Sygn. akt VI ACa 490/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 maja 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA – Małgorzata Kuracka Sędzia

§ 1k.c.

i n. k.c. Sąd ten poczynił rozważania, iż umowa ubezpieczenia uregulowana w art. 805 i n. k.c., jak również w pozakodeksowych aktach normatywnych dotyczących ubezpieczeń, w szczególności w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 z późn. zm.), nie jest ukształtowana jako umowa konsumencka, lecz jako typ umowy co najmniej jednostronnie profesjonalnej, po stronie ubezpieczającego, który zawiera umowę „w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa". W niniejszej sprawie bezspornym jest, że pozwany ma status przedsiębiorcy w rozumieniu treści przepisu art. 43 1 k.c. Analiza umowy zawartej przez powoda, nie pozostawia również wątpliwości, że powódka, z całą pewnością ma status konsumenta zawierając polisę ubezpieczenia na życie. Zgodnie z treścią przepisu art. 22 1 k.c. za konsumenta uważa się bowiem osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową. Status prawny stron nie był sporny w niniejszej sprawie. Sporną kwestią było natomiast to, czy zastrzeżona przez ubezpieczającego opłata za wykup stanowi główne świadczenie stron, co wykluczałoby objęcie powoda ochroną przewidzianą w treści powołanych wyżej przepisów art.

i n. k.c. ( vide § 1 zd. 2 powołanego przepisu). Treści przepisu art. 805 k.c. nie pozostawia wątpliwości, że głównymi świadczeniem ubezpieczającego jest zapłata składki, a ubezpieczyciela jest nazwane ochroną ubezpieczeniową (tak M. Orlicki (w:) J. Panowicz-Lipska (red.), System prawa prywatnego, tom 8: Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2004, s. 669). Sama nazwa wskazanej opłaty (za całkowity wykup), jak również zapisy stosowanych przez pozwanego wzorców umownych wskazują, że opłata ta stanowi świadczenie konsumenta, niebędące świadczeniem głównym, za bliżej nie określone czynności pozwanego. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu Okręgowego, nie sposób uznać ustalonej w art. IX wzorca „opłaty za wykup” za świadczenie główne stron i odmówić ochrony ubezpieczającemu ochrony statuowanej dla konsumenta w wypadku zastosowania niedozwolonych klauzul umownych we wzorcach, nawet jeśli strona powodowa nie zawarła tej umowy pod wpływem przymusu i miała możliwość odstąpienia od umowy w ustalonym przez strony terminie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że ochrona generalna statuowana dla każdej osoby fizycznej w sytuacji zawarcia umowy pod wpływem wad oświadczenia woli, czy też możliwości skorzystania z bezwarunkowego odstąpienia od umowy nie wyklucza skorzystania przez słabszą stronę umowy – konsumenta, z ochrony gwarantowanej przepisami prawa cywilnego, stanowiącej wyraz pełnej realizacji zasady równorzędności stron i ekwiwalentności świadczeń w zobowiązaniach wzajemnych. W ocenie Sądu I instancji ustalona w umowie składka, jak i opłata za wykup są sprzeczne z tymi zasadami. Analiza treści OWU na tle przepisu art. 813 k.c. prowadzi do wniosku, iż wysokość płaconej w tych warunkach przez konsumenta kwoty jest niewspółmierna i zbyt wygórowana w stosunku do poniesionych przez pozwanego nakładów i utraconych korzyści, jak również do faktycznie uzyskanej przez konsumenta ochrony ubezpieczeniowej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że składka ubezpieczeniowa stanowi element przedmiotowo - istotny umowy ubezpieczenia i jest korelatem świadczenia ubezpieczyciela, nie może być nieproporcjonalnie wyższa od świadczenia drugiej ze stron. Zarówno okres świadczenia ochrony ubezpieczeniowej, jak i składka są z natury swej podzielne. Należy więc uznać, że zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej musi być oparty na zasadzie proporcji. Co do zasady przy ustalaniu, czy ubezpieczającemu należy się składka za niewykorzystany okres ochrony ubezpieczeniowej, nie ma znaczenia przyczyna wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu, na który została zawarta umowa. W szczególności nie jest istotne to, z czyjej inicjatywy umowa została rozwiązana lub też kto ponosi odpowiedzialność za okoliczności, których skutkiem jest wygaśnięcie stosunku ubezpieczenia. A zatem, w przypadku odstąpienia konsumenta od umowy powinna zostać mu zwrócona cała składka wpłacona z góry za okresy przypadające po rozwiązaniu umowy po potrąceniu składki za okres, w jakim ubezpieczy ciel udzielał ochrony ubezpieczeniowej. Tymczasem na podstawie przedmiotowego postanowienia, w przypadku odstąpienia konsumenta od umowy zwracane mu są uiszczone należności z tytułu ubezpieczenia oraz pobrane opłaty określone w art. IX wzorca umownego. Omawiane postanowienie OWU pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią art. 813 § 1 zd. 2 k.c., który stanowi, że w przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu, na jaki została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Tym samym wypłata powódce kwoty niższej od progu gwarantowanego w omawianym przepisie, winna być oceniona jako niewykonanie zobowiązania przez ubezpieczyciela. W ocenie Sądu Okręgowego powołana klauzula winna być również oceniona jako nieprecyzyjna, sprzeczna z dobrymi obyczajami, rażąco naruszająca interesy konsumenta, a w konsekwencji - jako nieuzgodniona indywidualnie z konsumentem – za niedozwolone postanowienie umowne ( vide art.

§ 1k.c.).

Nie ulega bowiem wątpliwości, że zastrzeżenie takiej opłaty w sposób nieusprawiedliwiony nakłada na konsumenta obowiązek płacenia opłaty likwidacyjnej bez możliwości określenia, jakie świadczenie wzajemne ze strony pozwanej mu się należy. Konsument nie ma zatem możliwości stwierdzenia, czy jego świadczenie jest ekwiwalentne i uzasadnione. Przedmiotowe postanowienie nie uwzględnia i nie zabezpiecza interesu konsumenta, jako słabszej strony umowy, co prowadzi do ukształtowania stosunku zobowiązaniowego w sposób nierównorzędny i rażąco niekorzystny dla konsumenta. To, że ubezpieczyciel przewidział swoistą sankcję za rezygnację z dalszego kontynuowania umowy, nie powiązując jej wysokości z realnie poniesionymi wydatkami powoduje ponadto, ze trudno przypisać opłacie za całkowity wykup charakter odszkodowawczy. Dodatkowo w żadnym z zapisów OWU nie można bowiem odnaleźć uzasadnienia i przyczyn, dla których usprawiedliwione byłoby pobieranie opłaty likwidacyjnej w wymaganej wysokości. Wysokość ta nie pozostaje w związku ani z ponoszonymi kosztami (na które powoływała się strona pozwana, nie wykazując ich wysokości, jak również zasadności, pomimo ciążącego na niej obowiązku dowodzenia – vide art. 6 k.c.) ani z ryzykiem ekonomicznym, a w każdym razie nie zostało to w OWU wskazane i wyjaśnione. Znaczna część kosztów funkcjonowania pozwanej oraz jej ryzyko są przecież pokrywane przez konsumenta w ramach szeregu innych opłat jak opłata wstępna, opłata administracyjna itp. Zatem mając na uwadze wytyczne zawarte w treści art. 385 2 k.c., zgodnie z którym oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami należy dokonywać według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności jej zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny, z całą pewnością uznać należy, że wskazane postanowienie umowne nie wiążą powódki, w świetle treści przepisu art.

k.c., i nie może stanowić podstawy do potrącenia opłaty za wykup. Zdaniem Sądu I instancji dokonując oceny abuzywności zastosowanego przy zawieraniu przez strony wzorca, w sprawie niniejszej uznać należy, że pozwany stosując omawianą klauzulę dotyczącą opłaty za całkowity wykup, zastosował klauzulę, która w swej treści jest adekwatna do ustawowo wskazanego w katalogu przepisu art. 385 3 k.c postanowienia z pkt 12, ze względu na to, że statuuje możliwość zatrzymania przez ubezpieczyciela, w razie odstąpienia od umowy ubezpieczenia, przez ubezpieczającego nie podlega część uiszczonych przez klienta opłat, co jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. W tym zakresie Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 4 kwietnia 2013 r. (VI ACa 1324/12, LEX nr 1331146) „uregulowanie stosunku prawnego w sposób, jaki uczynił to pozwany pozostaje niewątpliwie w sprzeczności z zasadą ekwiwalentności świadczeń powodując tym samym nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków stron umowy ze szkodą dla konsumenta. Pozwany na podstawie przedmiotowego postanowienia w sposób dowolny zatrzymuje część opłat uiszczonych przez klienta w związku z jego rezygnacją z ochrony ubezpieczeniowej. W ten sposób pozwany otrzymuje część świadczenia klienta sam będąc zwolniony od spełnienia własnego świadczenia”. W tym stanie rzeczy, uznając postanowienie art. IX OWU za niewiążące w świetle treści przepisu art.

§ 1k.c.

Sąd I instancji zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 138.027,21 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 23 sierpnia 2016 roku do dnia zapłaty. Zdaniem tego Sądu rozstrzygnięcie w przedmiocie odsetek uzasadnia treść przepisu art. 481 k.c., zasądzając odsetki od daty w jakiej pozwany posiadał informację o roszczeniu powódki. Powódka przedłożyła do akt sprawy wezwanie do zapłaty kierowane do pozwanego z dnia 07.09.2016 roku z oznaczeniem płatności na 7 dni od dnia otrzymania. Natomiast pozwany w odpowiedzi na pozew, sam przyznał, iż o roszczeniu powódki dowiedział się z pisma które otrzymał jeszcze w dniu 08 sierpnia 2016 roku z zakreślonym 14-dniowym terminem płatności, który to termin upływał w dniu 22.08.2016 roku. A zatem, zdaniem Sądu I instancji, pozwany pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia od dnia 23.08.2016 roku, gdyż pomimo braku w aktach przedmiotowego wezwania do zapłaty, okoliczności przedmiotowe zostały przez pozwanego wprost przyznane (art.229). Takowe rozstrzygnięcie wynika także z charakteru dochodzonego przez powódkę roszczenia w związku z uznaniem abuzywności klauzuli i zasądzenia roszczenia powódki w oparciu o zwrot nienależnego świadczenia (art.410 kc). W takim przypadku do opóźnienia pozwanego ze zwrotem świadczenia znajduje zastosowanie uregulowanie zawarte w art. 455 kc, a mianowicie świadczenie winno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy. Oznacza to, że termin spełnienia takiego świadczenia musi być wyznaczony zgodnie z art. 455 k.c., a więc niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. W tym zakresie Sąd ten powołał się na wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2004 roku V CK 461/03. W konsekwencji Sąd Okręgowy oddalił żądanie pozwu w zakresie odsetek żądanych od dnia 21.08.2009 roku. Odnosząc się do zarzutu pozwanego odnośnie przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powódkę zarówno w oparciu o art. 819 kc jak i art. 118 kc (trzyletni okres przedawnienia), nie można było zdaniem Sądu I instancji podzielić tegoż zarzutu. W pierwszej kolejności Sąd I instancji wskazał, iż roszczenie powódki nie jest roszczeniem z umowy ubezpieczenia. Skutkiem bowiem uznania określonego postanowienia umowy za klauzulę niedozwoloną, jest to że nie wiąże ono powoda - konsumenta. W związku zatem z przesądzeniem jak wyżej wskazano, iż postanowienia umowy w zakresie obciążania powódki, nieracjonalną opłatą manipulacyjną z tytułu wcześniejszego rozwiązania umowy, brak jest jakiejkolwiek podstawy do spełnienia na rzecz pozwanego świadczenia. W sytuacji zatem gdy żądana przez powódkę kwota ma swą podstawę w roszczeniu z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, nie zaś świadczenia okresowego, to roszczenie o zapłatę przedmiotowej kwoty żądanej przez powoda, podlega ogólnemu 10 letniemu terminowi przedawnienia (art.118 kc). Termin ten zatem należy zacząć liczyć od dnia rozwiązania umowy tj. od 06.08.2009 roku, co oznacza, że roszczenia z tego tytułu przedawniłyby się po 06.08.2019 roku, tymczasem pozew został wniesiony w dniu 15.09.2016 roku, czyli przed upływem takowego terminu. Zdaniem Sądu I instancji nie można podzielić także zarzutu pozwanego odnośnie możliwości zastosowania 3 letniego okresu przedawnienia w oparciu o art.118 kc jako terminu właściwego dla roszczenia związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Ten 3 letni termin przedawnienia ma zastosowanie do roszczeń przysługujących podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą i mającym związek z prowadzoną działalnością gospodarczą. Według art. 118 k.c., jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata. Do zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia nie jest wymagane, aby obie strony stosunku prawnego, z którego wywodzi się roszczenie majątkowe, prowadziły działalność gospodarczą. Wystarczy, że działalność gospodarczą prowadzi tylko strona dochodząca roszczenia, które wiąże się z tą działalnością. (porównaj wyrok SN z dnia 02 kwietnia 2008 roku III CSK 302/207). Istotnym przy wykładni art.118 kc jest okoliczność, kto dochodzi roszczenia związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej, jeżeli jest to przedsiębiorca (profesjonalista w obrocie gospodarczym), a roszczenie pozostaje w związku z działalnością gospodarczą, to wówczas zasadne jest przyjęcie 3 letniego terminu przedawnienia. Jeżeli zaś tego roszczenia dochodzi konsument to zastosowanie znajduje 10 letni okres przedawnienia. Orzeczenie w przedmiocie kosztów procesu Sąd Okręgowy oparł o przepis art. 98 k.p.c. statuującego zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Apelację od wyroku wniosła strona pozwana, zaskarżając wyrok w całości. Pozwana zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

1. a)naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodów oraz pominięcie okoliczności, że umowa łącząca strony była umowa ubezpieczenia wobec czego Sąd I instancji błędnie przyjął, że okres przedawnienia roszczenia powódki wynosi 10 lat, podczas gdy okres ten wynosi 3 lata, co w konsekwencji doprowadziło do uwzględnienia powództwa;
2. b)naruszenie art. 805 § 1 i 2 kc poprzez błędną interpretację polegającą na przyjęciu, że roszczenie powódki nie wynika z umowy ubezpieczenia,
3. c)naruszenie art. 4 w zw. z art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 22.05.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej w związku z pkt 3 dział I załącznika do tej ustawy poprzez ich niezastosowanie, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że stosunek prawny łączący strony nie jest umowa ubezpieczenia, a w konsekwencji do błędnego uznania, że roszczenie powódki nie jest związane z umową ubezpieczenia,
4. d)naruszenie art. 819 kc poprzez jego niezastosowanie,
5. e)naruszenie art. 410 w zw. z art. 405 kc w zw. z art. 118 kc poprzez ich błędne zastosowanie. Pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwana wskazała, że ustalenia Sądu Okręgowego są nieprawidłowe, gdyż Sąd ten błędnie uznał, że stosunek prawny łączący strony nie jest umową ubezpieczenia, a w konsekwencji błędnie przyjął, że roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie przez powódkę nie jest roszczeniem wynikającym z umowy ubezpieczenia, tylko roszczeniem z tytułu nienależnego świadczenia, co w rezultacie doprowadziło do niezasadnego nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia roszczenia opartego na twierdzeniu, że termin ten wynosi 3 lata (k. 185 – 188). Powódka w piśmie z dnia 28 marca 2017 r. stanowiącym odpowiedź na apelację wniosła o oddalenie apelacji i o zasądzenie od pozwanej kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym (k.198 - 199). Pozwana w piśmie z dnia 14 maja 2018 r. wniosła o zawieszenie postępowania w związku z postepowaniem toczącym się przed Sądem Najwyższym w sprawie o sygn. akt III CZP 20/18 (k. 206). Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy, a dokonane przez ten Sąd ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sąd Apelacyjny w całości podziela i przyjmuje za własne. Wyrok Sądu Okręgowego jest prawidłowy z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Tym samym za zbędne należy uznać na tym etapie postępowania powtarzanie argumentacji przedstawionej przez Sąd Okręgowy. W pierwszym rzędzie należy podnieść, że Sąd Okręgowy doszedł do prawidłowego wniosku, iż powódka wykazała uprawnienie do dochodzenia przedmiotowej wierzytelności. Należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że strona powodowa udowodniła okoliczności stanowiące podstawę sformułowania roszczenia przeciwko pozwanej. Jako chybione należało uznać zarzuty strony pozwanej polegające na twierdzeniu, że Sąd Okręgowy naruszył przepisy art. 233 § 1 kpc poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodów oraz pominięcie okoliczności, że umowa łącząca strony była umowa ubezpieczenia wobec czego Sąd I instancji błędnie przyjął, że okres przedawnienia roszczenia powódki wynosi 10 lat, podczas gdy okres ten wynosi 3 lata, co w konsekwencji doprowadziło do uwzględnienia powództwa, art. 805 § 1 i 2 kc poprzez błędną interpretację polegającą na przyjęciu, że roszczenie powódki nie wynika z umowy ubezpieczenia, art. 4 w zw. z art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 22.05.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej w związku z pkt 3 dział I załącznika do tej ustawy poprzez ich niezastosowanie, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że stosunek prawny łączący strony nie jest umowa ubezpieczenia, a w konsekwencji do błędnego uznania, że roszczenie powódki nie jest związane z umową ubezpieczenia, art. 819 kc poprzez jego niezastosowanie, art. 410 w zw. z art. 405 kc w zw. z art. 118 kc poprzez ich błędne zastosowanie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni i zastosowania przepisów, a ustalenia poczynione przez ten Sąd zostały poprzedzone oceną dowodów zgodną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Przede wszystkim należy podnieść, że apelacja strony pozwanej oparta jest twierdzeniu, że Sąd Okręgowy błędnie uznał, że stosunek prawny łączący strony nie jest umową ubezpieczenia, a w konsekwencji błędnie przyjął, że roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie przez powódkę nie jest roszczeniem wynikającym z umowy ubezpieczenia, tylko roszczeniem z tytułu nienależnego świadczenia, co w rezultacie doprowadziło do niezasadnego nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia roszczenia opartego na twierdzeniu, że termin ten wynosi 3 lata, a ostatecznie od uwzględnienia powództwa. W ocenie Sądu II instancji analiza treści uzasadnienia wyroku Sądu I instancji w zestawieniu z treścią apelacji prowadzi do wniosku, że strona skarżąca w błędny sposób odczytała motywy jakimi kierował się Sąd Okręgowy dokonując rozstrzygnięcia. W pierwszym rzędzie należy podnieść, że Sąd I instancji nie dokonał takiej wykładni stosunku prawnego łączącego strony, która prowadziłaby do ustalenia, że stron nie łączył stosunek umowy ubezpieczenia. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wprost wynika w tym zakresie odmienny stan rzeczy od stanu przedstawionego na ten temat w apelacji strony pozwanej. Skarżący w nieuzasadniony sposób nie dostrzega rozgraniczenia dokonanego w tym aspekcie przez Sąd Okręgowy, który to Sąd w żadnym wypadku nie zanegował istnienia pomiędzy stronami umowy ubezpieczenia, przy czym uznał, że roszczenie stanowiące przedmiot niniejszego sporu ma tylko związek faktyczny z stosunkiem prawnym ubezpieczenia, ale nie jest roszczeniem z umowy ubezpieczenia tylko roszczeniem z tytułu nienależnego świadczenia na skutek bezskuteczności klauzuli umownej zawartej w umowie ubezpieczenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji należy uznać za prawidłową, albowiem roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia pobranego przez pozwanego na podstawie postanowienia umownego, które zostało uznane za niedozwolone postanowienie umowne jest odrębnym roszczeniem od roszczenia kontraktowego, pozostaje z kontraktem jedynie w związku faktycznym, w tym sensie że gdyby strony nie zawarły umowy ubezpieczenia to nie powstałoby także roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia pobranego przez pozwanego na podstawie postanowienia umownego, które zostało uznane za niedozwolone postanowienie umowne powstało właśnie dlatego, że dane postanowienie umowne stało się bezskuteczne, a w konsekwencji zgodnie z przepisem art. 385