Sygn.akt III AUa 6/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 sierpnia 2018 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący : SSA Alicja Sołowińska (spr.) Sędziowie : SA Teresa Suchcicka : SA Sławomir Bagiński Protokolant : Edyta Katarzyna Radziwońska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2018 r. w B. sprawy z odwołania Z. P., Szkoły Podstawowej w R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania umowy zlecenia na skutek apelacji wnioskodawczyni Z. P., wnioskodawcy Szkoły Podstawowej w R. od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie IV Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 września 2017 r. sygn. akt IV U 690/17 I. oddala apelację, II.odstępuje od obciążania Z. P. i Szkoły Podstawowej w R. kosztami zastępstwa procesowego za II instancję. SSA Sławomir Bagiński SSA Alicja Sołowińska SSA Teresa Suchcicka Sygn. akt III AUa 6/18 UZASADNIENIE Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia 3 kwietnia 2017 r. nr (...) stwierdził, że Z. P. jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1 września 2013 r. Organ rentowy zaznaczył, że Z. P. jest organem prowadzącym Szkołę Podstawową w R. posiadająca status placówki publicznej i świadczyła na rzecz szkoły pracę w charakterze dyrektora, pełniącego też obowiązki nauczyciela na podstawie umowy o pracę (podpisanej z nią przez zastępcę dyrektora) od 1 września 2013 r. Od 7 stycznia 2013 r. do 31 sierpnia 2013 r. Z. P. zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, a od 1 września 2013 r. została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń przez płatnika składek Szkołę Podstawową w R. z tytułu umowy o pracę. N. Z. P. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu pracowniczego zatrudnienia zostało prawomocnie rozstrzygnięte wyrokiem Sądu Okręgowego w Olsztynie z 7 listopada 2016 r. (IV U 1590/16). Organ rentowy uznał, że nie ma podstaw do ustalenia na wniosek strony, że Z. P. od 1 września 2013 r. wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R.. Organ rentowy stwierdził bowiem, że gdy odwołująca jest równocześnie organem prowadzącym szkołę i dyrektorem szkoły, to nie ma możliwości zawarcia z nią ważnej umowy na zlecenia na stanowisku nauczyciela. Z. P. oraz Szkoła Podstawowa w R. wnieśli o zmianę decyzji i ustalenie, że ubezpieczona podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 1 września 2013 r. jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R.. Odwołujący wskazali, że organ rentowy nie dostrzegł dualizmu w zakresie funkcjonowania Z. P. w obrębie Szkoły Podstawowej w R.. Z jednej strony jest ona organem prowadzącym placówkę, z drugiej zaś strony wykonywała obowiązki dyrektora szkoły i nauczyciela na podstawie umowy o pracę zawartej z zastępcą dyrektora (który wykonuje wobec niej uprawnienia pracodawcy). Sprawa wykonywania pracy na tej podstawie zatrudnienia (umowy o pracę) została już prawomocnie osądzona, bo 7 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie (IV U 1590/16) wydał wyrok, w którym oddalił odwołania od decyzji z 23 sierpnia 2016 r., stwierdzającej, że Z. P. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownik Szkoły Podstawowej w R. od 1 września 2013 r. Po uprawomocnieniu się tego orzeczenia płatnik składek, jak i odwołująca Z. P. złożyli do organu rentowego wniosek o ustalenie, że od 1 września 2013 r. Z. P. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako świadcząca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R.. W następstwie została wydana zaskarżona decyzja. Pełnomocnik odwołujących nie zgodził się z tą decyzją, bo w uzasadnieniu do wyroku z 7 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie przyznał, że w wypadku Z. P. istnieją dwie (całkowicie) odrębne podstawy świadczenia pracy na rzecz Szkoły Podstawowej w R.: z jednej strony obowiązki związane z wypełnianiem funkcji organu prowadzącego szkołę, a z drugiej strony całkowicie odrębne (niezwiązane z pełnieniem tej funkcji) zadania dyrektora szkoły świadczącego jednocześnie pracę jako nauczyciel. Skoro zatem zostało prawomocnie przesądzone, że ubezpieczona nie wykonywała pracy na podstawie umowy o pracę, to należy przyjąć, że stosunek łączący strony umowy (Z. P. i szkołę) wynikł z umowy zlecenia. W stosunku zlecenia nie występuje bowiem kierownictwo pracodawcy charakterystyczne dla umowy o pracę. Ponadto umowa zlecenia nie wymaga szczególnej formy. Może też zostać zawarta per facta concludentia, co niewątpliwie miało miejsce w sprawie. Z tych względów w ocenie odwołujących należy uznać, że Z. P. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w okresie od 1 września 2013 r. na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R.. Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 28 września 2017 r. oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że od 1 stycznia 2013 r. Z. P. jest organem prowadzącym Szkołę Podstawową w R. – placówkę publiczną na podstawie uchwały Rady Miejskiej w J. oraz umowy z Gminą J.. Od 7 stycznia 2013 r. do 31 sierpnia 2013 r. Z. P. zgłosiła się do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. 2 września 2013 r. z Z. P. została zawarta umowa o pracę na czas nieokreślony od 1 września 2013 r. na stanowisku nauczyciela. Od tego dnia została ona zgłoszona przez płatnika składek – Szkołę Podstawową w R. do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych jako zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Olsztynie z 7 listopada 2016 r. (IV U 1590/16) zostały oddalone odwołania zarówno płatnika składek – Szkoły Podstawowej w R., jak i Z. P. od dwóch decyzji z 23 sierpnia 2016 r., pierwszej – stwierdzającej, że Z. P. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownik u wskazanego wyżej płatnika składek, a drugiej – ustalającej kwoty należnych składek na Fundusz Pracy. Ostatni stosunek pracy nawiązany pomiędzy Z. P. a Szkołą Podstawową w R. uległ rozwiązaniu 31 grudnia 2012 r. na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. 13 października 2016 r. została wydana decyzja, zgodnie z którą Z. P. jako osoba prowadząca publiczną szkołę na podstawie przepisów o systemie oświaty podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1 stycznia 2014 r. Decyzja ta uprawomocniła się 15 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy zaznaczył, że zgodnie z obowiązującym od 1 stycznia 2014 r. art. 8 ust. 6 pkt 5 Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół, na podstawie przepisów o systemie oświaty uważa się za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność. Następnie Sąd wyjaśnił, że do momentu złożenia do ZUS wniosku ubezpieczonej i szkoły z 1 lutego 2017 r. o ustalenie, że od 1 września 2013 r. Z. P. podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym na podstawie umowy zlecenia, poza sporem było, że od 1 września 2013 r. Z. P. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i chorobowemu na podstawie umowy o pracę u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R. na podstawie wskazanego wyżej prawomocnego wyroku, a także to, że Z. P. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1 stycznia 2014 r. jako osoba prowadząca publiczną szkołę na podstawie przepisów o systemie oświaty. Sąd Okręgowy stwierdził, że obecnie zaskarżona decyzja została wydana po rozpoznaniu wniosku Z. P. i płatnika składek, w którym według pełnomocnika odwołujących skoro w uzasadnieniu do wyroku z 7 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie wskazał, że w wypadku Z. P. istnieją dwie (całkowicie) odrębne podstawy świadczenia pracy na jej rzecz związane ze Szkołą Podstawową w R. (z jednej strony zadania związane z pełnieniem funkcji organu prowadzącego wskazane m.in. w art. 5 ust 7 Ustawy o systemie oświaty, a z drugiej strony niezwiązane z pełnieniem funkcji organu prowadzącego zadnia dyrektora szkoły pracującego jako nauczyciel), to w tej sytuacji uznać należałoby, że stosunek łączący od 1 września 2013 r. odwołujących wynikał z umowy zlecenia, a Z. P. powinna podlegać obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek – Szkoły Podstawowej w R.. Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska odwołujących, zgodził się zaś z organem rentowym. Stwierdził, że w sprawie, w której Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 7 listopada 2016 r. prawomocnie przesądził o niepracowniczym charakterze pracy odwołującej, wskazano m.in., że zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 5 ust. 7 pkt 5 Ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, organ prowadzący szkołę (ubezpieczona) wykonuje czynności w sprawach z zakresu prawa pracy w stosunku do dyrektora szkoły (ubezpieczonej ), a ten ostatni (§ 2 ust. 2 statutu szkoły) w stosunku do podległych mu nauczycieli (ubezpieczonej). Sąd uznał, że w takiej sytuacji nie występuje podporządkowanie pracownicze, gdyż w rzeczywistości ubezpieczona „podlega sama sobie”. Przy czym zastępca dyrektora nie pełni w stosunku do ubezpieczonej roli pracodawcy, skoro według statutu szkoły może on jedynie zawrzeć z dyrektorem szkoły, którym „z urzędu” jest organ prowadzący (§1 ust. 3 statutu), umowę o pracę w „zakresie pracy” nauczycielskiej (§ 3 pkt 4 statutu szkoły). Zastępca dyrektora ani nie wykonuje czynności z zakresu pracy (ustala wynagrodzenie, grafik pracy, przyznaje premię, stosuje kary porządkowe, udziela urlopów itp.) wobec dyrektora (a raczej odwrotnie), ani nawet wobec nauczycieli (bo upoważniony jest do tego dyrektor). Sąd rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że stanowisko sądu w tamtej sprawie jest słuszne. Co więcej, z tych konstatacji nie wynika jednak, że skoro omawiany stosunek prawny nie ma charakteru pracowniczego, to należy go postrzegać jako stosunek wynikający z umowy zlecenia. Sąd zauważył, że do przekazania Szkoły Podstawowej w R. wraz z oddziałem przedszkolnym osobie fizycznej (Z. P.) doszło na podstawie art. 5 ust. 5g Ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572). Z dniem 1 stycznia 2013 r. Z. P. stała się organem prowadzącym szkołę, dlatego jako ten organ prowadzi szkołę samodzielnie i na własną odpowiedzialność. Szkoła z tą datą przestała funkcjonować w dotychczasowy sposób, bo przekazanie szkoły osobie fizycznej przez jednostkę samorządu terytorialnego jest równoznaczne w świetle art. 59 ust. 9 ustawy z likwidacją szkoły w jej dotychczasowej formie. Z dniem przekazania szkoła przestaje być jednostką budżetową i jednostką sektora finansów publicznych. W świetle Statutu szkoły środki na funkcjonowanie szkoły pochodzą z dotacji przekazywanej przez Urząd Miejski w J. (§ 1 ust. 8). Według rozdział III § 1 statutu organami szkoły są: dyrektor szkoły, rada pedagogiczna, rada rodziców i samorząd uczniowski. § 1 ust. 3 stanowi, że funkcję dyrektora szkoły pełni osoba fizyczna, której organ prowadzący szkołę (Urząd Miasta J.) przekazał w drodze umowy prowadzenie tejże szkoły zgodnie z art. 5 ust. 5g Ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty. W § 2 ust. 1 określone są kompetencje i obowiązki dyrektora szkoły, który m.in.: kieruje działalnością szkoły, reprezentuje szkołę na zewnątrz, sprawuje nadzór pedagogiczny, dysponuje środkami określonymi w planie finansowym szkoły i ponosi odpowiedzialność za ich prawidłowe wykorzystanie. § 2 ust. 2 statutu szkoły stanowi, że dyrektor szkoły jest kierownikiem zakładu pracy dla zatrudnionych w nim nauczycieli i pracowników nie będących nauczycielami i w związku z tym m.in. zatrudnia i zwalnia nauczycieli, przyznaje im nagrody i wymierza kary porządkowe oraz wydaje decyzje w sprawie nadania nauczycielowi stopnia nauczyciela stażysty, w sprawie odmowy nadania stopnia awansu (§ 2 ust. 3). Dodatkowo z § 2 ust. 6 wynika np., że organ sprawujący nadzór pedagogiczny uchyla uchwałę rady pedagogicznej w razie stwierdzenia jej niezgodności z przepisami prawa po zasięgnięciu opinii osoby prowadzącej szkołę. Mając na uwadze wszystkie te postanowienia, Sąd zaznaczył, że w jednej osobie w odwołującej szkole zostały skupione nie tylko funkcje organu prowadzącego szkołę, dyrektora szkoły i nauczyciela w tej szkole, ale również nadzoru pedagogicznego. Z ustępu 9 paragrafu 2 rozdziału II (Realizacja zadań opiekuńczo-wychowawczych) wynika, że odwołanie od decyzji dyrektora w sprawie dotyczącej zmiany wychowawcy lub nauczyciela przysługuje od daty otrzymania decyzji dyrektora (w terminie 14 dni) do organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Odwołanie od swojej własnej decyzji będzie rozpatrywał organ sprawujący nadzór pedagogiczny, czyli również odwołująca Z. P.. Sąd uznał, że umowa zlecenia nie mogła stanowić podstawy zatrudnienia odwołującej Z. P. na stanowisku dyrektora szkoły i nauczyciela, ponieważ ze strony zleceniodawcy i zleceniobiorcy występowałaby ta sama osoba (art. 734 k.c.), a to nie wynika z istoty tej umowy i jej celu oraz jest sprzeczne z prawem. Odwołująca nie występuje bowiem w dwojakiej roli (organu prowadzącego i dyrektora-nauczyciela), ale nawet w trojakiej roli, bo pełni ona również nadzór pedagogiczny. W świetle art. 734 § 1 k.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Już z samej treści tego przepisu prawa wynika, że nie może być tak, aby ta sama osoba była jednocześnie przyjmującym zlecenie (wykonawcą) i dającym zlecenie. Sąd zauważył, że dopiero od momentu obowiązywania z dniem 1 stycznia 2014 r. art. 8 ust. 6 pkt 5 Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (w brzmieniu Ustawy z 13 czerwca 2013 r., Dz.U. z 2013 r., poz. 827) został jednoznacznie uregulowany status osoby prowadzącej publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół na podstawie przepisów o systemie oświaty. Do tej daty dotyczyło to tylko niepublicznych szkół i placówek, a od tej daty ustalono, że osobę prowadzącą szkołę publiczną uważa się za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność. Nie zmienia to jednak tego, że od 1 września 2013 r. z przyczyn podanych wyżej odwołująca Z. P. nie była osobą będącą zatrudnioną na stanowisku nauczyciela u płatnika składek Szkoły Podstawowej w R. w ramach umowy zlecenia. Choć przed 1 stycznia 2014 r. status takich osób jak odwołująca Z. P. (prowadzących szkołę publiczną) nie był w istocie uregulowany w sposób wyraźny, to niewątpliwie nie można przyjąć stanowiska odwołujących zarówno w piśmie do ZUS, jak i przed sądem co do podstaw zatrudnienia odwołującej jako nauczyciela u tego płatnika składek. Ponadto nie bez znaczenia jest to, że odwołująca raz wskazuje pracowniczy stosunek jako źródło zatrudnienia na stanowisku nauczyciela, a innym razem (jak w sprawie niniejszej) wskazuje inny stosunek – stosunek wynikający z umowy zlecenia. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy oddalił odwołania na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. Z. P. i Szkoła Podstawowa w R. złożyli apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Zaskarżyli wyrok w całości i zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.