–385 3 k.c. zawierają pakiet norm ukierunkowanych na ochronę konsumenta w umowach zawieranych z przedsiębiorcą. Konsument jest uznawany za „słabszą" stronę stosunku prawnego, tak ekonomicznie, jak również pod względem doświadczenia i posiadanej wiedzy. Przy zawieraniu umów z konsumentami przez banki, deweloperów, zakłady ubezpieczeń, przedsiębiorców prowadzących biura podróży, operatorów telefonicznych oraz telewizji kablowej, dostawców energii elektrycznej czy gazu, linie lotnicze i inne podobne podmioty kryje się potencjalne niebezpieczeństwo narzucenia konsumentowi niekorzystnych dla niego postanowień. Stąd też ustawodawca (unijny i polski) wprowadził gwarancje ochrony interesów konsumenta poprzez uznawanie niektórych z postanowień umownych kształtujących treść stosunków prawnych w obrocie konsumenckim za niedozwolone. W tym celu określa przesłanki i skutki stwierdzania, że dana klauzula jest niedozwolona (art.
k.c.), podaje kryteria oceny jej zgodności z dobrymi obyczajami (art. 385 2 k.c.) oraz katalog przykładowych i najbardziej typowych postanowień, które po spełnieniu wskazanych uprzednio przesłanek mogą zostać uznane za niedozwolone (art. 385 3 k.c.). Przepisy dotyczą postanowień wszystkich umów zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami, zarówno tych z wykorzystaniem wzorca umownego, jak i pozostałych. Kontroli na podstawie powyższych przepisów podlegają również postanowienia wzorców umownych. Ustawodawca wymienia następujące przesłanki uznania danego postanowienia za niedozwolone w rozumieniu art.
k.c.: dane postanowienie umowne jest „nieuzgodnione indywidualnie"; kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Zastrzeżono przy tym, że postanowienia określające główne świadczenia stron, takie jak cena lub wynagrodzenie, mogą zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne tylko wówczas, gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W celu ustalenia, czy konkretne postanowienie umowne należy kwalifikować jako „nieuzgodnione indywidualnie", należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia „rzeczywisty wpływ" (art.
1 k.c.). W szczególności ustawodawca zwraca uwagę na niebezpieczeństwo „nieuzgodnionego indywidualnie" charakteru postanowienia umowy przejętego z wzorca umownego. Kontroli podlegają zatem nieuzgodnione indywidualnie: postanowienia umowne przejęte z wzorca umownego bądź też nie (w przypadku umowy zawartej bez użycia wzorca umownego chodzi o te, które nie były przez strony negocjowane) oraz postanowienia wzorców umownych. Przesłanki kształtowania praw i obowiązków konsumenta za pomocą ocenianego w aspekcie ewentualnej abuzywności postanowienia w sposób „sprzeczny z dobrymi obyczajami" i „rażąco naruszający jego interesy" są dwiema różnymi okolicznościami, które należy w toku kontroli wykazywać odrębnie. Uznanie postanowienia za niedozwolone wymaga łącznej realizacji obu przesłanek. Jednakże postanowienie umowne, które rażąco narusza interesy konsumenta, zawsze okazuje się sprzeczne z dobrymi obyczajami, natomiast klauzula, której treść jest sprzeczna z dobrymi obyczajami, nie w każdym przypadku równocześnie rażąco narusza interesy konsumenta. Obie przesłanki są wyrażone za pomocą klauzul generalnych. Dobrym obyczajem jest kierowanie się zasadą szacunku wobec drugiego człowieka, a zatem sprzeczne z dobrymi obyczajami są zachowania polegające na niedoinformowaniu, wywołujące dezorientację czy błędne przekonanie, wykorzystywanie niewiedzy lub naiwności, działania nieuczciwe czy nierzetelne, ukształtowanie stosunku prawnego o charakterze zobowiązaniowym niezgodnie z zasadą równorzędności stron (równowagi kontraktowej). Jeżeli postanowienie umowy jest „niedozwolone" w rozumieniu art.
k.c. (i art. 385 3 k.c.), strony nie są nim związane, a w jego miejsce w danym stosunku prawnym wchodzą prawa i obowiązki stron wynikające z norm względnie wiążących. Pozostała część umowy pozostaje ważna, o ile może być wykonywana bez abuzywnej klauzuli. O tym, czy konsekwencją abuzywności jednej lub kilku klauzul umownych jest nieważność całej umowy czy też jedynie tej jej części, która zawiera niedozwolone postanowienie (postanowienia), nie decyduje zatem ocena, które z tych dwóch rozwiązań jest korzystniejsze dla konsumenta, lecz możliwość wykonania umowy po wyłączeniu klauzuli abuzywnej. Postanowienie uznane za niedozwolone staje się bezskuteczne ex lege, z mocą wsteczną. Przed wejściem w życie ustawy z 5.08.2015 r. zmieniającej ustawę o ochronie konkurencji i konsumentów poprzez dodanie art. 23a–23d, czyli przed 17.04.2016 r., o niedozwolonym charakterze klauzul umownych decydował w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Te z postanowień umownych, które zostały uznane prawomocnym wyrokiem (...) za niedozwolone, wpisywano do rejestru klauzul niedozwolonych i od tego momentu ich stosowanie w obrocie z konsumentami było zakazane. Na analogicznych zasadach do 2026 r. do rejestru będą trafiały klauzule tylko w tych sprawach, w których wniesiono pozwy do (...) przed 17.04.2026 r. Wskutek nowelizacji ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów to Prezes UOKiK jest organem rozstrzygającym o tym, czy postanowienie wzorca umownego jest niedozwolone. Prezes UOKiK zakazuje wykorzystywania danej klauzuli, zbadawszy przesłanki uznania postanowienia za niedozwolone z art.
(art. 23b ust. 1 zd. 1 w zw. z art. 23a u.o.k.k.) Zgodnie z art. 23d u.o.k.k., prawomocna decyzja o uznaniu postanowienia wzorca umowy za niedozwolone jest skuteczna wobec przedsiębiorcy, co do którego stwierdzono stosowanie niedozwolonego postanowienia umownego oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie wzorca wskazanego w decyzji. Ma ona być publikowana przez Prezesa UOKiK na stronie internetowej UOKiK w całości (art. 31 u.o.k.k.). Decyzja Prezesa UOKiK może zostać zakwestionowana przez zainteresowanego przedsiębiorcę w postępowaniu przed sądem powszechnym. Prawomocne decyzje Prezesa UOKiK o uznaniu postanowień wzorca za niedozwolone wiążą sąd cywilny. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego zastrzeżenie zawarte w § 6 regulaminu, na który powołał się (...) S.A. nakładając na pozwanego M. G. karę umowną, zostało uznane za klauzulę niedozwoloną wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydany w sprawie XVII AmC 5453/11 w dniu 16 stycznia 2013 r., wpisane do rejestru w dniu 9 lipca 2015 r. pod numerem (...). Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, pozwany do chwili wytoczenia powództwa nie zwrócił sprzętu ani nie zapłacił nałożonej na niego kary. Powództwo jednak nie mogło zostać uwzględnione, gdyż § 6 regulaminu, na który powołał się powód i który w jego ocenie przesądza zasadność nałożenia kary jest nieważny z mocy prawa- art. 58 § 1, 2 i 3 k.c. Zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.§ 2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.§ 3. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Należy podkreślić, że podstawą naliczenia kary w stosunku do M. G. jest zapis zawarty w regulaminie, który nie był przedmiotem negocjacji. Natomiast zgodnie z art.
postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Ustawodawca wskazuje w § 3 i 4, że nie uzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta, a ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Skutki uznania danego postanowienia za niewiążące reguluje § 2, który stanowi, że strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z ustalonego stanu faktycznego wynika jednoznacznie, że pozwany jest konsumentem a (...) S.A., w którego prawa wstąpił powód, przedsiębiorcą. Powód nie udowodnił, że treść § 6 regulaminu uzgodniona była indywidualnie z pozwanym, a jednocześnie to postanowienie umowne kształtuje prawa pozwanego w sposób rażąco naruszający jego interesy. Należy przy tym podkreślić, że pozwany M. G., mający obecnie 48 lat, jest osobą niepełnosprawną od 18 roku życia. Ze względu na stan zdrowia ma kłopoty z czytaniem i dlatego nie znał warunków umowy z (...) S.A., podpisał umowę nie zdając sobie sprawy z jej treści. W sytuacji gdy pozwany utrzymuje się z renty w kwocie 604 zł miesięcznie, nałożenie na niego kary umownej w wysokości 640 zł jest rażącym naruszeniem zasad współżycia społecznego. Stąd również ze względu na treść art. 5 k.c. należy roszczenie powoda uznać za niezasadne. O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Powód przegrał proces w całości, stąd winien ponieść koszty procesu i zwrócić koszty poniesione przez pozwanego. Składają się na nie: wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu w kwocie 180 zł oraz podatek VAT. Wysokość wynagrodzenia radcy prawnego reprezentującego pozwanego wynika z § 8 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 1715). Z tych względów Sąd orzekł jak w wyroku.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.