XVII AmA 184/10

XVII AmA 184/10 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 30 grudnia 2009r Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za praktykę ograniczającą konkurencję na krajowym rynku sprzedaży i serwisowania programów komputerowych przeznaczonych dla klientów instytucjonalnych - zawarcie przez (...) Sp. z.o.o.oraz jej partnerów opisanych w decyzji - porozumienia, polegającego na bezpośrednim ustalaniu cen sprzedaży towarów i cen usług świadczonych przez partnerów. Prezes UOKiK wymienił dwa sposoby ograniczania konkurencji przez strony postępowania. Po pierwsze przedsiębiorcy biorący udział w porozumieniu ustalili minimalne ceny odsprzedaży produktów informatycznych firmy (...), poprzez przyjęcie w Umowach (...), że Partner może dokonywać odsprzedaży produktów na rzecz klientów końcowych po cenach nie niższych od cen publikowanych przez (...), z upustem dla klienta nie większym niż marże handlowe uzyskane na poszczególnych produktach. Ponadto Prezes UOKiK wyszczególnił jako drugi sposób naruszania konkurencji ustalenie przez (...)jednolitych cenników na usługi instalacyjne i serwisowe świadczonych przez partnerów w ramach utworzonej przez (...)Sp. z.o.o. (...). Prezes nakazał stronom porozumienia zaniechania stosowania tej praktyki oraz nałożył na uczestników porozumienia kary pieniężne. Odwołanie od decyzji wniósł powód J. K., który zarzucił decyzji naruszenie art. 10 w zw z art. 6 ust 1 pkt 1 uokik poprzez błędne uznanie, że zachowanie powoda naruszało przepis art. 6 ust 1. pkt 1 oraz nieprawidłowe przyjęcie, że powód osiągnął obrót ze spółką (...) w wysokości przyjętej w decyzji i wnosił o uchylenie decyzji w całości. W uzasadnieniu wywodził, że nie stosował cennika spółki (...) a zatem nie uzgodnił ze spółką jednolitych cen. Ponadto wskazywał, że wartość rocznych obrotów ze spółką (...), którą przedstawił Prezesowi UOKiK i na którą Prezes powoływał się w decyzji, nie odnosiła się tylko do obrotów ze spółką (...) i była zawyżona. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: (...)Sp z.o.o. z siedzibą w K.jest przedsiębiorą wpisanym do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS: (...)(k. 253-258 akt administracyjnych). Spółka powstała w celu obsługi sprzedaży i wdrożeń, koordynacji serwisu i usług posprzedażowych oraz prowadzenia marketingu produktów Przedsiębiorstwa (...)w K.(dalej P. K.), będącego własnością L. K., działającego na zasadzie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Właścicielka Przedsiębiorstwa (...)jest prokurentem spółki (...), zaś jej maż posiada większość udziałów w tej spółce. Przedsiębiorstwo (...)działa na rynku od ponad 20 lat i zajmuje się produkcją oprogramowania komputerowego między innymi dla sektora ubezpieczeń, handlu, zarządzania, komunikacji, służby zdrowia, przemysłu, administracji i ekologii. Flagowymi produktami (...)są te przeznaczone dla: (...)i Oddziałów (...) NFZ; przychodni i gabinetów lekarskich; aptek otwartych i punktów aptecznych; hurtowni ogólnych i farmaceutycznych; szpitali; laboratoriów diagnostycznych a także służące do zarządzania siecią aptek i produkcją w przemyśle maszynowym, farmaceutycznym. Ponadto ważnym produktem w ofercie przedsiębiorstwa są systemy: kadrowo-płacowy, finansowo-księgowy, ewidencji środków majątkowych i gospodarki magazynowej przeznaczone dla różnych odbiorców. Podział zadań między (...) Sp. z.o.o.a P. K.wynika z treści łączącej strony od 2004r umowy o współpracy. Zasadniczo (...) wytwarza oprogramowanie komputerowe, zaś (...) Sp. z.o.o.zajmuje się sprzedażą tego oprogramowania oraz kompleksową obsługą klientów krajowych i zagranicznych, którzy nabyli oprogramowanie (umowa k. 260-278 akt administracyjnych). Faktyczne wykonywanie zadań związanych z dostawą, wdrażaniem i serwisem oprogramowania, (...) Sp. z.o.o.powierza innym przedsiębiorcom, zazwyczaj niepowiązanym ze spółką kapitałowo, którzy łącznie tworzą (...)(dalej (...)lub (...)). W skład struktury K.wchodzą Partnerzy, Partnerzy Strategiczni i Oddziały (k. 294 akt administracyjnych). Przedsiębiorcy działający w branży informatycznej, którzy tworzą (...)mają podpisane z (...) Sp. z.o.o.umowy (...)(dalej „umowa (...)"), Zasięg geograficzny(...) obejmuje cały kraj, zaś liczba partnerów uzależniona jest od potrzeb lokalnego rynku. Na dzień 28 stycznia 2008 r. (...) Sp. z.o.o.miała podpisane umowy ze 173 Partnerami handlowymi (k. 332), przy czym liczba ta wzrastała. Warunkiem przystąpienia do sieci jest między innymi wzięcie udziału w szkoleniach w zakresie określonego oprogramowania oraz zdanie testów kwalifikacyjnych z wynikiem pozytywnym, (k.251-252). Partnerzy objęci zaskarżoną decyzją Prezesa UOKiK, w tym powód w niniejszej sprawie J. K., dokonali w 2007 roku i w pierwszej połowie roku 2008 w (...) Sp. z.o.o., zakupów produktów informatycznych objętych umową (...)na najwyższe kwoty (poza partnerami strategicznymi, którzy są powiązani kapitałowo ze spółką (k 586-587). Wartość zakupów określona została w załączniku nr (...) do decyzji. Szczegółowe warunki współpracy (...) Sp. z o.o.z Partnerami określone są w umowie (...)(k 284-311). Z wzorca umowy obowiązującego w latach 2004 -2007, w oparciu o który spółka zawarła 180 umów z poszczególnymi partnerami (w tym, miedzy innymi w dniu 8 listopada 2004r z powodem (k.397-424) oraz z pozostałymi przedsiębiorcami objętymi decyzją), wynika że przedsiębiorcy współpracujący z (...) Sp. z o.o.w ramach (...)na podstawie umów (...)świadczą usługi z zakresu dostawy, szkolenia, wdrożenia i serwisu technicznego w odniesieniu do programów, dla których zaliczone zastały testy kwalifikacyjne z wynikiem pozytywnym. Oznacza to, że mogą serwisować dowolne wybrane przez siebie programy a nie wszystkie produkty (...). Przy czym partnerzy mogą także odsprzedawać oprogramowanie i według własnego wyboru bądź tylko wdrażać oprogramowanie bądź tylko je odsprzedawać jak również mogą dostarczać użytkownikowi końcowemu oprogramowanie i wdrażać je. Zależy to od treści umowy pomiędzy partnerem a użytkownikiem końcowym (k.252). W § 7 ust 11 i 12 umów (...)zawarte są postanowienia dotyczące cen detalicznych sprzedaży towarów nabywanych od (...) Sp. z o.o., jakie stosować powinni Partnerzy. W myśl tych uregulowań Partner nie może bez zgody (...), pod rygorem rozwiązania Umowy, dokonywać sprzedaży produktów po cenach wyższych od cen detalicznych, wskazanych w oficjalnych cennikach udostępnianych przez (...). Podobnie partner nie może dokonać odsprzedaży produktów po cenach niższych od cen publikowanych przez (...), z upustem dla klienta nie większym niż handlowe uzyskane na poszczególnych produktach. Z kolei w § 6 ust 3 umowy przewidziano, że po zakończeniu szkoleń przez (...)z zakresu obsługi i serwisowania każdego z produktów, (...) sp. z.o.o.udostępnia partnerowi niezbędne materiały, w tym jednolite cenniki usług stosowane w (...). Odnośnie cenników na usługi świadczone w (...), to umowa także stanowi w §6 ust 5, że (...) Sp. z.o.o.zobowiązuje się do ich ustalania, dwa razy do roku: do 1 stycznia do 1 lipca, po zasięgnięciu opinii od partnerów. W oparciu o powołany paragraf umowy były tworzone przez (...) Sp. z.o.o.jednolite cenniki. Były one umieszczane na stronie internetowej Przedsiębiorstwa (...)((...)) wraz z informacjami na temat (...). W zakładce na stronie internetowej (...)znajdowała się oprócz cenników informacja, że cechą charakterystyczną dla (...)są (...)(k. 232 verte). Ponadto cenniki były wysyłane partnerom pocztą elektroniczną. W toku postępowania administracyjnego postanowienie paragrafu 7 ust 12 zostało usunięte z umowy. Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dowody zgromadzone w toku postępowania administracyjnego toczącego się przed Prezesem UOKiK. W szczególności były to umowy (...), cenniki, oświadczenia (...)i jej partnerów, publikacje prasowe i inne dokumenty znajdujące się w aktach postępowania administracyjnego. W znacznej mierze stan faktyczny był bezsporny między stronami, gdyż spór w zasadzie dotyczył kwalifikacji prawnej zachowań (...)i jej partnerów. Odnosząc się natomiast do kwestionowanego przez (...)w toku postępowania administracyjnego autorstwa cennika i wskazywania, że cennik nie był cennikiem (...) Sp. z.o.o.tylko był to cennik (...), to Sąd nie dał wiary tym twierdzeniom. W ocenie Sądu fakt zamieszczenia cennika na stronie internetowej innego przedsiębiorcy nie mógł przesądzać, że był on jego cennikiem, zwłaszcza jeśli się weźmie pod uwagę ścisłe powiązania osobowe i kapitałowe jak i przede wszystkim biznesowe pomiędzy (...) Sp. z.o.o.i (...), które pozwalają na przyjęcie, że w istocie była to jedna grupa kapitałowa a zatem niczym dziwnym nie jest, że informacje o niej są umieszczane na stronach internetowych członków grupy. Na ustalenia Sądu w tym zakresie miał również wpływ fakt, że cennik odnosił się do cen usług świadczonych przez partnerów (...) Sp. z.o.o.a nie partnerów (...), z którymi to (...) sp. z.o.o.a nie (...)miała zawarte umowy (...)i którzy tworzyli(...). Zasadnicze znaczenia dla powyższych ustaleń miała także okoliczność, że w umowach (...)przygotowanych przez (...) Sp. z.o.o.ten ostatni zastrzegł sobie możliwość tworzenia takich jednolitych cenników dwa razy do roku i przekazywania ich partnerom. W tej sytuacji jedynym logicznym wnioskiem popartym doświadczeniem życiowym, jest uznanie, że twórcą cenników była spółka (...)a nie (...). Notabene odwołujący się w sprawie niniejszej J. K.nie podnosił tego argumentu w odwołaniu a wręcz w toku postępowania administracyjnego wskazywał, że cenniki były udostępniane na stronach internetowych (...) Sp. z.o.o.Oznacza, to że także dla członków (...) było oczywistym, że cenniki pochodziły od spółki z którą wiązała ich umowa a nie od producenta programowania L. K.prowadzącej działalność gospodarczą pod firmą (...). Z tego samego faktu umieszczenia w umowie zapisu o tworzeniu przez (...) Sp. z.o.o.jednolitych cenników i rozpowszechniania jednolitego cennika wśród partnerów (...)a także wśród(...)do których kierowana była znaczna część usług świadczonych przez Parnterów, Sąd wywiódł wniosek, że strony zawarły porozumienie, mocą którego ustalane były ceny usług obowiązujące partnerów zrzeszonych w sieci. Zdaniem Sądu te fakty miały zasadnicze znaczenie dla ustalenia znaczenia oświadczeń stron porozumienia cenowego. Wykładnia oświadczeń woli stron zawartych w umowie i praktyka wskazująca na ustalanie cenników i ich udostępnianie partnerom nie może budzić najmniejszej wątpliwości. Niektórzy spośród partnerów (...)wskazywali także na takie znaczenie udostępnianych im i publikowanych na stronie internetowej cenników. Sąd stoi na stanowisku, że powoływanie się przez niektórych z uczestników porozumienia w tym przez (...) Sp. z.o.o.na odmienne znaczenie tych cenników niż ustalone wyżej (tzn. że miały one jedynie informacyjny charakter lub że były jedynie statystycznym odzwierciedleniem faktycznie stosowanych cen na rynku) nie może być wzięte pod uwagę, gdyż przy dokonywaniu wykładni oświadczeń woli w przypadku porozumień cenowych należy duże znaczenie przypisywać dosłownemu brzmieniu zapisów umowy. Wprawdzie tekst dokumentu w świetle dyrektyw interpretacyjnych zawartych w art. 65§2 k.c. nie stanowi oczywiście wyłącznej podstawy wykładni wyrażonego w nim oświadczenia woli, bowiem istotna jest wola stron, ich zamiar i cel, niemniej jednak prawidłowa, pełna i wszechstronna wykładnia umowy nie może zupełnie pomijać treści zwerbalizowanej na piśmie, bowiem napisane sformułowania i pojęcia, a także semantyka i struktura aktu umowy, są jednym z istotnych wykładników woli stron, pozwalają ją poznać i ocenić. Wykładnia umowy nie może zatem prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty sprzecznych z zapisaną jej treścią, a więc nie może zmierzać do nadania im takiego sensu, który byłby diametralnie sprzeczny z precyzyjnie określonym, jasnym zapisem słownym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego także wyrażany był pogląd, że sens oświadczeń woli ujawnionych w postaci pisemnej, czyli wyrażonych w dokumencie, ustala się, przyjmując za podstawę wykładni przede wszystkim tekst dokumentu (por. uchw. SN z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 168; wyr. SN z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1603/00, Lex nr 75350; wyr. SN z dnia 7 kwietnia 2005 r., II CK 431/04, Lex nr 145198). Niezależnie od powyższego, należy zwrócić uwagę, że istnienie zgodnego zamiaru stron i celu umowy należy ustalać według stanu z chwili złożenia oświadczenia woli, a nie z chwili dokonywania wykładni. Przy czym oczywistym jest, że w sytuacji postawienia stronom umowy zarzutu, że analizowane porozumienie (umowa) stanowi zakazaną prawem zmowę cenową a także w obliczu groźby sankcji finansowej za jej zawarcie, w chwili obecnej obie strony umowy będą tak interpretować zawarte w umowie oświadczenia woli, aby tej sankcji uniknąć. A wiec będą dowodzić wszelkim możliwymi sposobami, że ich wola była inna. Dlatego tak istotne w sprawie niniejszej z punktu widzenia wykładni oświadczeń woli jest badanie literalnego zapisu umowy. Nie mogła oceny zawartego porozumienia zmienić okoliczności podnoszona w toku postępowania przez (...) sp. z.o.o., że w wydawanym przez (...)czasopiśmie (...), w którym były publikowane cenniki znajdowała się informacja o możliwości negocjowania cen z partnerami, gdyż informacje te były adresowane nie do partnerów (...)a do (...), co niewątpliwie było formą reklamy i mogło stanowić dla nich dodatkową zachętę do zakupu oprogramowania (...). Skoro więc do swoich partnerów (...) sp. z.o.o.wysyłał komunikat odmiennej treści, w którym określał jednolite ceny usług dla wszystkich partnerów, to niewątpliwie była to jednak jedynie forma reklamy produktów informatycznych. Nie bez znaczenia był też fakt, że publikacja, na którą powoływała się spółka pochodziła z 2005r, a więc nie mogła odnosić się do polityki cenowej w latach następnych. Tym bardziej, że w trakcie postępowania administracyjnego na stronie internetowej (...)była informacja, że cechą charakterystyczną dla (...)są (...). Zważywszy więc, że wykładni poszczególnych wyrażeń zawartych w dokumencie umowy dokonuje się także z uwzględnieniem kontekstu, w jakim on występuje, Sąd doszedł do przekonania, że wolą stron umowy było ustalenie jednolitych cen na niektóre usługi świadczone w ramach (...)a środkiem do uzyskania tej jednolitości było opracowywanie przez (...) Sp. z.o.o.jednolitych cenników na przedmiotowe usługi. Wskazuje na to kontekst zawarcia umowy (...) która ze swej istoty eliminuje w pewnym zakresie swobodę przedsiębiorcy w prowadzeniu działalności gospodarczej, poprzez nałożenie na niego różnych rygorów i ograniczeń np. konieczności zdawania egzaminów i uczestniczenia w szkoleniach). W tym okolicznościach zapis o „jednolitych cennikach usług” wpisuje się w schemat takiej umowy. Również nie może budzić wątpliwości powszechne znaczenie nadawane postanowieniom i wyrażeniom w danej branży, w tym wypadku nie ograniczone do branży usług informatycznych. Wyrażenie „jednolite cenniki usług” nie jest wyrażeniem wieloznacznym i jedyny możliwy jego sens jest dokładnie taki wynika z jego treści (dosłownego brzmienia), w szczególności, że obie strony zawierające porozumienie, które są profesjonalistami w dziedzinie usług serwisowych, dla których cena ma walor zasadniczy, godzą się na to, że w ramach (...)będą obowiązywać wszystkich jej partnerów jednakowe ceny na usługi świadczone na rzecz osób trzecich. Nie ma także znaczenia dla wykładni oświadczeń woli stron okoliczność, że partnerzy nie wykonywali tego zapisu umowy i nie stosowali cen zawartych w cenniku. Wprawdzie do pozajęzykowych okoliczności branych pod uwagę przy wykładni oświadczeń woli można zaliczyć przebieg dotychczasowej współpracy, dotychczasową praktykę w kwestii rozliczeń oraz zachowanie stron w trakcie wykonywania umowy, niemniej jednak w odniesieniu do porozumień cenowych, które są zakazane bez względu na skutek (niezależnie czy negatywny skutek na rynku nastąpi a więc niezależnie od tego czy porozumienie było wykonywane czy też nie) ustalenia czy strony wykonywały porozumienie nie mogą mieć wpływu na wykładnię oświadczeń woli. Sąd zważył, co następuje: Odwołanie powoda nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż pozwany zdaniem Sądu uczestniczył w niedozwolonym porozumieniu cenowym zawartym ze spółka (...), które ograniczało konkurencję na krajowym rynku sprzedaży i serwisowania programów komputerowych przeznaczonych dla klientów instytucjonalnych Generalnie rzecz ujmując, konkurencja jest procesem rynkowym, który prowadzi do polepszania jakości towarów, zachowania cen na odpowiednim poziomie, usuwania z rynku podmiotów nieefektywnych, przyczyniając się do zapewnienia optymalnej alokacji dóbr w społeczeństwie. Beneficjentami prawidłowo funkcjonującego mechanizmu konkurencji są zarówno konsumenci jak i działający na rynku przedsiębiorcy. Z tych przyczyn ochrona konkurencji objęta jest troską ustawodawcy, która znajduje swój wyraz m.in. w regulacjach ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ust. 1 pkt 1 u.o.k.i.k. zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaży towarów. Przy czym samo ustalanie cen może przybierać bardzo różne formy, gdyż może być zwykłą umową stron, uzgodnieniem dokonanym w jakiejkolwiek formie lub nawet uchwałą związku przedsiębiorców (art. 4 pkt 5 uokik) . Zakaz, o jakim mowa w powołanym przepisie obejmuje zarówno ustalenie cen „wprost” (przy czym chodzić może zarówno o ceny sztywne – ustalone na określonym poziomie, jak i o ceny minimalne i maksymalne, czy o ustalenie pewnych wiążących uczestników rynku przedziałów cenowych), ale obejmuje również wszelkie porozumienia dotyczące poszczególnych składników ceny (np. wielkości przyznawanych rabatów, stawek roboczogodziny czy elementów przyjmowanych do kalkulacji ceny). Niedopuszczalne są również jakiekolwiek inne ograniczenie swobody prowadzenia polityki cenowej (np. poprzez przyjęcie ustalenia, że ceny nie będą zmieniane bez zgody konkurentów, czy też, że zmiany ceny będą zawsze poprzedzone publicznym ogłoszeniem nowego cennika z określonym wyprzedzeniem). Zakazane są również porozumienia, co do tych aspektów prowadzonej działalności gospodarczej, które mają przełożenie na ceny (np. warunków udzielanej gwarancji czy też braku odpłatności za usługi dodatkowe). Z tej racji, że cena towaru stanowi podstawowy aspekt konkurowania na rynku, ustawodawca wyraźnie wskazał na niedozwolony charakter porozumień dotyczących jej ustalania. Stanowi ona zasadniczy parametr przy wyborze oferty przez konsumenta, jak i między przedsiębiorcami w warunkach rywalizacji konkurencyjnej. Uzgadnianie cen na rynku powoduje, że odbiorcy towarów zmuszeni są ponosić wyższe koszty zakupów, a niepewność przedsiębiorców, co do warunków działania konkurentów zostaje częściowo wyeliminowana. W rezultacie, mechanizm konkurencji zostaje pozbawiony przymiotu efektywności, a stosunki między przedsiębiorcami zostają zafałszowane. Wagę naruszeń w tym zakresie podkreśla dodatkowo okoliczność, że ustawodawca nie zdecydował się na wyłączenie spod tego zakazu porozumień cenowych mniejszej wagi, tak jak zrobił to w odniesieniu do innych rodzajów porozumień w art. 7 ustawy. Dla jasności należy wskazać, że w myśl art. 1 ust. 2 powołanej ustawy, praktyk ograniczających konkurencję mogą dopuścić się jedynie przedsiębiorcy lub ich związki. W niniejszej sprawie wszystkie podmioty objęte decyzją Prezesa UOKiK, są przedsiębiorcami w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Wstępnie należy także zdefiniować rynek właściwy w sprawie, co jest niezbędne dla oceny skutków zawartego porozumienia. Zgodnie z art. 4 pkt 8 pod pojęciem rynku właściwego rozumie się rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone warunki konkurencji. Odnośnie pierwszej części definicji, Sąd uznał, podzielając w tym zakresie ustalenia Prezesa UOKiK, że rynkiem właściwym produktowo jest rynek sprzedaży i serwisowania programów komputerowych przeznaczonych dla klientów instytucjonalnych. Odnośnie do drugiej części definicji, rynek właściwy geograficznie należało odnieść do obszaru całego kraju. Reasumując stwierdzić należy, że warunkiem stwierdzenia naruszenia zakazu z art. 6 ust. 1 ustawy jest ustalenie istnienia porozumienia