umowy nr (...) z dnia 11 stycznia 2012 roku zawartej pomiędzy stronami; pkt 15 b i pkt 25 a i b regulaminu porządkowego Cmentarzy (...) zarządzanych przez Miejskie Przedsiębiorstwo (...) Spółka z o.o. w J. oraz pkt 25 ust. 2 i pkt 30 regulaminu organizacji przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na Cmentarzach (...) J., oddalając powództwo w pozostałym zakresie, a także w punkcie II poprzez zniesienie wzajemne kosztów postępowania;
oraz postanowień zawartych w punktach 4, 6, 7, 14h, 15, 17a i 23-24 Regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez stronę pozwaną oraz w punktach 4, 8, 11, 13, 25 ust. 2, 30, 34 Regulaminu organizacji i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na cmentarzach komunalnych J.. Wyrokiem z dnia 5 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w Legnicy oddalił powództwo i zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego kwotę 360 zł tytułem kosztów procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że strona pozwana, na podstawie umowy nr (...) o realizację usług pogrzebowych oraz wykonywaniu robót inwestycyjnych, porządkowych i remontowo-budowlanych na cmentarzach komunalnych J., zawartej z Miastem J. w dniu 7 kwietnia 1992 r., świadczy usługi obejmujące organizację pogrzebów, utrzymanie czystości i porządku na terenie cmentarzy, ponoszenie opłat z tytułu poboru wody i energii, pobór opłat za miejsca cmentarne, przewóz zwłok osób zmarłych w miejscach publicznych na zlecenie organów Prokuratury, Policji lub Urzędu Miejskiego w każdym dniu i o każdej porze, bieżącą konserwację ogrodzeń i innych urządzeń cmentarnych oraz bieżące utrzymanie szaletu publicznego. Zgodnie z umową koszty powyższych czynności miała ponosić strona pozwana, nie obciążając nimi zleceniodawcy. Usługi pogrzebowe miały być rozliczane z poszczególnymi zleceniodawcami (osobami fizycznymi i innymi), według cennika zakładowego zatwierdzonego przez dyrektora przedsiębiorstwa. Cennik zakładowy miał zostać skalkulowany w taki sposób, aby zapewnić pokrycie kosztów przedsiębiorstwa oraz zysk w wysokości 25% kosztów przerobu związanych z realizacją wszystkich usług określonych w § 1 umowy nr (...), przy zachowaniu zasady, że najtańszy koszt pogrzebu nie przekroczy aktualnej wysokości zasiłku pogrzebowego wypłacanego przez ZUS. Zarządem strony pozwanej, na podstawie umowy z Miastem J., objęte zostały: Cmentarz (...) przy ul. (...) przy ul. (...) przy ul. (...) przy ul. (...). Ponadto pozwana świadczy usługi pogrzebowe jako zakład pogrzebowy. Koszty związane ze świadczeniem usług jako zarządca cmentarzy komunalnych i jako zakład pogrzebowy są przez pozwaną rozliczane oddzielnie. W dniu 29 kwietnia 2005 r. strona pozwana uchwaliła Regulamin świadczenia usług pogrzebowych i cmentarnych na cmentarzach komunalnych J., określający zasady funkcjonowania cmentarzy komunalnych zarządzanych przez stronę pozwaną, warunki realizacji usług przez zainteresowane podmioty gospodarcze oraz obowiązki strony pozwanej wobec osób fizycznych lub jednostek organizacyjnych, które dokonują zakupu usług cmentarnych lub pogrzebowych. Zgodnie z § 8 tego regulaminu, koszty wykonania podstawowych obowiązków pozwanej jako zarządcy strona pozwana ponosi we własnym zakresie z wpływów z opłat cmentarnych ustalanych i pobieranych przez pozwaną, pokrywających koszty stałe utrzymania cmentarzy i zapewniających godziwy zysk. Wpływy z tytułu opłat za prawo do miejsca cmentarnego stanowią dochód budżetu Miasta J.. Zgodnie z § 21 regulaminu uroczystości pogrzebowe odbywają się codziennie od poniedziałku do soboty w godzinach od 9:00 do 15:00, za wyjątkiem niedziel i świąt, jednakże mogą odbywać się również w innych godzinach w niedziele, po uiszczeniu dodatkowej opłaty. Powyższy regulamin został zatwierdzony przez Prezydenta Miasta J.. Jako zarządca cmentarzy komunalnych w J., strona pozwana zawiera umowy ze wszystkimi zakładami pogrzebowymi, które świadczą usługi pogrzebowe na tych cmentarzach. Podpisanie umowy ze stroną pozwaną jest warunkiem dopuszczenia zakładu pogrzebowego do świadczenia usług na terenie cmentarza komunalnego. Umowy zawierane przez pozwaną jako zarządcę cmentarzy komunalnych z zakładami pogrzebowymi nie podlegają negocjacjom. Podpisując umowę, zakłady pogrzebowe zobowiązują się do przestrzegania ustalonych przez pozwaną regulaminów. W dniu 11 stycznia 2012 r. powodowie, prowadzący w formie spółki cywilnej (...), S. N. i E. N., zawarli ze stroną pozwaną umowę oznaczoną numerem (...), na podstawie której pozwana udostępniała powodom odpłatnie cmentarze komunalne wraz z infrastrukturą, a powodowie zobowiązali się do świadczenia na rzecz ludności usług pogrzebowych. Treść umowy nie podlegała negocjacjom. Zgodnie z § 3 tej umowy usługodawca realizujący usługi pogrzebowe na terenach cmentarnych zobowiązany jest do ścisłego przestrzegania Regulaminu świadczenia usług pogrzebowych i cmentarnych na cmentarzach komunalnych J. . Zgodnie z § 7 umowy usługodawca musi wykonać usługę zgodnie z życzeniem zamawiającego w granicach obyczaju, uwzględniając postanowienia Regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na cmentarzach komunalnych J. wyłącznie przez aktualnie zatrudnionych pracowników, estetycznie ubranych oraz posiadających wyraźne oznaczenia identyfikacyjne. Zgodnie z § 11 umowy Biuro (...) zapewnia sobie prawo do pełnienia nadzoru nad realizacją wszelkich usług i robót realizowanych przez usługodawcę na terenie cmentarzy komunalnych, przy czym w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości zarządca cmentarzy zwróci się pisemnie do usługodawcy o ich usunięcie, a w przypadku braku reakcji ze strony usługodawcy i stwierdzeni trzykrotnego wystąpienia nieprawidłowości zarządca ma prawo do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia. W kwietniu 2005 r. uchwalony został Regulamin porządkowy cmentarzy komunalnych, zarządzanych przez stronę pozwaną. Zgodnie z punktem 4 tego regulaminu, Biuro Zarządu czynne jest od poniedziałku do piątku w godz. od 8:00 do 15:00, a w soboty w godz. od 8:00 do 13:00, za wyjątkiem świąt oraz dni wolnych od pracy, ustalonych przez prezesa zarządu pozwanej. Po godzinach pracy biura strony pozwanej jako zarządcy, zakłady pogrzebowe mogą porozumiewać się ze stroną pozwaną drogą telefoniczną. Potwierdzenie terminu pochówku przez pozwaną jako zarządcę następuje dopiero w godzinach pracy zarządcy. Zgodnie z pkt 6 regulaminu, uroczystości pogrzebowe odbywają się w dni powszednie od godz. 9:00 do godz. 15:
umowy nr (...) łączącej strony; − punktów 4, 6, 7, 15, 23, 24 i 25 Regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez (...) sp. z o.o. w J., − punktów 4, 6, 13, 25 ust 2, oraz 30 i 34 Regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na cmentarzach komunalnych J., a także o zmianę pkt II zaskarżonego wyroku poprzez stosowne obciążenie stron kosztami postępowania sądowego. Strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji i o zasądzenie od powodów na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny uznał apelację za bezzasadną i wyrokiem z 26 sierpnia 2015 r. oddalił ją, zasądzając od powodów solidarnie na rzecz strony pozwanej 270 zł kosztów postępowania apelacyjnego. Ustalenia faktyczne uznał Sąd Apelacyjny za prawidłowe, podobnie jak dokonaną przez Sąd I instancji ich ocenę. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, okoliczność, iż ceny usług cmentarnych nie podlegają negocjacjom, nie stanowi wystarczającej podstawy do przyjęcia, że strona pozwana nadużywa swojej pozycji prawnego monopolisty na rynku usług cmentarnych do narzucania przedsiębiorcom pogrzebowym umów zawierających uciążliwe warunki i przynoszących jej nieuzasadnione korzyści. Powodowie nie wykazali, aby tego rodzaju sytuacje miały miejsce. Nie można również dopatrywać się naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w ograniczeniu czasu wykonywania pochówków do godzin pracy zarządcy cmentarzy (tj. od 8:00 do 15:00), a traktujące o tym postanowienia regulaminu porządkowego uznać za sprzeczne z prawem i dlatego nieważne. Zdaniem Sądu, z uwagi na szczególny charakter terenów cmentarnych, za uzasadnione należy uznać wprowadzenie pewnych regulacji o charakterze porządkowym, które gdzie indziej byłyby postrzegane jako ograniczenie swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Powodowie nie wykazali, aby dochodziło z tego powodu do ograniczenia konkurencji na rynku usług pogrzebowych, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza tego, że powodowie nie osiągają korzyści, które mogliby osiągnąć w razie zmiany regulaminów w zakresie określającym godziny pochówków. Ponadto powodowie nie kwestionowali przyjętego przez Sąd ustalenia, że strona pozwana faktycznie nie pobiera żadnych dodatkowych opłat od prac pogrzebowych prowadzonych po godzinie 15:00. Sąd Apelacyjny nie znalazł też podstaw do uznania za sprzeczne z prawem zapisów zaskarżonych regulaminów dotyczących opłat za usługi wykonywane w soboty i w niedziele oraz terminów płatności faktur wystawianych przez stronę pozwaną, uznając, że skoro pozwana nie korzysta z możliwości pobierania dodatkowych opłat za usługi wykonywane w niedziele i święta, a faktury przez nią wystawiane mają kilkudniowy termin zapłaty, to nie można tu mówić o nadużywaniu pozycji dominującej. Kwestie związane z kontrolą ładunków przewożonych przez pracowników powodów, w związku z wykonywaniem prac na terenie cmentarzy, nie świadczą o istnieniu nieprawidłowości związanych ze stosowaniem przez stronę pozwaną uciążliwych lub dyskryminujących praktyk wobec powodów. Zapisy regulaminów w zakresie wydawania poleceń o charakterze porządkowym umożliwiają stronie pozwanej wywiązywanie się z obowiązków zarządcy cmentarza, natomiast powodowie nie przedstawili dowodów, które wskazywałyby, że strona pozwana za ich pomocą nadużywała pozycji dominującej na rynku. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyli powodowie podnosząc zarzuty naruszenia art. 9 ust. 2 pkt 5, art. 9 ust. 2 pkt 2 i 5, art. 9 ust. 2 pkt 3, 5, i 6, art. 9 ust. 2 pkt 2 i 3, art. 9 ust. 2 pkt 6 a contrario i art. 9 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konkurentów (j. t. Dz. U. 2015 r., poz. 184; dalej u.o.k.k.), art. 6, 46 i 64 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (j. t. Dz. U. 2016 r., poz. 1829; dalej u.s.d.g.) oraz art. 7 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (j.t. 2016 r., poz. 446; dalej u.s.g.) przez przyjęcie, że nie są sprzeczne z ustawą i zasadami współżycia społecznego § 3 pkt 1, § 7, § 11 umowy nr (...), pkt 4, 6, 13, 25 ust. 2, 30 i 34 regulaminu organizacji oraz pkt 4, 6, 7, 15, 23, 24 i 25 regulaminu porządkowego. Wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uznanie za nieważne postanowień: − § 3 pkt 1, §
umowy nr (...) łączącej strony; − punktów 4, 6, 7, 15, 23, 24 i 25 Regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez (...) sp. z o.o. w J., − punktów 4, 6, 13, 25 ust. 2, oraz 30 i 34 Regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na cmentarzach komunalnych J., oraz o rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powodów wyrokiem z dnia 19 października 2016 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. W motywach wyroku wskazał, że zasadą jest konkurencja pomiędzy niezależnymi podmiotami gospodarczymi, a posiadanie przez przedsiębiorcę pozycji dominującej nie jest zakazane; bezwzględnym zakazem objęte jest z mocy art. 9 ust. 1 u.o.k.k. nadużywanie pozycji dominującej, a więc wykorzystywanie jej w sposób sprzeczny z przepisami ustawy, bezprawny i zagrażający bezpieczeństwu konkurencji na danym rynku. Przedsiębiorca, który ma pozycję dominującą na jednym rynku może nadużywać tej pozycji na rynku powiązanym, na którym działa, ale nie ma pozycji dominującej (transfer nadużycia pozycji dominującej). Takie nadużycie zachodzi także wtedy, gdy przedsiębiorcy działający na rynku powiązanym muszą współpracować z przedsiębiorcą posiadającym pozycję dominującą na innym rynku i spełniającym funkcję organizatora na rynku lokalnym, by móc oferować swoje towary (usługi) na rynku powiązanym. Nadużywanie pozycji dominującej jest niezależne od winy i motywów działania lub jego skutku, jeżeli jego wystąpienie jest możliwe. Kwalifikacji takiej podlegają działania, które co do zasady są legalne, a cechy zgodności z prawem zostają pozbawione wskutek dokonania ich przez przedsiębiorcę dominującego z naruszeniem przepisów ustawy. Ustalenie, czy działanie danego przedsiębiorcy nosi cechy działania zakazanego, nakierowanego na wywołanie niekorzystnego skutku dla konkurencji na rynku, następuje in casu z uwzględnieniem wszystkich okoliczności dotyczących zarówno pozycji tego przedsiębiorcy, jak i rynku właściwego lub powiązanego oraz pozycji konkurentów, możliwego wpływu działania na interesy konsumentów oraz w razie stwierdzenia nadużycia - ewentualnych okoliczności obiektywnie usprawiedliwiających działanie przedsiębiorcy. Sąd Najwyższy wskazał, że pozycja dominująca pozwanej na rynku usług cmentarnych umożliwia jej wpływanie na strukturę i warunki funkcjonowania rynku usług pogrzebowych powiązanego funkcjonalnie z rynkiem relewantnym, a więc ma miejsce transfer nadużycia pozycji dominującej, co uzasadnia badanie zarzutów w świetle art. 9 ust. 1 i 2 u.o.k.k., a ponieważ rynek właściwy, na którym działają strony, jest rynkiem niewielkim ograniczającym się do czterech cmentarzy, zarządzanych przez pozwaną, rozważania dotyczące tego, czy pozwana nadużywa pozycji dominującej winny nastąpić w odniesieniu do rynku właściwego, a jedynie posiłkowo w odniesieniu do innych rynków. Sąd Najwyższy podkreślił, że dla oceny ważności postanowień umowy i postanowień regulaminów dokonywanej przez pryzmat regulacji ustanawiającej zakaz nadużywania pozycji dominującej, nie ma znaczenia to, czy są one przez stronę pozwaną w praktyce stosowane. Nadużycie pozycji dominującej jest bowiem niezależne od wystąpienia skutku działania przedsiębiorcy, jeśli tylko jest możliwe, że skutek ten wystąpi i wywrze wpływ na działanie konkurentów. Nie ma też znaczenia to, że powodowie mają większy udział w rynku niż strona pozwana, ponieważ nadużycie pozycji dominującej może przejawiać się również w osłabieniu konkurentów albo w uniemożliwieniu konkurentom umocnieniu ich pozycji. Do ustalenia tego, czy strona pozwana wykorzystała swoją pozycję dominującą należy porównać sytuację prawną i ekonomiczną stron w aspekcie wpływu, jaki na wykonywanie działalności mogą lub mają wpływ zakwestionowane postanowienia umowy i regulaminów. To dopiero pozwoli na ocenę, czy działanie pozwanej polegające na kompleksowym i szczegółowym uregulowaniu, w zakwestionowanym zakresie, sposobu wykonywania działalności przez przedsiębiorców pogrzebowych na zarządzanych przez nią cmentarzach, można zakwalifikować jako zgodne z prawem lub jako bezprawne. Odnosząc się do zarzutu powodów, iż za naruszające przepisy uznać należy obowiązek zawarcia umowy z zarządcą i obowiązek przestrzegania ustalonych przez niego regulaminów, Sąd Najwyższy wskazał, że powodowie nietrafnie chcą zrównać obowiązek zawarcia umowy z zarządcą, z reglamentowaniem działalności, pomijając, że działalność wykonywana jest na nieruchomości stanowiącej własność Gminy i podpisanie umowy stanowi uregulowanie stosunków cywilnoprawnych z zarządcą, działającym w jej imieniu w zakresie korzystania z tej nieruchomości. Co do zasady podpisanie umowy będącej wzorcem nie jest sprzeczne z art. 9 u.o.k.k., lecz dopiero działania zmierzające do eliminacji danego przedsiębiorcy z rynku. Oznacza to, że zarządca cmentarza nie może tak ukształtować postanowień umownych, by niezależnie od obiektywnych warunków konkurencyjnych na rynku, osiągał jako przedsiębiorca pogrzebowy korzyści niemożliwe do osiągnięcia w warunkach konkurencji. Umowa i regulaminy mogą regulować kwestie porządkowe związane ze świadczeniem usług na cmentarzach, ale nie mogą ingerować w sposób prowadzenia działalności konkurentów. Sąd Najwyższy wskazał, że motywy uzasadnienia Sądu Apelacyjnego nie pozwalają na ustalenie czy Sąd ten ocenił czy zakwestionowane postanowienia wpływają na sytuację ekonomiczną lub mogą mieć wpływ i czy różnicują pozycję stron na rynku. Nie jest natomiast wykluczone, że będą wpływać i będą naruszać więcej niż 1 przepis ustawy. Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił: Najwyższa Izba Kontroli w wstąpieniu pokontrolnym działalności Gminy J. z października 2014 roku zwróciła uwagę na to, że zatwierdzenie przez Prezydenta § 8 regulaminu świadczonych usług pogrzebowych i cmentarnych dopuścił on do stanu, że obowiązkowe opłaty w wysokości 1390 zł za uroczystość pogrzebową z tytułu tzw. usługi cmentarnej i przygotowania ceremonii pogrzebowej określane były przez uchwały zarządu (...). NIK nie podzieliło wyjaśnień Prezydenta, że delegowanie uprawnień dla zarządcy do podejmowania uchwał w zakresie ustalania wysokości cen za usługi i roboty wypełnia wymóg zatwierdzenia przez organ wykonawczy Gminy, kwoty płatności za korzystanie z usług publ. świadczonych przez spółkę. Według NIK doszło do naruszenia art. 13 ustawy o gospodarce komunalnej. Dowód: wystąpienie pokontrolne NIK, k. 398-405. Z inicjatywy powodów prowadzone były przeciwko stronie pozwanej postępowania przed Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Dotyczyły one limitowania czasu pracy zakładów pogrzebowych stosownie do godzin pracy biura zarządu strony pozwanej jako zarządcy cmentarzy, ilości możliwych do wykonania grobów murowanych oraz zakazu umieszczania przez zakłady pogrzebowe reklamy na terenie cmentarza. Prezes UOKiK odmówił wszczęcia postępowania antymonopolowego, uznając że zakwestionowane działania strony pozwanej nie stanowią zagrożenia dla konkurencji. UOKiK prowadziło również postępowanie wyjaśniające, po powzięciu informacji, że (...) pokrywa koszty opłat cmentarnych z prowadzonej działalności pogrzebowej, co nie potwierdziło się. Natomiast w 2005 roku, tj. przed zawarciem umowy łączącej strony, prowadzone było postępowanie o wykorzystanie przez stronę pozwaną pozycji dominującej na rynku pogrzebowym, w którym (...) uznała zasadność wszczęcia postępowania antymonopolowego i rozpoczęła rozmowy z przedsiębiorcami świadczącymi usługi pogrzebowe na terenie J. na temat stworzenia jednakowych warunków do ich wykonywania dla wszystkich zakładów pogrzebowych. Decyzją z 26 kwietnia 2005 roku Prezes (...) zobowiązał (...) do umożliwienia od 10.05.2005r. innym przedsiębiorcom wykonywania usług pogrzebowych przez udostępnienie kaplicy cmentarnej na czas uroczystości pogrzebowej oraz umożliwienie wykonywania przez nich transportu zwłok w trakcie ceremonii pogrzebowej, wykopania i zasypania grobu, uformowania mogiły i ekshumacji, co zostało wykonane w terminie. Dowód: pismo z UOKiK, k. 425-426, 406-407. Sąd Apelacyjny rozpoznając ponownie sprawę zważył co następuje: Apelacja powodów zasługiwała na częściowe uwzględnienie. Dokonując ponownej oceny żądania pozwu, Sąd Apelacyjny oparł się na ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy i dodatkowo poczynionych na etapie postępowania apelacyjnego ustaleniach dotyczących postępowań, jakie były inicjowane przez powodów przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, których przedmiotem były częściowo tożsame, co w niniejszym postępowaniu zarzuty odnoszące się do nadużywania przez stronę pozwaną pozycji dominującej w stosunkach między nią a powodami. Ponieważ z uzupełniającego postępowania dowodowego wynika, że w okresie obowiązywania umowy z (...) nie została wydana żadna ostateczna decyzja Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdzająca nadużycie pozycji dominującej (...) Sp. z o.o., wbrew odmiennemu stanowisku strony pozwanej, dla ustalenia nieważności zapisów łączącej strony umowy i zapisów regulaminów niezbędne było samodzielne stwierdzenie w niniejszym postępowaniu, czy doszło do naruszenia zakazu nadużywania pozycji dominującej (tak SN w uchwale z 23 lipca 2008 r., III CZP 52/08). Ponowna analiza całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonana przy uwzględnieniu wytycznych Sądu Najwyższego, doprowadziła Sąd Apelacyjny do częściowo odmiennych od Sądu Okręgowego wniosków, iż w stosunku do niektórych postanowień umownych kształtujących stosunek zobowiązaniowy między stronami istnieją podstawy do uznania ich za nieważne. Użyte bowiem w art. 9 ust. 1 tej ustawy sformułowanie „zakazane jest nadużywanie pozycji dominującej na rynku (...)” oznacza, że czynności prawne będące następstwem takich bezprawnych zachowań są nieważne z mocy samego prawa, co wynika z art. 9 ust. 3 ustawy, który stanowi, że „czynności prawne będące przejawem nadużywania pozycji dominującej są w całości lub w odpowiedniej części nieważne”. Tym samym częściowo zasadne były zarzuty apelacyjne. Dochodząc w procesie uznania za nieważne postanowień § 3 pkt 1, §
łączącej powodów i stronę pozwaną umowy nr (...) z dnia 11 stycznia 2012r., pkt 4, 6, 7, 14h, 15, 17a, 23-24 Regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez stronę pozwaną, oraz pkt 4, 8, 11, 13, 25 ust. 2, 30, 34 Regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej na cmentarzach komunalnych J., powodowie wskazywali, iż regulacje te naruszają art. 9 ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej: u.o.k.k.) i stanowią przejaw nadużycia przez stronę pozwaną pozycji dominującej. Jak wskazał Sąd Najwyższy, koniecznym warunkiem uznania, że doszło do naruszenia art. 9 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej: u.o.k.k.) jest stwierdzenie, iż przedsiębiorca posiada pozycję dominującą w rozumieniu art. 4 pkt 10 ustawy, na określonym rynku właściwym. Pod pojęciem pozycji dominującej rozumie się pozycję przedsiębiorcy, która umożliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie mu możliwości działania w znacznym zakresie niezależnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów (art. 4 pkt 10 u.o.k.k.). Przez pojęcie rynek właściwy rozumie się przy tym rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone warunki konkurencji (art. 4 pkt 10 u.o.k.k.). Przepis art. 4 pkt 10 u.o.k.k. ustanawia domniemanie, że przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeżeli jego udział w rynku właściwym przekracza 40% (art. 4 pkt 10 u.o.k.k.), a zatem ustalenie, że udział przedsiębiorcy w rynku właściwym przekracza 40% przenosi na przedsiębiorcę ciężar wykazania okoliczności, że takiej pozycji w istocie nie posiada. Jak przy tym wskazał Sąd Najwyższy, przedsiębiorca, który ma pozycję dominującą na jednym rynku może nadużywać tej pozycji na rynku powiązanym, na którym działa, ale nie ma pozycji dominującej, co określa się jako transfer nadużycia pozycji dominującej. Z taką sytuacją mamy też do czynienia, gdy przedsiębiorcy na rynku powiązanym, by móc oferować swoje usługi, muszą współpracować z przedsiębiorcą mającym pozycję dominującą na innym rynku, który jest organizatorem na rynku lokalnym. Jak wykazało przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe, udział strony pozwanej na rynku usług pogrzebowych o zasięgu obejmującym 4 cmentarze (rynek relewantny), na których pełni ona funkcję zarządcy, nie przekracza ustawowego progu 40%. Inaczej rzecz się ma w przypadku rynku usług cmentarnych, na którym strona pozwana, jako jedyny organizator tego rynku, posiada pozycję dominującą. Dzięki uprawnieniom „zarządczym” strona pozwana kształtuje zasady świadczenia usług związanych z organizacją pogrzebów, które to usługi sama też świadczy, działając jako konkurent powodów. By móc świadczyć usługi pogrzebowe na rynku usług pogrzebowych, powiązanym z rynkiem usług cmentarnych, powodowie muszą zawrzeć umowę ze stroną pozwaną i z nią współpracować. W przeciwnym wypadku, strona pozwana ma prawo do tego, by wypowiedzieć powodom umowę, co wykluczy ich uczestnictwo na relewantnym rynku jako usługodawców usług pogrzebowych. Mając to na uwadze, nie ulega więc wątpliwości, iż strona pozwana, jako zarządca cmentarzy komunalnych, jest przedsiębiorcą posiadającym pozycję dominującą na ustalonym rynku właściwym usług cmentarnych, która przejawia się w transferze tej pozycji na rynek powiązany, tj. na rynek usług pogrzebowych, mimo że na tym ostatnim pozycji dominującej nie ma. Jak przy tym wyjaśnił Sąd Najwyższy, nie ma znaczenia to, że to powodowie wykonują więcej pochówków niż strona pozwana, bowiem ewentualne nadużycie pozycji dominującej może prowadzić nie tylko do wyeliminowania, ograniczenia czy osłabienia funkcjonowania konkurencyjnego przedsiębiorcy, ale też do uniemożliwienia lub utrudnienia mu uzyskania silniejszej pozycji rynkowej albo dominującej. Obowiązujące przepisy prawa nie ustanawiają zakazu posiadania pozycji dominującej przez przedsiębiorcę, a jedynie zakazują jej nadużywania, czyli wykorzystywania w sposób sprzeczny z ustawą. Przepis art. 9 u.o.k.k. nie zawiera definicji "nadużywania" pozycji dominującej w drodze działań jednostronnych skierowanych do innych uczestników rynku (konkurentów, kontrahentów i konsumentów). W doktrynie wskazuje się, że otwarty (przykładowy) charakter wyliczenia praktyk nadużywających (art. 9 ust. 2) nie w pełni pozwala na jednoznaczne określenie istoty nadużywania pozycji dominującej z treści poszczególnych praktyk abuzywnych. W konsekwencji odkodowanie (rekonstrukcja) tej przesłanki musi dokonywać się w procesie stosowania art.
11 umowy jako sprzecznych z art. 9 ust. 2 pkt 5 i 6 u.o.k.k. Odpowiednikiem § 7 umowy jest zapis pkt 30 regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej, wprowadzający obowiązek realizacji usługi „wyłącznie przez aktualnie zatrudnionych pracowników, estetycznie i odpowiednio ubranych, posiadający oznaczenia identyfikacyjne” i z tych samych przyczyn, co wskazane powyżej, należy uznać, że zapis ten sprzeczny jest z zakazem nadużywania pozycji dominującej, bowiem podmiot prowadzący tożsamą działalność gospodarczą, nie może tak dalece kontrolować konkurencyjnego podmiotu, korzystając ze swojej pozycji na rynku relewantnym. Kwestionowany przez powodów pkt 25 ust 2 regulaminu organizacji, przygotowania i prowadzenia ceremonii pogrzebowej wprowadza obowiązek wykonywania wszelkich poleceń kierownika cmentarza lub osoby przez niego upoważnionej, a związanych z uwagami dotyczącymi świadczonych usług. Tego rodzaju zapis również ogranicza podmiot w swobodzie podejmowania decyzji z zakresu prowadzonej działalności gospodarczej, w zależności od rodzaju poleceń kierownika, które są niedookreślone, co może mieć wpływ na koszty związane ze świadczoną usługą, a także wpływa na wizerunek firmy. Wobec tego zapis ten należy uznać za odpowiadający dyspozycji art. 9 ust 2 pkt 5 u.o.k.k., a nie jak twierdzili powodowie pkt 1 tego przepisu. Kolejny przepis, który wskazuje na nadużywanie pozycji dominującej, to, w ocenie Sądu Apelacyjnego, punkt 25 regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez (...) sp. z o.o. w J., który stronie pozwanej jako zarządcy cmentarzy komunalnych, daje upoważnienie do kontrolowania wwożonego i wywożonego ładunku ( a), osób wykonujących prace lub roboty na terenie cmentarza (b), dokumentu uwierzytelniającego prowadzenie firmy pogrzebowej oraz zlecenia na organizację pogrzebu (c). Dla pewności, że na teren cmentarzy wjeżdżają osoby uprawnione zdecydowanie wystarczająca jest kontrola dokumentów, o jakiej mowa w podpunkcie c, zwłaszcza, że na wykonanie prac kamieniarskich i budowlanych wymagana jest zgoda zarządcy (pkt 17 a). Kontrolowanie ładunku, a tym bardziej osób wykonujących prace na terenie cmentarza podważa nie tylko zaufanie do kontrahenta, jakim są powodowie, może wpływać na wizerunek firmy, którą prowadzą i dobre imię, a nawet przeprowadzone w określonych sytuacjach może być odebrane jako szykana. Postanowienia tego przepisu mogą utrudnić konkurencyjną dla strony pozwanej działalność powodów, dlatego zapis punktu 25 a i b, który odpowiada dyspozycji art. 9 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznać należało za nieważne. Przepisem różnicującym sytuację podmiotów konkurencyjnych i odpowiadającym art. 9 ust 2 pkt 5 i 6 jest pkt 15 b regulaminu porządkowego cmentarzy komunalnych zarządzanych przez (...) sp. z o.o. w J., który przewiduje opłaty za przejazd karawanem dla osób zatrudnionych w zakładach pogrzebowych, podczas, gdy strona pozwana opłat takich nie ponosi. Nie ma tutaj znaczenia okoliczność, czy strona pozwana faktycznie pobiera takie opłaty, ale wystarcza sama możliwość pobierania opłat, co może wpływać na konkurencyjność przedsiębiorców pogrzebowych. Również zatem ten przepis należało uznać za nieważny. Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się podstaw do stwierdzenia nieważności pozostałych wskazywanych przez powodów uregulowań, powodowie nie wykazali, by przepisy te naruszały ich pozycję na rynku usług pogrzebowych i miały wpływ na ich sytuacje ekonomiczną. Zauważyć należy, że Prezes UOKiK odmówił wszczęcia postępowania antymonopolowego dotyczącego limitowania czasu pracy zakładów pogrzebowych stosownie do godzin pracy biura zarządu strony pozwanej jako zarządcy cmentarzy, ilości możliwych do wykonania grobów murowanych oraz zakazu umieszczania przez zakłady pogrzebowe reklamy na terenie cmentarza, uznając że zakwestionowane działania strony pozwanej nie stanowią zagrożenia dla konkurencji, a zatem poddawał analizie te zapisy. Powodowie w niniejszym postępowaniu nie wykazali okoliczności, które pozwoliłyby dokonać odmiennej oceny. Zupełnie nieuzasadnione było kwestionowanie punktu 4 regulaminu porządkowego dotyczącego godzin pracy biura. Ograniczenie w punkcie 6 czasu usług pogrzebowych do godzin pracy zarządcy (do 15:00), ma charakter porządkowy i ma na celu zapewnienie odpowiednich warunków na cmentarzu. W żaden sposób nie stanowi on nadużycia pozycji dominującej, bowiem zapis ten dotyczy wszystkich podmiotów. Nie jest też tak, że w ogóle nie ma dostępu do cmentarza i możliwości przeprowadzenia uroczystości pogrzebowej w pozostałych godzinach. Istnieje taka możliwość za dodatkową opłatą (pkt 7), co jest uzasadnione wydatkami na pracowników obsługi zarządcy i nie stanowi naruszenia zakazu z art. 9 u.o.k.k. Rozliczanie usług świadczonych przez zarządcę według jej cennika (pkt 34 regulaminu organizacji) nie wskazuje na to, by pozycja strony pozwanej była w tym zakresie na rynku usług pogrzebowych uprzywilejowana. Nie można też uznać za nieważny zapisu o zakazie umieszczania reklam na terenie cmentarza ( pkt 14 h regul. porządkowego), który uznać należy za wszech miar prawidłowy i dotyczący wszystkich podmiotów. Przypominając jeszcze raz o tym, że cmentarze znajdują się na nieruchomości stanowiącej własność Gminy, w imieniu której działa strona pozwana, nie mogą dziwić zapisy wymagające zgody zarządcy na prowadzenie prac kamieniarskich czy budowlanych, stawianie pomników czy grobowców ( pkt 17 a, pkt 24 regulaminu porządkowego, pkt 11 regulaminu organizacji), które z założenia nie mają wpływu na pozycję strony pozwanej na rynku konkurencyjnym. Powodowie również nie wykazali aby wpływało to na konkurencyjność podmiotów. Nie mają wpływu na pozycję stron na rynku konkurencyjnym zapisy o konieczności zawarcia umowy z zarządcą cmentarza, powodowie nie wykazali, by strona pozwana odmówiła zawarcia umowy z nimi czy innym podmiotami, bądź dostępu do infrastruktury potrzebnej do wykonywania działalności. Niezadowolenie powodów z ograniczeń, które wynikają z działania strony pozwanej w imieniu Gminy dla zachowania porządku na cmentarzach komunalnych nie są wystarczającą przyczyną dla uznania za nieważne stosownych przepisów. Mając na uwadze powyższe, uznać należało, że wyrok Sądu Okręgowego w części zasługiwał na zmianę na podstawie art. 386 §1 k.p.c., o czym orzeczono jak w punkcie 1, oddalając apelację w pozostałym zakresie na podstawie art. 385 k.p.c. Konsekwencją zmiany wyroku w punkcie I była zmiana orzeczenia o kosztach postępowania. Orzeczenie to oparto na podstawie art. 100 k.p.c., przy uwzględnieniu, że strona powodowa wygrała w 30% (mając na uwadze zakres kwestionowanych regulacji tj. 3 paragrafy umowy oraz po 8 regulaminów). Ponieważ jednak strona powodowa poniosła opłatę sądową od pozwu w kwocie 600 zł, a koszty zastępstwa procesowego po obu stronach były takie same ( 360 zł), koszty te zostały wzajemnie zniesione. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c., dokonując ich stosunkowego rozdzielenia. Koszty postępowania odwoławczego powoda to 1650 zł (apelacyjnego i koszty sporządzenia skargi kasacyjnej). Uwzględniając 30% wygranej powoda, należne koszty to 495 zł. Wygrana strony pozwanej to 70% z 270 zł kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, co dało 189 zł, zatem w konsekwencji należało zasądzić na rzecz powodów 306 zł.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.