszą ok. 1.100 zł, opiekuje się synem, który choruje na schizofrenię paranoidalną. Okoliczność ta powoduje, że również ona ma stany depresyjne, silną nerwicę i stale przyjmuje leki antydepresanty, Ponadto od 40 lat choruje na padaczkę, a od kilku lat na oczy - A. wysiękowe. Musi też przyjmować w szpitalu na oddziale okulistycznym zastrzyki do gałki ocznej, które może ochronią ją przed ślepotą. Zaznaczyła również, że Sąd Rejonowy w zaskarżonym wyroku w żaden sposób nie odniósł do złożonych przez nią wniosków i w ogóle nie rozważył możliwości zastosowania art. 102 k.p.c. ani też art. 320 k.p.c. Przechodząc do uzasadnienia zarzutu błędnego zastosowanie w sprawie §

§ 12ust.

2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, pozwana zwróciła uwagę, że skutecznie złożyła do Sądu Okręgowego w Szczecinie ( II Wydział Cywilny Odwoławczy) trzy zażalenia: 1)z dnia 27 grudnia 2014 r. na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 5 grudnia 2014 r. sygn. akt I C 851/14 w przedmiocie oddalenia wniosku o udzielenie zabezpieczenia; 2)z dnia 20 marca 2015 r. na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 6 marca 2014 r. sygn. akt I C 851/14 w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego; 3) z dnia 2 lutego 2016 r. na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 11 stycznia 2016 r. sygn. akt I C 851/14 w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego. Powyższe zażalenia zostały merytorycznie rozpoznane przez Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy. Natomiast czwarte zażalenie z dnia 18 listopada 2016 r. na postanowienie Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w Szczecinie z dnia 24 października 2016 r. sygn. akt I C 851/14 w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego zostało odrzucone przez Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy postanowieniem z dnia 14 lutego 2017 r. sygn. akt II Cz 131/

1. Dodano, że pomimo tego, iż zażalenie z dnia 18 listopada 2016 r., wskutek nie uzupełnienia w terminie braków formalnych, zostało odrzucone przez Sąd Okręgowy (a jego odpis nie został doręczony stronie powodowej), wobec czego - stosownie do art. 130 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - nie wywołało ono żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem do sądu, Sąd Rejonowy w zaskarżonym niniejsza apelacją wyroku zasądził od pozwanej na rzecz powoda koszty postępowania w kwocie 3.063 zł (obejmujących m.in. wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego w kwocie 1.500 zł za reprezentowanie przed Sądem Okręgowym i to nie w czterech, lecz w pięciu postępowaniach zażaleniowych). Takie działanie Sądu zdaniem pozwanej narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa albowiem w innej sprawie opartej na identycznym stanie faktycznym Sąd Rejonowy- orzekający w tym samym składzie w wyroku z dnia 30 września 2016 r. sygn. akt I C 850/16 (sygn. akt Sądu Okręgowego II Ca 146/17) w żaden sposób nie zakwestionował identycznego zachowania tego samego pełnomocnika z urzędu (które również odsunęły w czasie wydanie wobec tej samej pozwanej orzeczenia zasądzającego) i przyznał mu wynagrodzenie obejmujące stawkę minimalną oraz wynagrodzenie za reprezentowanie pozwanej we wpadkowych postępowaniach zażaleniowych. Zawarte zaskarżonym wyroku w pkt III rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oraz w pkt IV rozstrzygniecie zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu naruszają elementarne poczucie sprawiedliwości. Zaznaczyła, że w pkt III Sąd Rejonowy przyznał powodowi koszty wynagrodzenia pełnomocnika reprezentującego go przed Sądem Okręgowym w Szczecinie jakoby w pięciu postępowaniach zażaleniowych (jak już wyżej wykazano faktycznie były to trzy postępowania) pomimo tego, że pełnomocnik ten nic nie zrobił w tych postępowaniach, w szczególności nigdy nie złożył on jakiejkolwiek odpowiedzi na którekolwiek z trzech zażaleń złożonych przez pozwaną, ani też nie dokonał żadnej innej czynności procesowej. Jednocześnie w pkt IV zaskarżonego wyroku Sąd Rejonowy odmówił przyznania pełnomocnikowi z urzędu reprezentującemu pozwaną wynagrodzenia za sporządzenie zażaleń inicjujących wyżej wymienione postępowania zażaleniowe. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że pismem z dnia 11 grudnia 2017 roku pozwana cofnęła apelację w zakresie punktu IV. wyroku, co skutkowało umorzeniem postępowania apelacyjnego w tej części na podstawie art. 391 § 2 k.p.c. Apelacja ostatecznie okazała się uzasadniona, aczkolwiek z przyczyn, które zostały wyartykułowane w toku późniejszego postępowania. Podkreślić należy, że w początkowej fazie postępowania Sąd pierwszej instancji ustanowił dla pozwanej pełnomocnika z urzędu, uznając twierdzenia pozwanej o braku wiedzy i zawiłości sprawy. Wprawdzie w sprzeciwie od nakazu zapłaty ani w stanowisku prezentowanym przez ustanowionego dla pozwanej pełnomocnika piśmie z dnia 5 listopada 2014 roku, pozwana nie domagała się oddalenia powództwa na podstawie art. 5 k.c., niemniej jednak wniosek ten sformułowany w postępowaniu apelacyjnym, nie może być uznany za spóźniony. Niefachowe działanie pełnomocnika, w sytuacji gdy strona zwraca się o pomoc prawną z urzędu, jednocześnie podnosząc okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 5 k.c., nie mogą bowiem skutkować uznaniem tego zarzutu za spóźniony, szczególnie, że częściowo uzasadniają go okoliczności powstałe w toku postępowania. Z tych to względów Sąd Okręgowy w oparciu o przepis art. 381 k.p.c. uzupełnił postępowanie dowodowe poprzez przesłuchanie w charakterze strony – pozwanej L. K. na okoliczność jej aktualnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Sąd Odwoławczy ustalił, że pozwana utrzymuje się od kilkunastu lat utrzymuje się wyłącznie z emerytury w kwocie 950,- zł z dodatkiem pielęgnacyjnym 200,- zł. Od 40 lat choruje na epilepsję, a 8 lat temu ujawniła się choroba oczu, aktualnie traci wzrok. Na leki okulistyczne wydaje ok 200,- zł miesięcznie. Odziedziczone mieszkanie przeznaczyła z bratem na spłatę długów, zaś pozostałą kwotę 12 000,- zł na nagrobek. Pozwana ma również syna chorego na schizofrenię, z którym mieszka. Mając na uwadze powyższe oraz uwzględniając materiał zebrany w postępowaniu w pierwszej instancji Sąd Okręgowy uznał, iż w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki do zastosowania normy zawartej w art. 5 k.c. Przepis ten stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Powołane unormowanie zawiera klauzulę generalną z której wynika, że treść (granice) wszystkich uprawnień materialnego prawa cywilnego określają nie tylko normy prawne tworzące poszczególne uprawnienia, ale także zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa. Natomiast przez zasady współżycia społecznego rozumie się oceny moralne wyrażone w postaci uzasadnionych przez te oceny norm postępowania (norm moralnych), regulujących postępowanie jednych osób wobec innych. Ocena moralna to przeżycie polegające na udzieleniu aprobaty lub dezaprobaty jakiemuś czynowi ludzkiemu ze względu na to, w jakim stopniu przyczynia się ono do sprawiedliwego dobra innych ludzi (por. komentarz do art. k.c. [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 8, Warszawa 2017). Dodania wymaga, że o nadużyciu prawa podmiotowego można mówić jedynie wówczas gdy w konkretnych okolicznościach faktycznych, ocenianych in casu, przyznane normą prawną istniejące prawo podmiotowe zostaje zakwalifikowane jako wykonywane w sprzeczności z zasadami określonymi w art. 5 k.c. Przepis art. 5 k.c. należy przy tym wykładać w sposób ścisły oraz stosować ostrożnie i wyjątkowych wypadkach ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2017 r., I CSK 447/15). Sąd Odwoławczy w okolicznościach zaistniałych w niniejszej sprawie doszedł do przekonania, że skorzystanie przez powoda z przysługującego mu prawa do żądania skapitalizowanych odsetek od wspomnianej już kwoty 17 668,42 zł stanowiłoby jego nadużycie. Za zastosowanie omawianego unormowania przewidzianego w art. 5 k.c. oprócz sytuacji życiowej pozwanej, przemawia przede wszystkim specyficzna sytuacja, jaka zaistniała w niniejszej sprawie. Zauważenia wszak wymaga, że dochodzone przez powoda skapitalizowane odsetki związane były z zobowiązaniem ojca pozwanej E. K., po którym spadek w udziale ½ z mocy ustawy wprost nabyła pozwana. Dodania przy tym wymaga, że pozwana zobowiązana była spełnić zobowiązanie swojego zmarłego ojca wobec osób całkowicie jej nieznanych. Nie można zatem uznać pozwanej za typowego dłużnika, który zaciąga zobowiązanie mając świadomość, wysokości świadczenia, które ma spełnić jak i osoby wobec której ma świadczyć. W niniejszej sprawie natomiast postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym E. K. zapadło w dniu 7 listopada 2011 roku, zaś w dniu 15 lutego 2013 roku pozwana, kiedy tylko powzięła wiedzę o istniejącym długu spadkowym ciążącym na jej ojcu, złożyła do depozytu sądowego sumę pieniężną odpowiadającą wysokości tego zobowiązania. celem wykonania zobowiązania ciążącego pierwotnie na jej zmarłym ojcu. Podkreślić przy tym należy, że pozwana nie uzyskała na skutek spadkobrania korzyści majątkowych. Uzyskany majątek sprzedała bowiem na pokrycie długów spadkowych i wystawienie zwyczajowego nagrobka spadkodawcy. Powyższe wiąże się również z niezmiernie trudną sytuację osobistą pozwanej, która z uwagi na wiek i stan zdrowia nie ma możliwości zarobkowych, a jej dochody pozwalają jedynie na pokrycie najniezbędniejszych potrzeb. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy uznał, że żądanie zasądzenia skapitalizowanych odsetek od kwoty 17 668,42 zł (złożonej przez pozwaną do depozytu) za okres od dnia 24 kwietnia 2010 roku do dnia 24 kwietnia 2013 roku jawi się jako sprzeczne z zasadami uczciwości i jest nie do pogodzenia z powszechnym poczuciem sprawiedliwości. W konsekwencji należało stwierdzić, że działanie to stanowi nadużycie przysługującego powodowi prawa podmiotowego w świetle art. 5 k.c. i w związku z tym nie korzysta z ochrony prawnej. Tak argumentując Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok w jego punkcie I. w ten sposób, że powództwo w stosunku do pozwanej oddalił. Dostrzec przy tym należy, że to rozstrzygnięcie nie pozbawia powoda możliwości zaspokojenia należnego mu roszczenia od drugiego ze spadkobierców, względem którego dysponuje prawomocnym nakazem zapłaty. Zmiana wyroku skutkowała zmianą rozstrzygnięcia o kosztach postępowania przed Sądem I instancji zawartego w punkcie III. tegoż wyroku. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. stanowiącym, iż w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. W badanej sprawie ostatecznie powód został uznany za stronę przegrywającą to postępowanie, tym niemniej Sąd Odwoławczy uwzględniając wszystkie okoliczności zaistniałe w sprawie, a w szczególności to iż powód mógł być przekonany o zasadności dochodzonego roszczenia, które jednak zostało oddalone wyłącznie z uwagi na zastosowanie art. 5 k.c., w całości odstąpił od obciążania go obowiązkiem zwrotu kosztów procesu stronie wygrywającej. Z tych samych względów, którymi kierował się Sąd Odwoławczy przy zmianie orzeczenia o kosztach postępowania przed Sądem I instancji, orzeczono o odstąpieniu od obciążania powódki kosztami postępowania przed Sądem II instancji na podstawie art. 102 k.p.c. Orzeczenie to zawarto w punkcie
2. sentencji wyroku. W punkcie
3. sentencji wyroku Sąd Okręgowy przyznał radcy prawnemu reprezentującemu pozwaną kwotę 738 zł, w tym podatek od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Wynagrodzenie pełnomocnika pozwanej ustalone zostało na podstawie § 8 pkt 4 w zw. z § 16 ust. 1 pkt 1 i §4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu ( Dz. U. z 2016 r. poz. 1715 ze zm.) – w brzmieniu obowiązującym w dacie wniesienia apelacji. SSO Agnieszka Tarasiuk – Tkaczuk SSO Tomasz Szaj SSO Tomasz Sobieraj