II Ca 916/14

Sygn. akt II Ca 916/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 maja 2015r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący SSO Maria Leszczyńska Protokolant sekr. sądowy Tomasz Rapacewicz po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2015r. w Bydgoszczy na rozprawie sprawy z powództwa K. J. przeciwko J. S. z udziałem Prokuratora Prokuratury Rejonowej (...) w B. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 14 sierpnia 2014r. sygn. akt. I C 667/14 oddala apelację. II Ca 916/14 UZASADNIENIE Pozwem z 21 listopada 2001 r. powód K. J. wniósł o zasądzenie od pozwanych G. F. i J. S. solidarnie na swoją rzecz kwoty 516 złotych z umownymi odsetkami w wysokości 7% dziennie od dnia 11 sierpnia 2001 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu pozwu wskazano, że powód udzielił pozwanej pożyczki w kwocie 700 złotych, a zgodnie z postanowieniami umowy pozwana została zobowiązana do zapłaty odsetek umownych w kwocie 7% dziennie od całej kwoty niespłaconej pożyczki. Pozwana dokonała wpłaty tylko jednej raty i została wezwana do pismem z 30 sierpnia 2001 r. do spłaty należności wraz z odsetkami umownymi. Pozwany jest poręczycielem pozwanej i został wezwany do spłaty długu. 30 listopada 2001 r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy Wydział XII Grodzki wydał nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym zgodny z żądaniem pozwu. 4 września 2013 r. na podstawie udzielonego w tym dniu pełnomocnictwa pełnomocnik pozwanego J. S. wniósł sprzeciw od wydanego nakazu zapłaty wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia. W sprzeciwie zaskarżono wydany nakaz zapłaty w całości, wnosząc o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Pełnomocnik pozwanego w uzasadnieniu wniosku o przywrócenie terminu wskazał, że pozwany bez swojej winy uchybił terminowi, gdyż cierpi na organiczne zaburzenia nastroju, jest osobą nieporadną, niedowidzi i nie rozumie pism, które dostaje. Pełnomocnik pozwanego wywiódł, że zachodzą przesłanki wyjątkowości w rozumieniu art. 169 § 4 k.p.c. w sprawie, gdyż pomimo spłacenia kwoty niewielkiej pożyczki wraz z odsetkami od kapitału przed wniesieniem pozwu, z emerytur dłużników wyegzekwowano dotąd około 45000 złotych, a nadto wyznaczono termin licytacji mieszkania pozwanego, który znajduje się w trudnej sytuacji życiowej. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik pozwanego zarzucił nieważność umowy pożyczki i poręczenia oraz spełnienie świadczenia przed wniesieniem pozwu. Postanowieniem z 30 września 2013 r. Sąd Rejonowy wstrzymał na zasadzie art. 172 zd. 2 k.p.c. wykonanie nakazu zapłaty z 30 listopada 2001 r. na czas trwania postępowania prowadzonego na skutek wniosku pozwanego o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od tego nakazu. Postanowieniem z 24 lutego 2014 r. Sąd Rejonowy przywrócił pozwanemu J. S. termin do złożenia sprzeciwu od wydanego nakazu zapłaty. 14 kwietnia 2014 r. udział w sprawie zgłosił Prokurator Prokuratury Rejonowej (...)w B. A. M.. W odpowiedzi na sprzeciw pełnomocnik powoda wskazał, że pozwana G. F. i pozwany któremu przywrócono termin, nie wywiązali się z warunków umowy, a stąd nie mogą dla swojej ochrony powoływać się na zasady współżycia społecznego, skoro sami nie przestrzegali tychże zasad. Pełnomocnik powoda wskazał, że kwestia ewentualnej nieważności wiążącej strony umowy został prawomocnie przesądzony w wyroku Sądu Rejonowego w Świeciu z 17 kwietnia 2012 r. (I C 82/12). Pełnomocnik powoda wywiódł, że powód zgodnie z zasadami przewidzianymi w kodeksie cywilnym miał prawo do zaliczania dokonywanych wpłat w pierwszej kolejności na odsetki. Pełnomocnik powoda wywiódł, że w jego ocenie termin do złożenia sprzeciwu został przywrócony z naruszeniem zasad kodeksowych. Na rozprawie strony podtrzymały swoje stanowiska. Prokurator przychylił się do stanowiska strony pozwanej i wniósł o oddalenie powództwa. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2014 r. oddalił powództwo i oddalił wniosek pozwanego o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Z motywów rozstrzygnięcia Sądu I instancji wynikało, co następuje: 12 czerwca 2001 r. w B. K. J. prowadzący działalność pod firmą Przedsiębiorstwo (...) oraz G. F.w siedzibie przedsiębiorcy zawarli umowę pożyczki. Na mocy tej umowy K. J. pożyczyłG. F. kwotę 700 złotych. Strony ustaliły, że G. F. zwróci kwotę 1104 r. a zatem zastrzegły odsetki od kapitału w kwocie 404 złotych. Pożyczka podlegała zwrotowi w sześciu ratach miesięcznych do dnia 10 każdego miesiąca poczynając od miesiąca lipca 2001 r. Każda rata wynosić miała 184 złote. Strony nie ustaliły czy i jaka część kapitału i odsetek przypada na daną ratę. W paragrafie (...), w związku z paragrafem (...) umowy pożyczki strony ustaliły, że w przypadku uchybienia terminowi spłaty którejkolwiek z rat strony ustaliły, że pożyczkobiorca zobowiązany jest do zapłaty odsetek za zwłokę w wysokości 7% dziennie liczonych od całej pozostałej wartości udzielonej pożyczki oraz zwrotu w trybie natychmiastowym pozostałej kwoty pożyczki jednorazowo do rąk pożyczkodawcy Umowę poręczył pozwany J. S. G. F. dokonała wpłaty w kwocie 190 złotych, która została uznana za wpłatę terminową i zaliczona na poczet pierwszej raty. Przy czym powód zaliczył ją w wysokości 184 złotych na kapitał pożyczki. G. F. uchybiła terminowi drugiej raty przypadającemu na 10 sierpnia 2010 r. Pozwany we wrześniu 2010 wezwał ją i pozwanego do zapłaty. G. F. 17 października 2010 r. wpłaciła kwotę 950 złotych. Łącznie 1140 złotych. Powód 21 listopada 2001 r. złożył pozew w tutejszym Sądzie Rejonowym żądając zasądzenia od pożyczkobiorcy i poręczyciela solidarnie kwoty 516 złotych z umownymi odsetkami w wysokości 7% dziennie od dnia 11 sierpnia 2001 r. Sąd zważył, co następuje: Strony zawarły umowę pożyczki w której pozwana zobowiązała się zwrócić nie tę samą ilość pieniędzy, ale również dodatkową kwotę 404 złotych. Kwota ta stanowi tzw. odsetki od kapitału wynikające z czynności prawnej w rozumieniu art. 359 § 1 k.c. Była to zatem pożyczka odpłatna, przy czym odsetki zastrzeżone odsetki kapitałowe stanowiły tu wynagrodzenie za korzystanie ze środków pieniężnych powoda. Funkcją tychże odsetek jest wynagrodzenie oddającemu środki pieniężne faktu, że w tym czasie sam nie może z nich korzystać, np. inwestując je i w ten sposób pomnażając. Warto zatem już w tym miejscu zauważyć, że nawet przy najprostszym założeniu, iż pożyczkobiorca pożyczył w dniu 12 czerwca 2001 r. 700 złotych a w dniu 10 grudnia 2001 r. czyli upraszczając po sześciu miesiącach miał zwrócić kwotę 1104 złote stopa zwrotu tej pożyczki była wysoka i przekraczała 115% w skali roku. W rzeczywistości - mając na uwadze, że okres możliwości korzystania przez pożyczkobiorcę z kapitału był krótszy (pożyczkobiorca zobowiązała się bowiem do spłaty w sześciu równych ratach poczynając od kolejnego miesiąca po udzieleniu pożyczki, okres faktycznego korzystania z kapitału był zatem krótszy) - stopa ta była jeszcze wyższa. Dość wskazać, że posługując się obecnie funkcjonującym pojęciem tzw. „rocznej rzeczywistej stopy oprocentowania" była to pożyczka o rocznej rzeczywistej stopie oprocentowania o poziomie około 200% rocznie. Dla porównania można wskazać - posługując się powszechnie dostępnymi informacjami - że w 2001 r. inflacja wynosiła 5,5%, a przeciętna stopa oprocentowania lokat bankowych wynosiła 15 % w skali roku. Oceniając skalę wynagrodzenia zagwarantowanego w § (...) umowy należy wskazać, że postanowienia pożyczki odnośnie zwrotu odsetek od kapitału zapewniały zatem udzielającemu pożyczkę zysk ponad trzynastokrotnie większy, niż to co mógł uzyskać odkładając kwotę 700 złotych na typową półroczną lokatę bankową. Ponadto strony ustaliły że w przypadku uchybienia terminowi spłaty którejkolwiek z rat powyższe ustalenia tracą moc a udzielający pożyczki może domagać się natychmiastowego jednorazowego zwrotu całego pozostałego kapitału z odsetkami w wysokości 7% dziennie, czyli 2555% rocznie. Zauważył Sąd, że dopiero takie ustalenie - mając na uwadze ustawowy zakaz anatocyzmu (art. 482 § 1 k.c.) - pozwalałoby powodowi określić jaka część kapitału pozostaje do spłaty, a co za tym idzie również od jakiej kwoty powód ewentualnie naliczać odsetki przy stopie 7% dziennie. Ma to niebagatelne znaczenie mając na uwadze, że przy powyższym układzie każde zaległe 100 złotych kapitału, w skali roku generuje 2555 złotych długu. Strony nie ustaliły tej kwestii. Winna ona zostać zatem oceniona przez pryzmat art. 65 § 2 k.c. Skoro umowa zawarta została między profesjonalistą - przedsiębiorcą, który przygotował treść tej umowy i konsumentem to zgodnie z utrwalonymi zasadami interpretacji postanowień umownych, kwestię dotyczącą stosunku kapitału do odsetek kapitałowych zawartych w każdej ustalonej racie z osobna, należało każdorazowo rozstrzygać w sposób korzystny dla pożyczkobiorcy. W tym kontekście, w obliczu zarzutu pozwanego, należało rozważyć czy druga z wpłat G. F.z 17 października 2010 r. w kwocie 950 złotych została, przed skierowaniem pozwu do Sądu w dniu 21 listopada 2001 r., rozliczona przez powoda. Szczegółowa analiza zebranego materiału dowodowego w sprawie, jednoznacznie świadczy, w ocenie Sądu I instancji, iż wpłata ta nie została w jakikolwiek sposób rozliczona. Świadczą o tym nie tylko przytoczenia samego pozwu, w którym powód wskazuje, że pozwana dokonała wpłaty tylko jednej raty, ale również sama treść żądania pozwu mając na uwadze treść ustaleń stron. Do 10 sierpnia 2001 r. (daty płatności drugiej raty) G. F. wpłaciła 190 złotych. Bezspornym między stronami pozostawało, że pierwsza wpłata została uznana za wpłatę terminową i niewątpliwym jest, że pozwany rozliczył tę wpłatę zaliczając na kapitał pożyczki kwotę 184 złotych. Wynika to wprost z żądania zasądzenia kwoty 516 złotych w pozwie (700 - 184 = 516). Nadpłata w wysokości 6 złotych winna zatem zostać rozliczona z upływem terminu do spłaty kolejnej raty. 10 sierpnia 2001 r. nie nastąpiła wpłata kolejnej raty, zatem od 11 sierpnia 2001 r. powód mógł domagać się od pożyczkobiorcy i poręczyciela kwoty pozostałego kapitału z odsetkami umownymi. Zakładając, że zaliczenie jedynie kwoty 184 zł na kapitał było prawidłowe, powód mógł z dniem 11 sierpnia 2001 naliczać odsetki w wysokości 7% od kwoty 516 złotych. Ponadto (przyjmując najbardziej niekorzystną dla pożyczkobiorcy interpretację zapisów umownych), mógł on domagać się natychmiastowej spłaty odsetek od kapitału w kwocie 404 złotych. Dokonana nadpłata w wysokości 6 złotych oraz kolejna wpłata zl7 października 2010 r. w wysokości 950 złotych, daje łącznie 956 złotych. Powyższa kwota winna być rozliczona przed wniesieniem pozwu. Zakładając, że powód mógł rozliczyć ją zaliczając w pierwszej kolejności na odsetki od kapitału, a w dalszej na odsetki za opóźnienie, należało uznać, że po umorzeniu wierzytelności dotyczącej odsetek od kapitału, do rozliczenia pozostawała kwota 552 złotych (956 - 404 = 552), która winna zostać rozliczona na poczet odsetek za opóźnienie. 516 złotych przy stopie 7% dziennie, daje 36,12 złotych długu dziennie. Kwota 552 złotych, która pozostała do rozliczenia na poczet odsetek za opóźnienie, pokrywałaby je za okres ponad 15 dni (552 / 36,12 = 15,2823). Zatem nawet gdyby przyjąć najbardziej niekorzystny dla pożyczkobiorcy sposób rozliczenia, to gdyby rozliczenie to rzeczywiście nastąpiło, złożony pozew musiałby zawierać żądanie zasądzenie kwoty 516 złotych z odsetkami w skali 7% dziennie nie od dnia 11 sierpnia 2001, ale co najmniej od dnia 27 sierpnia 2001 r. Odsetki za opóźnienie za okres od 11 sierpnia do 26 sierpnia 2001 r. zostałyby bowiem pokryte dokonaną wpłatą. Tak się jednak nie stało, co w sposób jednoznaczny świadczy o tym, że wpłata kwoty 950 złotych nie została przez powoda rozliczona przed wniesieniem pozwu. Należało ją zatem rozliczyć. Rzecz jednak w tym, że w świetle przepisów prawa nie sposób rozliczyć jej w uprzednio wskazany sposób, byłoby to bowiem niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 58 § 2 k.c. nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z §3 wskazanego przepisu, jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Jednocześnie zgodnie z art. 353