Sygn. akt V ACa 535/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 lipca 2019 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia SA Bogdan Świerczako

§ 2k.c.

oraz art. 83 § 1 k.c. poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów w sytuacji, w której spółka (...), mając pełną świadomość faktu ograniczeń w dokonywaniu przeniesienia wierzytelności, przystąpiła do konsorcjum ze spółką (...), w celu obejścia prawa i osiągnięcia skutku tożsamego z takim przeniesieniem,

1. art. 876 § 1 k.c. oraz art. 518 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię tych przepisów, w sytuacji w której działania spółek (...), polegające na zawarciu umowy konsorcjum były nakierowane na osiągniecie skutku tożsamego z przelewem wierzytelności i tym samym wcześniejszą spłatą zobowiązań pozwanego,
2. art. 54 ust. 5 u.d.l. poprzez błędną wykładnię tych przepisów w sytuacji, w której dokonanie jakiejkolwiek czynności, polegającej na spłacie wierzytelności, skutkuje faktyczną zmianą wierzyciela, jako podmiotu uprawnionego i tym samym wymaga ustawowo uzyskania zgody organu założycielskiego pozwanego,
3. art. 54 ust. 5 u.d.l. poprzez błędną wykładnię tych przepisów w sytuacji, w której przystąpienie spółki (...) do konsorcjum nie miało na celu wspólnego wykonania przedmiotu umowy zawartej przez konsorcjum z pozwanym, ale wyłącznie przejęcie długu szpitalnego,
4. art. 356 §

§ 2k.c.

poprzez błędną wykładnię tego przepisu w sytuacji, w której nie ulega wątpliwości, że spółka (...), dokonując spłaty zobowiązania pozwanego na rzecz spółki (...), działała za dłużnika, co skutkowało wygaśnięciem zobowiązania pozwanego wobec spółki (...),

1. art. 23, art. 24, art. 89, art. 93, art. 146 oraz art. 4 pkt 8 i art. 139 p.z.p. poprzez nieuwzględnienie, że nieważność przystąpienia spółki (...) do konsorcjum skutkuje nieważnością oferty, a to z kolei nieważnością całego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, w konsekwencji powoduje to nieważność umowy sprzedaży i dostawy produktów leczniczych, na podstawie której spółka (...) domaga się zapłaty,
2. art. 102 k.p.c. oraz art. 98 § 1 k.p.c. poprzez niezastosowanie art. 102 k.p.c. w sytuacji, w której bezsprzecznie zachodzą przesłanki do nieobciążania pozwanego kosztami procesu,
3. błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanego wyroku, który miał wpływ na treść tego orzeczenia: - polegający na nieuwzględnieniu, że w rzeczywistości spółki (...), jako podmioty profesjonalne, zawierając umowę konsorcjum, miały świadomość ograniczeń w zakresie dotyczącym przenoszenia wierzytelności i na ten cel były nakierowane działania stron umowy konsorcjum, co powoduje nieważność tej umowy, - polegający na przyjęciu, iż brak jest przesłanek szczególnych do odstąpienia od obciążenia pozwanego w całości kosztami procesu, podczas gdy okoliczności sprawy nie uzasadniają tego stanowiska. W oparciu o powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części (pkt I i III wyroku) poprzez oddalenie powództwa spółki (...) w całości i odstąpienie od obciążania pozwanego kosztami wobec (...) S.A. w całości, względnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części (pkt I i III wyroku) i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji wraz z pozostawieniem temu Sądowi kwestii rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Skarżący wniósł również o zasądzenie od spółki (...) na jego rzecz zwrotu kosztów procesu za obydwie instancje. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest nie zasadna. Sąd Okręgowy ustalił w sposób prawidłowy podstawę faktyczną wydanego rozstrzygnięcia, a uczynił to na podstawie załączonych do akt sprawy dowodów z dokumentów. Zakres poczynionych ustaleń był wystarczający do rozpoznania istoty sprawy, co oznacza, iż zarzuty dotyczące oddalenia wniosków dowodowych nie są trafne. Strony nie kwestionowały wysokości świadczenia objętego żądaniem pozwu, wraz z świadczeniami ubocznymi (w postaci odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych) oraz braku ich zapłaty przez pozwany szpital. To samo dotyczyło okoliczności faktycznych związanych z zawarciem przez (...) S.A. we W. i (...) sp. z o.o. we W. umów: o współpracy w ramach konsorcjów i konsorcjów, a także umów pozwanego z konsorcjum nr (...), (...), (...) o sprzedaży produktów leczniczych. Nie była sporna także treść tych umów. Sąd Apelacyjny ustalenia te w pełni podziela i uznaje za własne. Ustalenie treści złożonych oświadczeń woli lub oświadczeń wiedzy należy do ustaleń faktycznych, a określenie skutków prawnych złożenia takich oświadczeń, w tym charakteru stosunku prawnego łączącego strony, należy do materialnoprawnej sfery rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK 492/04, Lex nr 177275; z dnia 8 kwietnia 2003 r., IV CKN 39/01, Lex nr 78893; z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 451/97, Lex nr 50536; z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1603/00, Lex nr 75350; z dnia 7 marca 2003 r., I CKN 86/01, Lex nr 80248; z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06, Lex nr 196599). Zatem określenie, jak dana osoba się zachowała, jakie słowa wypowiedziała lub wyraziła w formie pisemnej, należy do sfery ustaleń faktycznych zwalczanych za pomocą zarzutów naruszenia prawa procesowego. Zakwalifikowanie natomiast, jakie znaczenie prawne przypisać temu zachowaniu, słowom, wyrazom i gestom, należy do sfery stosowania prawa materialnego - za pomocą reguł wykładni określonych w art. 65 k.c. Istota zarzutów apelacyjnych, zgłoszonych przez pozwanego w rozpoznawanej sprawie, odnosi się nie do kwestii procesowych, ale materialnoprawnych. Skarżący twierdzi bowiem, iż jego zobowiązanie do zapłaty ceny za dostarczone mu przez (...) S.A. we W., w wykonaniu umów nr (...), produkty medyczne wygasło z powodu otrzymania przez lidera konsorcjum zapłaty od uczestnika konsorcjum. Spełnienie świadczenia pieniężnego w wykonaniu zobowiązania jest czynnością prawną. Czynnością prawną jest bowiem świadome i celowe zachowanie określonej osoby zmierzające do osiągnięcia wskazanych skutków cywilnoprawnych. O spełnieniu świadczenia można mówić dopiero wtedy, gdy zostanie ono zaoferowane przez dłużnika i przyjęte przez wierzyciela. Niezależnie od tego w jakiej formie następuje spełnienie świadczenia pieniężnego: przelewu na konto wierzyciela czy wręczenia określonej sumy pieniężnej, ze strony dłużnika ma ono na celu wykonanie zobowiązania i zwolnienie się z długu. Wierzyciel, przyjmując świadczenie na zaspokojenie określonej wierzytelności, powoduje, że wierzytelność ta gaśnie. Działania obu stron są zatem celowe - nakierowane na wykonanie zobowiązania i zniesienie łączącego je stosunku prawnego. Zawierają więc oświadczenia woli, które mogą być wyrażone przez każde zachowanie ujawniające wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.), (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia z dnia 3 kwietnia 1992 r. I PZP 19/92, OSNC z 1992 /9/166 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2009 r., I CSK 154/09, OSNC-ZD 2010/3/70 i z dnia 24 maja 2012 r., II CSK 546/11, OSNC 2013/2/24). Sąd Okręgowy, z zachowaniem reguł z art. 65 § 2 k.c., dokonał prawidłowej wykładni postanowień umów konsorcjów z dnia 22 kwietnia 2015 r. i z dnia 6 maja 2015 r., trafnie uznając, że celem dokonania tych czynności prawnych było obejście przez konsorcjantów zakazu ustawowego określonego w art. 54 ust. 5 u.d.l. Umowa konsorcjum jest umową nienazwaną i dopuszczalność jej zawarcia wynika z ogólnej zasady swobody umów określonej w art. 353 1 k.c. Konsorcjum jest stosunkiem obligacyjnym wynikającym z umowy, w którym każdy z jego członków (konsorcjantów) zobowiązuje się do określonego uczestnictwa w konsorcjum i do oznaczonego działania na jego rzecz, a tym samym na rzecz pozostałych konsorcjantów dla osiągnięcia celu, dla którego umowa została zawarta (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 czerwca 2018 r., V ACa 1439/17, LEX nr 2527294). Konstrukcja wzajemnych uprawnień i obowiązków stron umów konsorcjów, które stanowiły odzwierciedlenie regulacji zawartej w zapisach, zawartej przez powodowe spółki w dniu 28 lutego 2013 r. umowy o współpracy w ramach konsorcjów, wskazuje, że uczestnik konsorcjum zajmował się jedynie rozliczaniem należności, tj. przyjmowaniem i księgowaniem płatności od zamawiającego, prowadzeniem monitoringu zadłużenia oraz windykacją należności. Takie regulacje wskazują wyłącznie na chęć uzyskania przez (...) S.A. we W. finansowania działalności na wypadek niezapłacenia należności w terminie przez pozwany szpital. Finansowanie to ujęto przy tym w taką formułę, że przekazując środki, stanowiące równowartość wymagalnej należności głównej, nieuiszczonej przez szpital na rzecz lidera konsorcjum (§ 5 ust. 4 umowy o współpracy w ramach konsorcjów), uczestnik konsorcjum uzyskiwał prawo do dochodzenia zapłaty należności od szpitala wraz z odsetkami za opóźnienie i innymi należnościami ubocznymi (§ 5 ust. 4 umowy o współpracy w ramach konsorcjów). Przy zastosowaniu takich regulacji, (choć formalnie obie spółki uczestniczyły w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego), to uczestnik konsorcjum nabywał prawa wierzyciela co do zapłaty ceny za dostarczone produkty medyczne, faktycznie nie wykonując umów nr (...) , zawartych przez konsorcjum ze szpitalem. Oznacza to, że lider konsorcjum realizował umowę i otrzymywał środki od uczestnika, a ten ostatni windykował należności od szpitala. Taki rozkład praw i obowiązków uczestników konsorcjum wykraczał poza granice dopuszczalnej swobody umów, wyznaczonej art. 353 1 k.c., wypełniając przesłanki zmiany wierzyciela w rozumieniu art. 54 ust. 5 u.d.l. i prowadząc w takiej postaci do zmiany wierzyciela bez zgody organu tworzącego publiczny zakład opieki zdrowotnej. Kategoria „czynności prawnych mających na celu zmianę wierzyciela samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej”, przyjęta w art. 54 ust. 5 u.d.l., nie jest pojęciem dogmatyczno-prawnym, którym m.in. posługuje się doktryna prawa cywilnego. Jest to formuła przyjęta przez ustawodawcę jedynie na użytek ustawy o działalności leczniczej w intencji objęcia nią wielu przypadków zmiany wierzyciela. Poprzez regulację zawartą w tym przepisie ustawodawca na pewno zmierzał do wyeliminowania takiej sytuacji, w której w wyniku dokonania określonej czynności prawnej pojawi się nowy wierzyciel zakładu opieki zdrowotnej, dochodzący należności wynikającej z pierwotnie zawartej umowy. Rolą sądu pozostaje zatem ocena tego, czy określona czynność prawna, niezależnie od jej prawnej konstrukcji i zasadniczej funkcji, ma w istocie na celu in concreto zmianę wierzyciela w rozumieniu art. 54 ust. 5 u.d.l. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2015 r., V CSK 111/14, OSNC 2016/1/6 i z dnia 2 czerwca 2016 r., I CSK 486/15, Lex nr 2076679). Do kategorii czynności, w rozumieniu art. 54 ust. 5 u.d.l., należy zaliczyć także taką umowę konsorcjum lub umowę o współpracy w ramach konsorcjum, których celem nie jest wspólna realizacja zobowiązań wynikających z umowy podstawowej, tylko uzyskanie uprawnień do wierzytelności należnej z tytułu wykonania świadczeń z tej umowy wyłącznie przez jednego z uczestników konsorcjum. Prowadzi to do faktycznego obrotu wierzytelnościami pod "przykryciem", umów łączących konsorcjantów i narusza obowiązek określony w art. 54 ust. 5 u.d.l. (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2018 r., V ACa 1278/17, Lex nr 2528155, z dnia 7 czerwca 2018 r., V ACa 1439/17, Lex nr 2527294, z dnia 24 maja 2018 r., V ACa 1091/17, Lex nr 2531596, z dnia 8 marca 2018 r., V ACa 1125/17, LEX nr 2499235, z dnia 19 grudnia 2017 r., V ACa 977/17, LEX nr 2432013). Właśnie taki charakter miały umowy łączące powodowe spółki. Umowy te, wypełniają przesłanki zmiany wierzyciela w rozumieniu art. 54 ust. 5 u.d.l., a ponieważ zostały zawarte bez zgody organu tworzącego publiczny zakład opieki zdrowotnej, są zatem nieważne. Jednak nieważność tych umów nie powoduje nieważności umów nr (...) , zawartych pomiędzy konsorcjum (jako wykonawcą) i pozwanym (jako zamawiającym) w wyniku postępowań o udzielenie zamówienia publicznego. Przewidziana w art. 146 ust. 1 p.z.p. instytucja unieważnienia umowy w sprawie zamówienia publicznego opiera się na konstrukcji sankcji nieważności względnej (wzruszalności) w przypadkach opisanych w ustawie, co oznacza, że niweczący skutek wadliwej czynności prawnej następuje od momentu dokonania czynności ( ex tunc), jednakże orzeczenie stwierdzające omawianą wadliwość czynności prawnej ma charakter konstytutywny. Nieważność względna umowy, ustalana jest w drodze konstytutywnego wyroku Krajowej Izby Odwoławczej lub sądu (unieważnialność). Do czasu wydania takiego orzeczenia czynność jest ważna i wywołuje wszystkie zamierzone przez strony skutki prawne. Apelujący nie wykazał, aby orzeczenie unieważniające umowy nr (...) , zostało wydane. W tej sytuacja umowy te , nawet gdyby były wadliwe, nie mogą zostać uznane w niniejszym procesie za nieważne. W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, które Sąd Apelacyjny w pełni podziela, że zastosowanie art. 356 § 2 k.c. należy uznać za wyłączone na podstawie art. 54 ust. 5 i 6 u.d.l. w odniesieniu do zapłaty przez osobę trzecią na rzecz wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej, zrealizowanej w związku z jakąkolwiek czynnością prawną, mającą na celu zmianę wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej, dokonaną bez wymaganej zgody podmiotu tworzącego. Przesądza o tym cel i zakres regulacji art. 54 ust. 5 i 6 u.d.l. Przepisy te uzależniają skuteczne dokonanie czynności prawnych, których skutkiem, choćby tylko pośrednim, jest zmiana wierzyciela, od decyzji podmiotu tworzącego. Dopóki brak wymaganej zgody podmiotu tworzącego, dopóty zatem nie można dopuścić, na żadnej podstawie, zastąpienia - w szerokim funkcjonalnym tego słowa znaczeniu - dotychczasowego wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej innym podmiotem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2017 r., I CSK 255/16, Lex nr 2329032). Przepis art. 356 § 2 k.c. nie znajduje zastosowania wówczas, gdy działanie osoby trzeciej nie będzie spełnieniem świadczenia za dłużnika, ale realizacją zobowiązania tego podmiotu wynikającą z umowy zawartej z wierzycielem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r., IV CSK 239/10, Lex nr 737285). Sąd Okręgowy nie naruszył art. 356 § 2 k.c., dokonując oceny skutków prawnych zapłaty dokonanej przez uczestnika konsorcjum na rzecz lidera konsorcjum za dostarczone pozwanemu szpitalowi produkty lecznicze, słusznie przyjmując, iż nie doszło w ten sposób do spełnienia wierzycielowi ( (...) S.A.) świadczenia pieniężnego za dłużnika ( (...) Szpital (...) w W. ), w celu zwolnienia dłużnika z długu. Uczestnik konsorcjum, spełniając świadczenie, zrealizował własne zobowiązanie w wykonaniu zawartej w dniu 28 lutego 2013 r. umowy o współpracy w ramach konsorcjów, nie objęte skutkiem z art. 356 § 2 k.c. Uznając apelację w całości za bezzasadną Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c., orzekł o jej oddaleniu. Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw, uzasadniających zastosowanie przy rozstrzyganiu o kosztach procesu (zarówno w I, jak i w II instancji) art. 102 k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego wydane zostało w oparciu o art. 98 §

§ 3k.p.c.

w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zasądził od apelującego na rzecz (...) S.A. we W. kwotę 4050 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Ich wysokość ustalono na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015 r., mając na uwadze wartość przedmiotu zaskarżenia wskazaną przez pozwanego w apelacji na kwotę 124 575 zł 48 gr. Rozstrzyganie o kosztach postępowania w oparciu o zasadę słuszności wyrażoną w art. 102 k.p.c. stanowi wyjątek od ogólnej zasady z art. 98 § 1 k.p.c. i znajduje zastosowanie wyłącznie, gdy obciążenie strony przegrywającej pełnymi kosztami procesu przeciwnika byłoby w sposób rażący i oczywisty niezgodne z zasadami słuszności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I Cz 120/10, Lex nr 818566). Sama trudna sytuacja finansowa pozwanego nie może być jedyną przesłanką do odstąpienia od obciążenia go jako strony przegrywającej spór kosztami procesu. Takie działanie stałoby w sprzeczności z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Pozwany nie spełnił świadczenia dobrowolnie, zatem wystąpienie przez powodową spółkę na drogę sądową celem odzyskania swoich należności było całkowicie zasadne, a skarżący powinien ponosić konsekwencje własnych zaniechań. Pozwany jest podmiotem o zorganizowanej strukturze, który - mimo prowadzenia szczególnego rodzaju działalności - uczestniczy profesjonalnie w obrocie cywilnoprawnym i musi liczyć się z tym, że wdanie się w spór sądowy pociąga za sobą konieczność rozliczenia kosztów pomiędzy stronami, stosownie do wyniku sporu. Udzielając zamówień publicznych na dostawę określonych towarów, znając swoje możliwości finansowe i ograniczenia wynikające z finansowania, pozwany obowiązany był tak ukształtować stosunek zobowiązaniowy z dostawcą, aby uwzględniał on realia w zakresie - czy to ilości zamawianych artykułów, czy też terminu płatności. Podnoszona zła organizacja służby zdrowia, skutkująca wadliwym finansowaniem jednostek udzielających świadczenia medyczne, jak również nieprawidłowa organizacja wewnętrznej gospodarki finansowej placówki medycznej, nie może rodzić negatywnych konsekwencji dla innych podmiotów stosunków gospodarczych. Edyta Jefimko Bogdan Świerczakowski Przemysław Kurzawa