Sygn.akt III AUa 596/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 grudnia 2016 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Boże

§ 2k.p.c.

Organ rentowy złożył apelację od wyroku Sądu Okręgowego zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: 1. naruszenie prawa procesowego, tj. art.

§ 1

k.p.c., poprzez nieuwzględnienie przy wyrokowaniu stanu prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonej decyzji ZUS z dnia 20 grudnia 2015 r., 2. naruszenie prawa procesowego, tj. art.

§ 2

k.p.c., poprzez wadliwe sformułowanie sentencji orzeczenia i nie odniesienie się do istoty sporu pomiędzy stronami,

1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 55a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz.1227 z późn.zm.) poprzez jego niezastosowanie,
2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) poprzez jego pominięcie przy wyrokowaniu,
3. naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz.1227 z późn.zm.), poprzez jego błędną interpretację, która odbyła się z pominięciem treści art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazując na te zarzuty, apelujący wniósł o zmianę wyroku w całości i oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył: Apelacja zasługuje na uwzględnienie z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 55, art. 26, art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm., zwanej dalej ustawą emerytalną). Na wstępie należy stwierdzić, że odwołująca otrzymała wcześniejszą emeryturę na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 marca 1997 r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz.U. Nr 29, poz. 159). Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.). Wskazana wyżej ustawa utraciła moc obowiązującą na podstawie art. 195 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dniem 1 stycznia 1999 r. Zasadniczo przepis art. 55 ustawy emerytalnej, a więc art. 24, art. 25 i art. 26, odnosi się do osób, które nabyły prawo i pobierały wcześniejsze emerytury na podstawie aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Stosownie jednak do art. 180 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej osoby, którym w dniu wejścia w życie ustawy przysługują emerytury na podstawie przepisów, o których mowa w art. 195, zachowują prawo do tych świadczeń w wysokości ustalonej przed dniem wejścia w życie ustawy, z zastrzeżeniem ust. 2-5 i z uwzględnieniem art. 6-
4. Odnosząc się do zarzutów apelacji, należy przypomnieć, że w myśl art. 55 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonemu spełniającemu warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia 2008 r., może być obliczona emerytura na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od obliczonej zgodnie z art. 53 tej ustawy. Pomimo wielu problemów interpretacyjnych, jakie stwarzał ten przepis, ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego stanęło na stanowisku, że ubezpieczony urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., który po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego kontynuował ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r., ma prawo do jej wyliczenia na podstawie art. 26 w związku z art. 55 ustawy emerytalnej, także i niezależnie od tego, czy wcześniej złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku emerytalnym lub o emeryturę wcześniejszą (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2013 r., II UZP 4/13; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2013 r., II UK 424/12; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2014 r., I UK 27/14). Od dnia 1 maja 2015 r. dodano do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych art. 55a (na podstawie ustawy z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; Dz.U. z 2015 r., poz. 552). W tym artykule wprowadzono zasadę, że przepis art. 55 stosuje się również do ubezpieczonego, który miał ustalone prawo do emerytury przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, o której mowa w art. 27 (ust. 1). Jeżeli jednak ubezpieczony pobrał emeryturę, do której miał ustalone prawo przed ustaleniem prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego w art. 27 ust. 2 i 3, podstawę obliczenia emerytury zgodnie z art. 26 pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne (ust. 2). W ustępie 3 wprowadzono zaś zasadę, że prawo do emerytury ustalone przed osiągnięciem wieku emerytalnego, określonego w art. 27 ust. 2 i 3, ustaje z dniem, od którego została przyznana emerytura na podstawie art. 27, obliczona zgodnie z art.
5. W wyroku z dnia 6 kwietnia 2016 r. w sprawie o sygn. akt II UK 78/15 Sąd Najwyższy wyjaśnił mechanizm ustalania wysokości emerytury na podstawie art. 55 dla ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., zajmując jednoznaczne stanowisko, że ubezpieczony, urodzony przed 1 stycznia 1949 r., wyrażając wolę „wejścia” do systemu zdefiniowanej składki, zostaje jego beneficjentem na warunkach obowiązujących w tym systemie osoby urodzone w latach 1949-
6. Wobec jednolitej wykładni art. 55 ustawy o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjętej w orzecznictwie sądowym, Sąd Najwyższy uznał, że jego normatywny sens wyznaczony został przez judykaturę, stąd dodanie art. 55a ust. 1 nie stanowi zmiany stanu prawnego, ale jego potwierdzenie i doprecyzowanie, nie tworzy więc nowej normy prawnej (dotychczas nieistniejącej). Dotyczy to również art. 55a ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż wynikająca z niego norma była już zawarta w treści przepisów tej ustawy. Artykuł 26 tej ustawy nie funkcjonuje w „próżni normatywnej”, ale jest jedną z wielu jednostek legislacyjnych i redakcyjnych nowego systemu zabezpieczenia emerytalnego, dlatego powinien być interpretowany z uwzględnieniem powiązanych z nim regulacji normatywnych ustawy. Emerytura obliczona na podstawie art. 26 to „równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia ustalonej w sposób określony w art. 25” (ust. 1). Z kolei kwota ustalona „w sposób określony w art. 25”, to podstawa obliczenia emerytury (art. 25 ust. 1), na którą składają się kwoty „składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175 oraz kwot środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem ust. 1a i 1b oraz art. 185”. Dalej idąc, stosownie do art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, podstawę obliczenia emerytury pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne, jeżeli ubezpieczony „pobrał emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2014 r. poz. 191 i 1198 oraz z 2015 r. poz. 357)”. Wszystkie opisane operacje stanowią „obliczenie emerytury na podstawie art. 26”. Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z art. 25 ust. 1b, możliwość przejścia z systemu zdefiniowanego świadczenia (obliczonego według zasad wynikających z art. 53) do systemu zdefiniowanej składki wiąże się z koniecznością pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury kapitałowej „o sumę kwot pobranych emerytur”. Zasada ta - w zgodzie z art. 32 Konstytucji RP - w równym stopniu powinna dotyczyć wszystkich osób pobierających świadczenie (niezależnie od daty urodzenia) właśnie ze względu na „zrównanie” w art. 55 praw osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. z prawami osób urodzonych w latach 1949-
7. Ubezpieczony, urodzony przed 1 stycznia 1949 r., wyrażając wolę „wejścia” do systemu zdefiniowanej składki, zostaje jego beneficjentem na warunkach obowiązujących w tym systemie osoby urodzone w latach 1949-
8. Sąd Najwyższy podkreślił też, że ubezpieczonym urodzonym w latach 1949-1968, zgodnie z art. 46, przysługują emerytury „na warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39”, a więc w istocie są te same emerytury, jakie przysługują urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. i dla obu grup ubezpieczonych są one wyrazem przejściowego utrzymania przywilejów dotyczących możliwości nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Z tego punktu widzenia norma zawarta w art. 46 pełni rolę taką jak przepis intertemporalny, ponieważ rozwiązuje kwestie związane z zachowaniem ekspektatyw praw nabytych w starym systemie, a więc pod rządami przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie ustawy o systemie emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (przed 1 stycznia 1998 r.). Innymi słowy, art. 46 rozstrzyga, które przepisy dotyczące świadczeń z systemu zdefiniowanego świadczenia (zasadniczo przewidzianego dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.) i pod jakimi warunkami (nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego, spełnienie warunków do uzyskania emerytury do 31 grudnia 2008 r. i dawniej rozwiązanie stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem) mają zastosowanie także do osób urodzonych w latach 1949-
9. Art. 46 nie kreuje samodzielnie (odrębnie) prawa do jakiś innych emerytur niż wynikające z art. 29, 32, 33 i 39, a jest jedynie normatywnym, międzyczasowym łącznikiem osób urodzonych w latach 1949-1968 z uprawnieniami płynącymi ze starego systemu emerytalnego, stąd emerytury „na podstawie art. 46” (jak to określa art. 25 ust. 1b) to w istocie emerytury „na podstawie art. 29, 32, 33 i 39”. Dlatego moc obowiązująca art. 25 ust. 1b rozciąga się także na osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r., które przed złożeniem wniosku, o którym mowa w art. 55, pobierały emerytury na podstawie art. 29, 32, 33 i 39, a dodanie art. 55a ust. 2 stanowi zwerbalizowanie treści normatywnej, która do tej pory wynikała z wykładni systemowej i funkcjonalnej. Wprawdzie odwołującej została przyznana emerytura przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc i art. 46 tej ustawy. Jednakże uznanie, że odwołująca może skorzystać z art. 55 ustawy emerytalnej, ale nie ma do niej zastosowania art. 25 ust. 1b tej ustawy, mimo że przez wiele lat pobierała wcześniejszą emeryturę, która nie została wymieniona w tym przepisie, stawiałoby ją w uprzywilejowanej, niemającej uzasadnienia prawnego pozycji nie tylko w stosunku do ubezpieczonych pobierających wcześniejszą emeryturę urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., ale również ubezpieczonych urodzonych przed tą datą, którzy nabyli prawo do emerytury na podstawie art. 29, art. 32, art. 33 i art. 39 aktualnie obowiązującej ustawy emerytalnej. Zatem podkreślenia wymaga, że możliwość przejścia z systemu zdefiniowanego świadczenia (obliczonego według zasad wynikających z art. 53 ustawy emerytalnej) do systemu zdefiniowanej składki wiąże się z koniecznością pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury kapitałowej „o sumę kwot pobranych emerytur”. Zasada ta, uwzględniając przepis art. 32 Konstytucji RP, w równym stopniu powinna dotyczyć wszystkich osób pobierających świadczenia (niezależnie od daty urodzenia, a jeśli otrzymywały wcześniejsze emerytury – podstawy prawnej tych świadczeń) właśnie ze względu na zrównanie w art. 55 ustawy emerytalnej praw osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. z prawami osób urodzonych od tej daty. Zarzuty naruszenia art. 25 ust. 1b, art. 26 i art. 55a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są zatem zasadne. Reasumując, niezależnie od tego, czy wniosek o emeryturą obliczoną w trybie art. 55 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych został złożony przed wejściem w życie art. 55a tej ustawy, to - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego - od kwoty emerytury obliczonej na podstawie art. 55 ustawy emerytalnej należy odliczyć kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur. Zasadny jest też zarzut naruszenia art.

§ 2k.p.c.

Należy podzielić stanowisko organu rentowego, że Sąd Okręgowy wadliwie sformułował sentencję swojego orzeczenia. Wskazanie w sentencji orzeczenia zmieniającego kwotowo wysokości emerytury, którą Sąd Okręgowy przyznał ubezpieczonej, nawet ze wskazaniem podstawy prawnej jej obliczenia (tj. art. 26 ustawy emerytalnej), nie uwzględnia nakazu sformułowania orzeczenia w sposób zastępujący zaskarżoną decyzję. Należy bowiem zwrócić uwagę, że zaskarżona decyzja emerytalna wskazuje sposób wyliczenia świadczenia i jego wysokość. Nie ulega wątpliwości, że emerytura przyznana E. K. została obliczona przez organ rentowy na podstawie art. 26 w związku z art. 55 ustawy emerytalnej. Wskazanie przez Sąd Okręgowy w sentencji wyroku przepisu art. 26 tej ustawy jako podstawy obliczenia emerytury odwołującej nie odnosiło się zatem do istoty sprawy i nie było sporne. Kwestią sporną w niniejszej sprawie było bowiem ustalenie, czy osobom urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., które pobierały wcześniejszą emeryturę przed ustaleniem prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego obliczonej zgodnie z art. 55 w związku z art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy pomniejszyć podstawę obliczenia emerytury zgodnie z art. 26 o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 20 listopada 2015 r. (pkt I sentencji wyroku), zaś o kosztach postępowania apelacyjnego orzekł zgodnie z § 9 ust. 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804) - pkt II sentencji wyroku. SSA Sławomir Bagiński SSA Bożena Szponar-Jarocka SSA Dorota Elżbieta Zarzecka