Sąd jest uprawniony do incydentalnej kontroli wzorców umownych pod kątem lustracji treści wzorca. Zgodnie z przepisem art.
k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (nie dotyczy to jednakże postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny). Za nie uzgodnione indywidualnie uważa się te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu; w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Jeżeli postanowienie umowy ocenione jako niedozwolone nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. W opinii Sądu zastrzeżenie w standardowej umowie pożyczki odsetek umownych o charakterze dyscyplinującym na poziomie 120%, a później 60% w skali roku, naliczanych od całości zadłużenia stanowi sprzeczne z dobrymi obyczajami rażące naruszenie interesów konsumenta i jako takie nie zasługuje na ochronę prawną. Tytułem wprowadzenia wspomnieć należy, iż przedmiotowa umowa pożyczki jest umową konsumencką (jednostronnie handlową) – zawartą pomiędzy podmiotem profesjonalnym w zakresie jego działalności a konsumentem. W rozumieniu przepisu art. 22 1 k.c. konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Umowa kredytu zawarta między stroną powodową a poprzednikiem prawnym pozwanych miała więc charakter konsumencki. W pierwszej kolejności stwierdzić trzeba, iż zgodnie z zasadą swobody umów wyrażoną w art. 353 1 k.c. strony mogą ułożyć stosunek prawny wedle swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie, ani zasadom współżycia społecznego. Autonomia woli stron, czyli możność kształtowania własną mocą swoich stosunków prawnych, jest jedną z fundamentalnych zasad współczesnego polskiego prawa cywilnego. Realizacja tej zasady może być ograniczana przez niedostateczny stopień autonomiczności podmiotów stosunków cywilno-prawnych. Może być ona także redukowana przez czynniki pozaprawne; pośród nich najbardziej znaczące są czynniki natury ekonomicznej (A. Stelmachowski, Ewolucja autonomii woli w: E Łętowska (red), Tendencje rozwoju prawa cywilnego, Wrocław 1983, str. 205). Przytoczona zasada swobody umów nie ma charakteru absolutnego i sam art. 353 1 k.c. wprowadza wymienione ograniczenia. Swoboda umów może być realizowana pod kontrolą prawa i w jego ramach. Tworzenie i stosowanie wzorców umownych ma swe źródło w zasadzie swobody umów. Umowa zawarta między stroną (...) a M. F. była oparta o wzorzec umowny. Wzorcami umownymi są bowiem jednostronnie przygotowane z góry przed zawarciem umowy gotowe klauzule umów. Jak wynika z załączonej do akt umowy z dnia 24 września 2002 r. stanowiła ona niezmienialny zbiór postanowień sporządzony przez stronę powodową. Określony był w niej zarówno sposób spłaty pożyczki, następstwa uchybienia terminom spłaty pożyczki lub jej rat, jak również uprawnienie pożyczkodawcy do jednostronnego wypowiedzenia stosunku pożyczki. Umowa pożyczki zawierała także odwołanie do treści Regulaminu Udzielania Kredytów i Pożyczek (...), który wiązał strony w zakresie nieuregulowanym umową. Elementami zmiennymi – co nie znaczy: zależnymi zawsze od woli stron – były oprócz kwoty pożyczki, również wysokość prowizji, stopa umownych odsetek kapitałowych, a także końcowy termin spłaty pożyczki i należnych odsetek oraz wysokość stopy procentowej umownych odsetek karnych ( od zadłużenia przeterminowanego), czy też sposób zabezpieczenia. O ile jednak M. F. decydował – adekwatnie do swoich potrzeb i możliwości – o kwocie pożyczki i okresie jej spłaty, to nie miał realnie żadnego wpływu na stawkę prowizji za udzielenie pożyczki, czy też wysokość zmiennej stopy procentowej umownych odsetek kapitałowych oraz odsetek karnych (zgodnie z zapisami przedmiotowej umowy zmienną wysokość oprocentowania ustalał bowiem Zarząd (...)). Zawarta umowa zawiera klauzule umowne pozbawione cechy indywidualnego uzgodnienia. Została sporządzone z wyprzedzeniem, a jedna ze stron stosunku nie mogła w żaden sposób oddziaływać na obecność, czy treść znakomitej większości jej zapisów (można wręcz stwierdzić, że dotyczyło to wszystkich accidentiala negotii). Co więcej – niektóre postanowienia regulujące prawa, czy obowiązku stron mogły zostać zmienione w toku trwania stosunku prawnego między stronami bez woli czy udziału strony pozwanej, przy czym pozostałe uregulowania umowy pozostawały w mocy. Modyfikacja sytuacji prawnej strony przedmiotowego stosunku prawnego mogła nastąpić zarówno poprzez zmianę wysokości oprocentowania (do czego był uprawniony Zarząd (...)), jak i w wyniku odmiennego ukształtowania treści Regulaminu Udzielania Pożyczek i Kredytów (...), który stanowił integralną część umowy. Okoliczność, iż wszystkie postanowienia opisywanej umowy, jak też unormowania Regulaminu zostały objęte konsensem stron, nie wyłącza możliwości uznania niektórych z opisanych wyżej klauzul umownych za sprzecznych z dobrymi obyczajami i rażąco naruszających interesy konsumenta. Choć konsument wyraża zgodę na związanie treścią szablonowych klauzul umownych, wzorce te mogą naruszać interesy konsumenta, ponieważ często zawierają postanowienia krzywdzące drugą stronę, nierównomiernie rozkładające ryzyko transakcji, zawierają niesymetryczne rozłożenie praw i obowiązków. Zauważyć trzeba, iż pożyczkobiorca mógł alternatywnie: albo zaakceptować ogół postanowień składających się na umową pożyczki w postaci przedstawionej przez stronę powodową, lub też umowy pożyczki nie zawrzeć w ogóle. Jednakże jego pozycja ekonomiczna, czy też szczególna sytuacja życiowa ograniczały w sposób obiektywny możliwość swobodnego podjęcia decyzji i skłaniały do zawarcia umowy, na treść której nie miał praktycznie żadnego wpływu. Podkreślić należy, iż sam fakt zawarcia umowy i jak i umowy ugody przez M. F. nie przesądza o prawidłowości i zgodności z prawem postanowień umownych. Na mocy przepisu art.
Sąd jest uprawniony do incydentalnej kontroli wzorców umownych pod kątem lustracji treści wzorca. Jednocześnie dodać trzeba, iż przy zawieraniu umów przy użyciu wzorca spełnione musza być także wymogi wymienione w art. 384 § 1 k.c. (nakaz doręczenia dokumentu obejmującego całość wzorca przed zawarciem umowy) oraz w art. 385 § 2 k.c. (nakaz transparencji wzorca). Klauzula generalna z art.
k.c. znajduje zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy – dotyczy ona bowiem wszelkich umów konsumenckich pozbawionych współpracy kontraktowej. Jak zaś wskazano wyżej, zawarcie przedmiotowej umowy pożyczki cechowało się minimalnym wpływem poprzednika prawnego pozwanych na treść postanowień umownych. W opinii Sądu zapis pozwalający stronie powodowej na pobieranie karnych odsetek umownych od zadłużenia przeterminowanego w wysokości 120% rocznie, jak również 60% rocznie godzi w dobre obyczaje oraz narusza w sposób rażący interes pożyczkobiorcy. Podkreślić jednakże należy, iż nie jest oceniane negatywnie samo umieszczenie w standardowej umowie zapisów o możliwości naliczania przez pożyczkodawcę odsetek karnych za opóźnienie w płatności rat pożyczki, ani też zaliczanie wpłat dokonywanych przez pozwaną w pierwszej kolejności na zaległe należności uboczne (zgodnie z treścią art. 451 § 1 in fine). Sprzeciw budzi natomiast określenie wysokości stopy procentowej umownych odsetek karnych na poziomie 120% w skali roku. Nie zmienia tego fakt, iż po zawarciu umowy stopę odsetek karnych obniżono – do również bardzo znacznej – wysokości 60% w skali roku. Sąd bowiem bierze pod uwagę stan istniejący w chwili zawierania umowy. W chwili zawierania umowy pożyczki maksymalna wysokość stopy procentowej odsetek umownych nie została określona ustawowo. W związku z tym wierzyciel dążył do zastrzeżenia ich w jak najwyższej wysokości, co miało skłonić dłużnika do należytego wykonania zobowiązania lub zapewnić jak największą korzyść w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Często dłużnik zmuszony jest przystać na tak ustalone odsetki karne ze względu na swą słabszą pozycję negocjacyjną. Jednak określona umownie stopa odsetek karnych winna być adekwatna do aktualnych warunków ekonomicznych, specyfiki funkcjonowania profesjonalnych instytucji finansowych, jak również do wysokości rzeczywistej straty wierzyciela i stopnia naruszenia jego interesów. Sięgając do takich kryteriów oceny wysokości odsetek umownych jak: ich obiektywna wysokość, relacja do poziomu odsetek ustawowych, stosunek do świadczenia głównego, odniesienie do wielkości interesu wierzyciela i szkody poniesionej przez wierzyciela, czy stosunek wysokości odsetek do wysokości odszkodowania, które należałoby się wierzycielowi na zasadach ogólnych, Sąd stwierdził, iż określone przez stronę powodową odsetki karne pobierane od kwoty zadłużenia przeterminowanego na poziomie 120% rocznie (jak również 60% rocznie w dalszym ciągu, przy nieznacznej inflacji i niskich stopach procentowych ustalanych przez Narodowy Bank Polski) są rażąco wygórowane. Oceniając przedmiotową klauzulę umowną, w pierwszej kolejności Sąd odniósł się do poziomu odsetek ustawowych obowiązujących w czasie trwania stosunku prawnego między stronami niniejszego postępowania. Określane rozporządzeniem Rady Ministrów odsetki ustawowe kształtowały się na poziomie 20% w skali roku do 24 lipca 2002 r. i 16% w skali roku do 31 stycznia 2003 r., 13% rocznie od 1 lutego 2003 r., 12,25% rocznie od 25 września 2003 r., 13,50% od 10 stycznia 2005 r. i 11,50% od 15 października 2005 r., od 15 grudnia 2008 r. 13%, od 23 grudnia 2014 r 8% i od 1 stycznia 2016 r. 7%. Zauważyć więc trzeba, iż w chwili zawarcia umowy pomiędzy M. F. a (...) zastrzeżone odsetki karne stanowiły 6-krotność odsetek ustawowych; w późniejszym czasie stopa karnych odsetek umownych przenosiła nawet 8-krotność odsetek ustawowych. Do przedmiotowej umowy nie stosuje się przepisów art. 359 § 2 1 i § 2 2 k.c. regulującego maksymalną wysokość odsetek umowych, jako że została ona zawarta przed wejściem w życie tych unormowań. Jednakże mimo to zauważyć należy, że odsetki naliczane przez stroną powodową są ponad 2-krotnie wyższe, niż maksymalne odsetki przewidziane w przywołanych przepisach (obecnie ponad 4-krotnie wyższe). Podkreślić także należy, iż tak wysoka stopa odsetek umownych nie była również uzasadniona spadkiem siły nabywczej pieniądza, gdyż poziom inflacji od dłuższego czasu jest niski i do pewnego stopnia przewidywalny. Nie można więc stwierdzić, iż zastrzegając odsetki karne w podanej w umowie wysokości, instytucja finansowa zabezpieczała się przed deprecjacją pożyczonych środków pieniężnych, ponieważ nie istniała taka potrzeba. Określona w żądaniu pozwu kwota odsetek od zadłużenia przeterminowanego poważnie zwiększa zadłużenie strony pozwanej i stanowi – w ocenie Sądu – źródło nadmiernych korzyści i nieusprawiedliwionych w danych okolicznościach zysków. Takie zastrzeżenie umowne, mimo pozornej zgodności z innymi przepisami nie może doznawać ochrony ze strony państwa. Tego rodzaju klauzule naruszają istotę umowy wzajemnej i zakłócają założone ryzyko umowne. Na negatywną ocenę postanowień przedmiotowej umowy pożyczki miał też wpływ sposób oznaczenia wysokości odsetek za przeterminowane raty. Zgodnie z zapisami umowy od zadłużenia przeterminowanego pobiera się odsetki według zmiennej stopy procentowej ustalanej przez Zarząd (...) . Nie kwestionując dopuszczalności określenia zmiennych odsetek umownych, zdaniem Sądu, ustalenie ich wysokości winno nastąpić według obiektywnie sprawdzalnych kryteriów niezależnych od obu stron stosunku cywilno-prawnego (przykładowo według stopy odsetek ustawowych lub odsetek ogłaszanych przez Prezesa NBP). Arbitralne określanie wysokości odsetek przez jedną ze stron, bez oznaczenia kryteriów według jakich ową wysokość określono, jest sprzeczne z zasadą równości stron, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 marca 1992 r. (sygn. akt III CZP 141/91, OSNC z 1992 r., nr 6, poz. 90). Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej okoliczności uznać trzeba, iż opisywana klauzula godzi w dobre obyczaje, które są, w omawianym znaczeniu, równoważne z zasadami współżycia społecznego. Źródłem zasad współżycia są normy moralne i niektóre normy obyczajowe. ,,Przez to stosunki prawne stają się - być może - mniej pewne, ale za to sprawiedliwsze i bliższe odczuciom prostego człowieka” (A. S., Ewolucja autonomii woli, str. 193). Sprzeczne z dobrymi obyczajami jest nakładanie na ekonomicznie (i organizacyjnie) słabszego kontrahenta nadmiernie wysokimi konsekwencjami finansowymi za opóźnienie w płatnościach. Z klauzuli zasad współżycia społecznego wynika bowiem zakaz lichwy. Zjawisko lichwy powoduje szkody społeczne między innymi dlatego, że pozbawia pożyczkobiorców płynności finansowej i jednocześnie stanowi źródło nieuzasadnionych zysków podmiotu dysponującego kapitałem. Działanie strony powodowej należy ocenić jako rażąco naruszające interes konsumenta. Pojęcie rażącego naruszenia nie może być wprawdzie sprowadzone do wymiaru czysto ekonomicznego, lecz w okolicznościach niniejszej sprawy ten aspekt ma największe znaczenie. Skutkiem sprzeczności klauzuli umownej wartościami wymienionymi w art.
jest sankcja bezskuteczności zakwestionowanej klauzuli ex lege, przy utrzymaniu umowy w mocy w pozostałej części, co wynika z § 2 tego przepisu. W związku z powyższym należy uznać, iż postanowienia przedmiotowej umowy wiązały strony, a – co za tym idzie – wypływające z nich prawa i obowiązki winny być realizowane. Natomiast konsument nie jest w ogóle związany postanowieniem uznanym za niedozwolone. Wobec stwierdzonej nieważności postanowienia o naliczaniu odsetek karnych Sąd zasądził wyłącznie żądaną kwotę należności głównej. Brak jest podstaw, by niedozwoloną klauzulę umowną zastępować inną – taką, która nie godziłaby w interes konsumenta. Przywołane wyżej przepisy kodeksu cywilnego przewidują rygor bezskuteczności zapisu uznanego za klauzulę abuzywną. W związku z tym nie jest możliwe naliczanie innych odsetek za opóźnienie – ani ustawowych, ani umownych (gdyż z chwilą postawienia zadłużenia w stan natychmiastowej wykonalności naliczane są wyłącznie odsetki karne). Umowa ugody, której stroną był M. F. jest w zakresie uznania odsetek nieważna, jako sprzeczna z prawem (art. 58 k.c.) Dlatego też Sąd zasądził na rzecz strony powodowej kwotę 500 zł, oddalając powództwo w zakresie odsetek karnych. Spadkobiercy zmarłego pożyczkobiorcy nie dokonali formalnego działu spadku. Wobec powyższego do zasad ich odpowiedzialności za długi spadkowe stosuje się przepis art. 1034 § 1 k.c. zd 1 k.c., zgodnie z którym do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Orzeczenie o kosztach procesu zostało oparte na treści art. 100 zd. 1 k.p. Z tych względów Sąd orzekł jak wyżej.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.