58 § 1, §
k.c., 5) nadanie mocy prawnej uzasadnieniom wyroków cywilnych, 5) naruszenie art. 321 k.p.c. Podnosząc te zarzuty powód wniósł o zmianę wyroku i nakazanie pozwanemu wykupu nieruchomości oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu za obie instancje. Pozwany w złożonej odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od powoda kosztów postepowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda podlega oddaleniu, chociaż trafny jest zarzut naruszenia przez Sąd art. 37 ust. 3 u.p.z.p. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że powód poza wskazanym w apelacji art. 321 k.p.c., nie formułuje żadnych innych zarzutów naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów prawa procesowego, co jest o tyle istotne, że Sąd Apelacyjny w tej sytuacji jest związany ustaleniami poczynionymi w sprawie, które przyjmuje za własne, bez konieczności ponownego ich przytaczania. Dokonując wykładni art. 36 ust. 1 u.p.z.p. z zastosowaniem porządku preferencji, przyznającej pierwszeństwo regule języka prawnego, przed dyrektywami znaczeniowymi języka właściwego dla określonych dziedzin i języka potocznego, należy mieć na uwadze, że ustawodawca statuując roszczenia, przysługujące właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, w sytuacji kiedy w związku z uchwaleniem planu miejscowego albo jego zmianą, korzystanie z nieruchomości lub jej części w dotychczasowy sposób lub zgodnie z dotychczasowym przeznaczeniem stało się niemożliwe bądź istotnie ograniczone – użył zwrotu ,,albo”. Taka redakcja przepisu jednoznacznie prowadzi do wniosku, że uprawnionemu przysługuje tylko jedno z tych roszczeń, co oznacza po pierwsze, że wybór konkretnego roszczenia (o odszkodowanie za poniesioną rzeczywistą szkodę albo o wykupienie nieruchomości lub jej części) należy wyłącznie do właściciela albo użytkownika wieczystego nieruchomości i po drugie – że po dokonaniu takiego wyboru przez uprawnionego - gmina realizując wybrane roszczenie zwalnia się z odpowiedzialności za skutki związane z uchwaleniem planu miejscowego albo jego zmianą polegające na braku możliwości korzystania z nieruchomości lub jej części w dotychczasowy sposób lub zgodnie z dotychczasowym przeznaczeniem bądź istotnym ograniczeniu w tym zakresie. W aktualnie rozpatrywanym sporze nie jest kwestionowane, że we wcześniejszej sprawie Sądu Okręgowego w Lublinie (sygnatura akt (...)) powód dochodził od pozwanego Miasta i Gminy K. D. odszkodowania za rzeczywistą szkodę, co wprost wynika z treści pozwu, a zatem inicjując proces w sprawie (...) dokonał wyboru roszczenia, którego podstawę prawną stanowi art. 36 ust. 1 pkt 1 u.p.z.p. Bezsporne jest także, że pozwany zapłacił na rzecz powoda kwotę ostatecznie zasądzoną w tamtym procesie, jako odszkodowanie za szkodę rzeczywistą, zwalniając się tym samym z dalszej odpowiedzialności za skutki uchwalenia w 2003 roku planu zagospodarowania przestrzennego. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 lipca 2012 roku (IV CSK 619/11, Legalis) - roszczenia przyznane właścicielowi w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wyłączają się nawzajem (alternatywa rozłączna), ale traktowane są równorzędnie. W tym kontekście, roszczenie dochodzone przez powoda w przedmiotowej sprawie, oparte na art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p, należało uznać za bezpodstawne, z uwagi na jego wygaśnięcie wobec wcześniejszego zrealizowania (wyegzekwowania) przez niego roszczenia o zapłatę kwoty rzeczywistej szkody, poniesionej w związku ze zmianą planu zagospodarowania przestrzennego przez pozwanego. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że przepisy art. 36 ust. 1 i ust. 2 u.p.z.p. oraz przepis art. 36 ust. 3 u.p.z.z. statuują różne roszczenia, których przesłanki są od siebie wyraźnie odmienne. Ostatni z tych przepisów stanowi, że jeżeli, w związku z uchwaleniem planu miejscowego albo jego zmianą, wartość nieruchomości uległa obniżeniu, a właściciel albo użytkownik wieczysty zbywa tę nieruchomość i nie skorzystał z praw, o których mowa w ust. 1 i 2, może żądać od gminy odszkodowania równego obniżeniu wartości nieruchomości. Roszczenie o odszkodowanie w kwocie równoważącej obniżenie wartości nieruchomości na skutek uchwalenia lub zmiany planu - przysługuje zatem uprawnionemu w sytuacji, kiedy decyduje się na zbycie nieruchomość i jednocześnie – do momentu zbycia nie wyegzekwował żadnego z roszczeń unormowanych w rat. 36 ust. 1 u.z.p.p. Zgodnie natomiast z art. 37 ust. 3 u.p.z.p. - roszczenia, o których mowa w art. 36 ust. 3, można zgłaszać w terminie 5 lat od dnia, w którym plan miejscowy albo jego zmiana stały się obowiązujące. Zatem art. 37 ust. 3 u.p.z.p. nie obejmuje swą hipotezą roszczeń określonych w art. 36 ust. 1 u.p.z.p. i w przedmiotowej sprawie w ogóle nie miał zastosowania – stąd zbędny jest wywód Sądu Okręgowego, dotyczący charakteru terminu unormowanego w tym przepisie i wygaśnięcia roszczenia. Za ugruntowany w orzecznictwie należy uznać pogląd, że przepis art. 36 ust. 1 u.p.z.p. stanowi mechanizm rekompensaty dla właściciela nieruchomości. Jak wcześniej wskazano - w sytuacji, kiedy w związku z uchwaleniem i wprowadzeniem do obowiązującego porządku prawnego nowego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (względnie zmiany planu dotychczasowego) właściciel lub użytkownik wieczysty posiadający nieruchomości na terenie objętym planem dozna ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości lub jej części w stosunku do stanu dotychczasowego albo korzystanie stosownie do dotychczasowego przeznaczenia stanie się niemożliwe bądź istotnie ograniczone, ma on de facto do gminy, której rada podjęła uchwałę w sprawie planu, dwa alternatywne i równoważne roszczenia. Jedno z nich to roszczenie o wykupienie nieruchomości lub jej części, w ramach którego za jego zgodą może dojść do przedstawienia przez gminę nieruchomości zamiennej (art. 36 ust. 2 u.p.z.p.). Drugie roszczenie, w razie niezdecydowania się przez uprawnionego na zbycie na rzecz gminy nieruchomości, lub na zamianę na inną nieruchomość – obejmuje żądanie odszkodowania rekompensującego mu szkodę rzeczywistą. W konsekwencji uznania, że powód uzyskał już od pozwanego odszkodowanie rekompensujące poniesiona przez niego szkodę rzeczywistą związaną z brakiem możliwości korzystania w sposób dotychczasowy ze spornej nieruchomości na skutek zmiany w 223 roku planu zagospodarowania przestrzennego – jego powództwo opierające się na roszczeniu z art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. – podlegało oddaleniu wobec wygaśnięcia tego roszczenia w momencie decyzji powoda o domaganiu się odszkodowania. W tym stanie rzeczy zarzuty naruszenia przez Sąd Okręgowy pozostałych przepisów z zakresu prawa materialnego, wymienionych w apelacji są nietrafne. Art. 123 § 1 k.c. i art. 124 § 1 i § 2 k.c. jak również art. 363 § 1 k.c. i art. 365 § 1, §
oraz art. 58 k.c. – jak wynika z uzasadnienia apelacji zostały sformułowane w odniesieniu do roszczenia odszkodowawczego, a przecież przedmiotem rozpoznania w tej sprawie było roszczenie o wykup nieruchomości (o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o treści wskazanej przez powoda w momencie modyfikacji pozwu). Niezrozumiały jest także zarzut naruszenia przez Sąd art. 321 k.p.c., który dotyczy – Sąd I instancji rozpoznał roszczenie ostatecznie zgłoszone przez powoda i uznał je za niezasadne z przyczyn, wskazanych w uzasadnieniu. Mając na uwadze przedstawioną argumentacje – Sąd Apelacyjny n podstawie przepisów wskazanych w treści uzasadnienia – orzekł jak w wyroku. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego Sąd odwoławczy oparł na zasadzie słuszności unormowanej w art. 102 k.p.c., będącej odstępstwem od zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Przytoczony przepis nie konkretyzuje pojęcia wypadków szczególnie uzasadnionych, pozostawiając sądowi ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy (tak m.in. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1966 roku, II PR 115/66, OSPiKA 1967, z. 1, poz. 8; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1973 roku, I PR 188/73, OSNCP 1974, nr 3, poz. 59; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973 roku, II CZ 210/73, LEX nr 7366). Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 marca 2013 roku (V CZ 89/12, LEX nr 1331384) art. 102 k.p.c. jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego i może być stosowany wówczas, kiedy okoliczności konkretnej sprawy dają po temu podstawy. Jego celem jest bowiem zapobieżenie wydaniu orzeczenia o kosztach procesu, które byłoby niesprawiedliwe. Ocena – pod kątem zastosowania w konkretnej sprawie zasady słuszności, jako podstawy rozstrzygania o kosztach procesu, jest więc przeprowadzana według zasad ogólnego poczucia sprawiedliwości i norm współżycia społecznego. Wśród okoliczności istotnych, które decydują o odstępstwie od ogólnej zasady ponoszenia kosztów procesu przez stronę przegrywającą, wyrażonej w art. 98 k.p.c., uwzględnia się zarówno te, związane z przebiegiem sprawy, jak i te leżące poza procesem. Do tej pierwszej grupy należy m.in.: charakter zgłoszonego roszczenia, jego znaczenie dla strony, subiektywne przekonanie o zasadności roszczenia, przedawnienie roszczenia oraz. Do drugiej - sytuacja majątkowa, zdrowotna i życiowa strony. W odniesieniu do ustalonych w sprawie okoliczności, odnoszących się do przebiegu samego procesu, należy zaakcentować, że w orzecznictwie wielokrotnie przyjmowano możliwość rozstrzygania o kosztach procesu na podstawie art. 102 k.p.c. w sytuacji, kiedy strona przegrywająca proces była w momencie jego inicjacji subiektywnie przeświadczona o słuszności dochodzonego roszczenia (tak np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 2011 roku, I CZ 171/10, LEX nr 738386; z dnia 11 sierpnia 2010 roku, I CZ 51/10, LEX nr 737252; z dnia 17 kwietnia 2013 r., V CZ 124/12, LEX nr 1341727). Z kolei, analizując sytuację zdrowotną powoda przedstawioną przez niego na rozprawie apelacyjnej, fakt, że jest osobą schorowaną, z ograniczona sprawnością ruchową – w ocenie Sądu Apelacyjnego przemawia za odstąpieniem od obciążenia go kosztami postępowania apelacyjnego, poniesionymi przez pozwanego. Oparcie rozstrzygnięcia o kosztach procesu na jednej z uzupełniających zasad orzekania o tych kosztach (art. 101 - 103 k.p.c.), jak wcześniej podkreślono, powinno być poprzedzone stwierdzeniem, że sytuacja zaistniała w sprawie wskazuje na celowość wyłączenia normy ogólnej, podyktowanego przewidzianymi w nich względami. Możliwość obciążenia strony przegrywającej jedynie częścią kosztów albo nieobciążenia jej w ogóle tymi kosztami, uzależniona jest zatem od stwierdzenia przez Sąd rozpatrujący konkretną sprawę, że występują w niej takie okoliczności, które powodują, że obciążenie kosztami strony przegrywającej nie da się pogodzić z powszechnym odczuciem sprawiedliwości oraz zasadami współżycia społecznego. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 kwietnia 2013 roku (V CZ 103/12, LEX nr 1341712) - przepis art. 102 k.p.c. przyznaje sądowi uprawnienie o charakterze dyskrecjonalnym. Wprawdzie zasadność skorzystania z tego uprawnienia może być objęta kontrolą na skutek wniesionego zażalenia, jednak ewentualna zmiana zaskarżonego orzeczenia o kosztach powinna być dokonywana tylko wyjątkowo, gdy ocenie przeprowadzonej przez sąd niższej instancji można przypisać cechy dowolności. Za zastosowaniem w rozpatrywanej sprawie art. 102 k.p.c. przemawiają zatem zdaniem Sądu Apelacyjnego zarówno okoliczności odnoszące się do charakteru samego sporu, którego źródłem jest odpowiedzialność pozwanego jako autora zmian planu zagospodarowania przestrzennego, aj i sytuacja osobista powoda. Łączne rozważenie tych kwestii prowadzi do stwierdzenia, że w ustalonym w sprawie stanie faktycznym uzasadnione jest odstąpienie od zasady obciążenia kosztami procesu strony przegrywającej (z art. 98 k.p.c.) i odwołanie się do zasad słuszności jako tych, które usprawiedliwiają odstępstwo od ogólnej reguły odpowiedzialności za wynik sprawy na rzecz wyjątkowego nieobciążania nimi strony przegrywającej. Mariusz Tchórzewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk Piotr Czerski
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.