Sygn.akt III AUa 775/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lutego 2019 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Teresa Suchcicka (spr.) Sędziowie: SA Sławomir Bagiński SA Bożena Szponar - Jarocka Protokolant: Magda Małgorzata Gołaszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 lutego 2019 r. w B. sprawy z odwołania S. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o wysokość świadczenia na skutek apelacji wnioskodawczyni S. K. od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2018 r. sygn. akt V U 440/18 I. oddala apelację; II. zasądza od S. K. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję. SSA Bożena Szponar - Jarocka SSA Teresa Suchcicka SSA Sławomir Bagiński Sygn. akt III AUa 775/18 UZASADNIENIE Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. decyzją z 21 marca 2018 r., wydaną na podstawie przepisów Ustawy z 17 grudnia 1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1383), odmówił S. K. prawa do przeliczenia emerytury. Odwołanie od tej decyzji złożyła S. K., wskazując, że w tabeli obliczenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego ubezpieczenia nie są ujęte okresy, o które wnioskowała. Wniosła o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno-rentowego. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania. Sąd Okręgowy w Białymstoku wyrokiem z 18 września 2018 r. oddalił odwołanie (pkt I) oraz zasądził od S. K. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II). Sąd Okręgowy ustalił, że S. K. urodziła się (...) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z 26 marca 2014 r. przyznał odwołującej emeryturę rolniczą od 18 marca 2014 r. Decyzją z 20 grudnia 2017 r. o ponownym ustaleniu wysokości emerytury rolniczej Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przeliczył z urzędu emeryturę rolniczą od 1 stycznia 2018 r., wskazując, że do wypłaty przysługuje emerytura rolnicza w kwocie 903,25 zł miesięcznie. Decyzją z 26 lutego 2018 r. ZUS przyznał S. K. emeryturę od 20 stycznia 2018 r. na podstawie art. 26 Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 767,41 zł po waloryzacji. Zaskarżoną decyzją z 21 marca 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. po rozpatrzeniu wniosku z 7 marca 2018 r. odmówił S. K. prawa do przeliczenia emerytury. Sąd stwierdził, że odwołującej, jako ubezpieczonej urodzonej po 31 grudnia 1948 r., przyznano emeryturę na podstawie zasad określonych w art. 26 i art. 25 Ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd przywołał treść tych przepisów i art. 26a ustawy, a następnie odwołał się do art. 174 ust. 2 tej ustawy, który określa sposób ustalenia kapitału początkowego. Sąd podniósł, że zgodnie z art. 174 ust. 2 nie ma podstawy prawnej, która uzasadniałaby żądanie uwzględnienia okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przy ustalaniu kapitału początkowego. Instytucja kapitału początkowego została wprowadzona ustawą z 17 grudnia 1998 r. i jest ona związana z odmiennymi od dotychczasowych zasadami ustalania emerytury, którą oblicza się na podstawie sumy składek zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym w całym okresie ubezpieczenia (art. 25 ust. 1). Zgodnie z art. 173 ust. 1 ustawy emerytalnej dla osób objętych nowymi zasadami obliczania emerytur, które podlegały ubezpieczeniu przed wejściem w życie ustawy, kiedy nie było jeszcze obowiązku ewidencjonowania składek na indywidualnych kontach, ustala się kapitał początkowy. Kapitał ten ustala się według zasad określonych w art. 174 ustawy, który modyfikuje w stosunku do zasad ogólnych reguły ustalania podstawy wymiaru oraz liczby okresów składkowych i nieskładkowych. I tak, na podstawie art. 174 ust. 2 do stażu ubezpieczeniowego przyjmuje się okresy składkowe wymienione w art. 6 i nieskładkowe wymienione w art.
- Jest to niewątpliwie zawężenie w stosunku do zasad ogólnych, gdyż do obliczania emerytury na podstawie art. 53, oprócz okresów wymienionych w art. 6 i 7, uwzględnia się pod pewnymi warunkami wymienione w art. 10 ust. 1 ustawy okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i okresy z nimi zrównane. Natomiast art. 174 ust. 2 nie wymienia tych okresów (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2005 r., I UK 135/04). Możliwość uznania, że wskazany okres wpływa na wysokość tak ustalonej hipotetycznej emerytury na dzień 1 stycznia 1999 r. istnieje więc tylko wtedy, gdy okres ten można zakwalifikować do jednego z okresów wymienionych w art. 6 i 7 ustawy. Katalog z art. 174 ust. 2 ustawy ma charakter zamknięty w tym sensie, że okresy w nim nieprzewidziane nie mogą zostać uwzględnione (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 11 października 2012 r., III AUa 417/12; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 marca 2005 r., III AUa 1380/04). Sąd podkreślił, że zgodnie z dokumentacją zawartą w aktach emerytalnych okresy działalności gospodarczej od 1 listopada 1987 r. do 30 listopada 1988 r. i od 1 stycznia 1992 r. do 31 sierpnia 1992 r. zostały uwzględnione do ustalenia kapitału początkowego, wbrew dywagacjom odwołującej. Został również uwzględniony okres sprawowania opieki nad dziećmi, ale w wymiarze 3 lat, 1 miesiąca i 28 dni, a nie w wymiarze 48 miesięcy, jak tego domagała się odwołująca. Sąd zaznaczył, że organ rentowy zalicza okresy sprawowania opieki nad dziećmi w faktycznym wymiarze i nie ma takiego zastrzeżenia, że miałby być to okres 48 miesięcy, na który wskazywała S. K. na rozprawie 3 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy stwierdził, że do obliczenia kapitału początkowego w decyzji z 23 lutego 2018 r. organ rentowy zasadnie przyjął okresy składkowe w wymiarze 7 lat, 10 miesięcy i 10 dni i okresy sprawowania opieki nad dziećmi w wymiarze 3 lata, 1 miesiąca i 28 dni. Podstawę wymiaru ustalono przy uwzględnieniu wynagrodzeń z 10 lat kalendarzowych tj. z okresu od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1989 r. Wskaźnik wysokości wymiaru wyniósł 52,11%. Do obliczenia wysokości przyjęto kwoty podstawy wymiaru składki wynikające z zaświadczenia Oddziału ZUS w O. z 10 września 2003 r. za 1987 r. – 42 000 zł i za 1988 r. – 297 000 zł. Okres od 14 czerwca 1985 r. do 31 grudnia 1985 r. był okresem, w którym odwołująca przebywała na urlopie bezpłatnym, dlatego nie został on uwzględniony do wartości kapitału początkowego. Sąd uznał, że po wydaniu decyzji z 21 marca 2018 r. S. K. nie złożyła żadnych nowych dowodów i nie ujawniła nowych okoliczności, które istniały przed wydaniem tej decyzji i mają wpływ na decyzję organu rentowego. Nie zachodziła również sytuacja z art. 26a ustawy emerytalnej, pozwalająca na zwiększeniu wysokości emerytury o okres opłacania składek na Fundusz Emerytalny (...), Fundusz Ubezpieczenia Społecznego (...) i ubezpieczenie emerytalno-rentowe, ponieważ odwołująca ma ustalone prawo do emerytury na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c., a o kosztach orzekł zgodnie z art. 98 i art. 99 k.p.c. w zw. § 9 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 265). S. K. złożyła apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Zaskarżyła wyrok w całości i zarzuciła:
- naruszenie normy prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez nieodniesienie się przez Sąd przy ocenie zgromadzonego materiału dowodowego do podniesionego przez nią ustnie do protokołu na rozprawie zarzutu błędnego wyliczenia przez organ rentowy wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego,
- naruszenia normy prawa materialnego, tj. art. 16 Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 1270) poprzez jego błędne zastosowanie, tzn. przyjęcie, że podstawą wymiaru obliczenia kapitału początkowego jest okres od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1989 r. Wskazując na te zarzuty odwołująca wniosła o zmianę wyroku Sądu Okręgowego poprzez uwzględnienie odwołania w ten sposób, że przy obliczeniu wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego nie będzie brany pod uwagę rok
- W zakresie wniosków ewentualnych odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Domagała się też zasądzenia od organu rentowego na jej rzecz kosztów postępowania za pierwszą i drugą instancję. Na rozprawie 20 lutego 2019 r. odwołująca wskazała, że nie kwestionuje okresu prowadzenia działalności gospodarczej i okresu korzystania z urlopów wychowawczych. Zarzuciła, że organ rentowy nie przyjął najkorzystniejszych lat do obliczenia kapitały początkowego. Organ rentowy obliczył jej kapitał początkowy z 10 kolejnych lat, ale jej zdaniem powinien obliczyć kapitał początkowy z 9 lat, ponieważ w ostatnim
(10)roku nie osiągała ona przychodów. Ponadto jej zdaniem 9 rok nie powinien być ujęty w kapitale początkowym w całości, ponieważ otrzymywała zarobki tylko do listopada. Z tego względu odwołująca domagała się obliczenia kapitału początkowego z faktycznego okresu, w którym osiągała zarobki. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie spór dotyczył tego, czy zaskarżoną decyzją z 21 marca 2018 r. organ rentowy zasadnie odmówił S. K. prawa do przeliczenia emerytury, w szczególności zaś koncentrował się na wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego. Kapitał ten został obliczony w decyzji z 23 lutego 2018 r. Do obliczenia podstawy wymiaru kapitału początkowego oraz obliczenia wskaźnika wysokości tej podstawy przyjęto przeciętną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z 10 kolejnych lat kalendarzowych, tj. od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1989 r., a tak ustalony wskaźnik wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego wyniósł 52,11%. W odwołaniu od obecnie zaskarżonej decyzji z 21 marca 2018 r., którą organ rentowy odmówił S. K. prawa do przeliczenia emerytury, odwołująca domagała się uwzględnienia przy obliczeniu kapitału początkowego okresów prowadzenia działalności gospodarczej od 1 listopada 1987 r. do 30 listopada 1988 r. i od 1 stycznia 1992 r. do 31 sierpnia 1992 r. oraz okresów korzystania z urlopów wychowawczych. Sąd Okręgowy odniósł się do tych żądań. Podkreślił, że żądane okresy prowadzenia działalności gospodarczej zostały uwzględnione przez organ rentowy przy obliczeniu kapitału początkowego, oraz wyjaśnił dlaczego okres korzystania z urlopu wychowawczego został uwzględniony jedynie w wymiarze 3 lat, 1 miesiąca i 28 dni. Na etapie postępowania apelacyjnego S. K. nie zgłaszała zarzutów w tym zakresie. Stwierdziła, że organ rentowy nie przyjął najkorzystniejszych lat do obliczenia kapitału początkowego. Domagała się obliczenia wskaźnika podstawy wymiaru składek z 9 lat, w których osiągała zarobki, a nie z okresu kolejnych 10 lat kalendarzowych. Jej zdaniem przy obliczaniu wysokości wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego nie powinien być brany pod uwagę rok 1989, ponieważ wówczas nie osiągała ona przychodów, a z kolei rok 1988 powinien zostać uwzględniony jedynie do listopada, ponieważ do tego miesiąca odwołująca otrzymywała zarobki. Według odwołującej, wskaźnik wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego powinien być obliczony wyłącznie z tych miesięcy w latach 1980-1989, w których osiągnęła ona przychód, a następnie tak ustalona wartość podstawy wymiaru składek powinna być podzielona przez liczbę lat i miesięcy, w których faktycznie osiągnęła ona przychód. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, żądanie odwołującej obliczenia kapitału początkowego z innych lat niż te, z których kapitał ten został obliczony, odwołująca powinna zgłosić organowi rentowemu w odrębnym wniosku. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zakres postępowania wyznacza treść zaskarżonej decyzji. Powyższe stanowisko poparte jest utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, w którym przyjmuje się, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie (por. postanowienia z dnia 20 stycznia 2010 r., II UZ 49/09, LEX nr 583831 i z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601 oraz wyrok z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210, wyrok z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie II UK 360/10, LEX 901610). W sprawie ma to znaczenie o tyle, że dopiero w postępowaniu apelacyjnym wnioskodawczyni zawarła żądanie w zakresie innego sposobu obliczenia kapitału początkowego z lat 1980-
- Przypomnieć należy, że zasady obliczenia kapitału początkowego reguluje art. 174 Ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm., zwanej dalej „ustawą emerytalną”). Zgodnie z tym przepisem kapitał początkowy ustala się na zasadach określonych w art. 53, z uwzględnieniem ust. 2-12 (art. 174 ust. 1). Przy ustalaniu kapitału początkowego przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie ustawy: 1) okresy składkowe, o których mowa w art. 6; 2) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5; 3) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 1-3 i 6-12, w wymiarze nie większym niż określony w art. 5 ust.
- (art. 174 ust. 2). Podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, art. 16, art. 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu przed dniem 1 stycznia 1999 r. (art. 174 ust. 3). Art. 15 ust. 1 i art. 16 ustawy emerytalnej określają sposób obliczenia podstawa wymiaru emerytury i renty, ale poprzez wyraźne odesłanie z art. 174 ust. 3 ustawy emerytalnej, mają zastosowanie przy obliczaniu kapitału początkowego, przy czym kapitał początkowy ustala się z okresu przed 1 stycznia 1999 r. Z przepisów tych wynika zatem, że podstawę wymiaru kapitału początkowego stanowi ustalona przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok
- Zgodnie z art. 15 ust. 4 ustawy, w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty (i kapitału początkowego): 1) oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzowych; 2) oblicza się stosunek każdej z tych sum kwot do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w procentach, z zaokrągleniem do setnych części procentu; 3) oblicza się średnią arytmetyczną tych procentów, która, z zastrzeżeniem ust. 5, stanowi wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury lub renty (lub kapitału początkowego); oraz 4) mnoży się przez ten wskaźnik kwotę bazową, o której mowa w art.
- Z kolei w myśl art. 16 ustawy emerytalnej przy ustalaniu kolejnych 10 lat kalendarzowych, o których mowa w art. 15 ust. 1 i 2, przyjmuje się lata kalendarzowe następujące bezpośrednio po sobie, chociażby ubezpieczony w niektórych z tych lat przez okres roku lub w okresie krótszym niż rok nie pozostawał w ubezpieczeniu. Przepis art. 16 ustawy emerytalnej jednoznacznie nakazuje dzielenie uzyskanej sumy wielkości procentowych przez 10, mimo istnienia tzw. lat zerowych w danym dziesięcioleciu, co wystąpiło u odwołującej. Jeżeli zatem w kolejnych 10 latach kalendarzowych wybranych z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok 1999 są lata, w których osoba zainteresowania nie osiągnęła zarobków, nie można tych lat pominąć przy ustaleniu wysokości wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego oraz podstawy wymiaru kapitału początkowego. W tych ogólnych przepisach ustawodawca nie przewidział bowiem możliwości ustalenia wskaźnika podstawy wymiaru kapitału początkowego jedynie na podstawie lat z okresu 10 kolejnych lat kalendarzowych przed 1999 r., w których osoba zainteresowana osiągnęła dochód. Nie jest możliwe – jak tego domaga się odwołująca – obliczenie podstawy wymiaru kapitału początkowego jedynie z 9 lat przypadających w okresie od 1980 r. do 1988 r. i podzielenie tak ustalonej wartości podstawy wymiaru składek przez liczbę lat i miesięcy, w których odwołująca faktycznie osiągnęła przychód. Oznacza to, że wskaźnik wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego nie może być ustalony ze średniej arytmetycznej wskaźników z 9 lat kalendarzowych z okresu 1980-1988 i z pominięciem grudnia 1988 r., w którym odwołująca nie osiągnęła dochodów. Z tych względów apelacja jako niezasadna podlega oddaleniu na podstawie art. 385 Kodeksu postępowania cywilnego (pkt I sentencji wyroku). O kosztach zastępstwa procesowego organu rentowego w postępowaniu apelacyjnym orzeczono zgodnie z § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 9 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, w brzmieniu obowiązującym od 30 stycznia 2018 r. (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.) – pkt II sentencji wyroku. SSA Bożena Szponar-Jarocka SSA Teresa Suchcicka SSA Sławomir Bagiński