Sygn. akt I C 574/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie – Wydział I Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Sądu Okręgowego Przemy

k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” (por. wyrok SA w Warszawie z 14.06.2013 r. w sprawie VI ACa 1649/12 - wyrok SA Warszawa z dnia 14-06-2013 r., z 15.05.2012 r. w sprawie VI ACa 1276/11, wyrok SA w Poznaniu z 6.04.2011 r. w sprawie I ACa 232/11). 14. W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), zajętym w wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie C-260/18 na tle wykładni dyrektywy 93/13/EWG, i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany, czyli postanowień dotyczących kursów walutowych stosowanych do rozliczeń umów kredytowych zawieranych przez banki, należy wskazać, że tym bardziej postanowienia dotyczące uprawnienia banku do przeliczania sumy udzielonej pożyczki do waluty obcej dotyczą głównych świadczeń stron takiej umowy w rozumieniu art.

§ 1zdanie drugie k.c.

Wyznaczają bowiem wysokość środków pieniężnych przenoszonych przez Bank na pożyczkobiorcę i wysokość środków, które ma zwrócić. 15. Powyższe oznacza, że postanowienia takie podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie (art.

§ 1zd.

drugie k.c.)

1. W przypadku uznania ich za niedozwolone, a tym samym za niewiążące pożyczkobiorcę, który zawiera umowę jako konsument, konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
2. Nie budzi wątpliwości Sądu, że powodowie zawierali umowę jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 k.c. Odmienne twierdzenia powoda nie zostały poparte żadnymi dowodami, a opierają się wyłącznie na tym, że jeden z pozwanych prowadził w czasie zaciągania pożyczki działalność gospodarczą. Samo w sobie nie przesądza to jednak, że pożyczkę zaciągał w związku z tą działalnością, skoro ani wniosek, ani umowa nie zawiera żadnych postanowień mogących sugerować takie powiązanie. Oceny tej nie może zmienić również sposób, w jaki ostatecznie pozwani spożytkowali środki z pożyczki, bo nie było to wszakże objęte umową stron.
3. Przechodząc do oceny postanowień dotyczących kursów używanych do przeliczenia zobowiązań stron w ramach umowy, przypomnieć trzeba, że dotyczyły one wyłącznie określenia kwoty, jaką Bank miał przekazać pozwanym w PLN w przypadku złożenia dyspozycji wypłaty pożyczki w tej właśnie walucie lub innej walucie niż waluta szwajcarska, a nadto do rozliczenia spłat pożyczki dokonywanych w innej walucie niż waluta pożyczki oraz sposobu ustalenia, czy kredyt został spłacony i postępowania w przypadku nadpłaty po ostatecznym rozliczeniu, przy czym akurat w tym zakresie posłużono się kursem średnim NBP (dla ustalenia, czy kredyt jest spłacony), a w drugim kursem kupna z tabeli kursów Banku (dla zwrotu ewentualnej nadpłaty po ostatecznym rozliczeniu - § 39).
4. W przypadku dyspozycji wypłaty pożyczki w PLN Bank miał skorzystać z kursu kupna, zaś w przypadku spłat w PLN z kursu sprzedaży, które ustalał samodzielnie w ramach swojej tabeli, przy czym umowa w żaden sposób precyzowała sposobu ustalania tych kursów i niczym nie ograniczała powoda w tym zakresie.
5. Oznacza to, że Bank miał całkowitą swobodę w zakresie ustalania kursów wymiany waluty szwajcarskiej na polską i odwrotnie, a postanowienia umowy nie dawały żadnej jednoznaczności co do tego, jak może to wpływać na zobowiązania stron.
6. W przypadku wypłaty i spłaty pożyczki w innej walucie niż waluta szwajcarska lub waluta polska Bank miał natomiast stosować kurs kupna/sprzedaży wynikający z tabeli, przy czym również w tym zakresie umowa nie precyzowała co to za kurs i jak miałby być ustalany, poza tym, że jego ustalanie należało do wyłącznej kompetencji Banku, co czyni zapisy w tym względzie jeszcze bardziej niejednoznaczne.
7. Nie zostało zaprzeczone i w świetle zeznań świadków oraz pozwanej nie ulega wątpliwości, że umowa stron w zakresie wykraczającym poza dokonane w ramach składania wniosku i wypełniania części szczegółowej umowy wybory dotyczące kwoty pożyczki, waluty pożyczki, okresu, na który została udzielona, wysokości prowizji i marży, została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank. Oznacza to, że pozostałe postanowienia, nie były uzgodnione indywidualnie z powodami w rozumieniu art.

§ 1i 3 k.c.

Zważywszy na układ postanowień umowy i regulaminu, jak również na treść i układ wniosku kredytowego oraz zeznania świadków i pozwanej, można przyjąć, że mogli wybrać rodzaj pożyczki, który najbardziej im odpowiadał, uzgodnić wysokość pożyczki w walucie polskiej lub szwajcarskiej, negocjować wysokość marży, natomiast nie wyjaśniano im szczegółowo każdego postanowienia, w szczególności nie uzgadniano tego, czy mogą skorzystać z innego kursu waluty niż przyjmowany przez Bank.

1. Jak już wskazano, pozwani zostali poinformowani o ryzyku zmiany kursu i zadeklarowali zgodę na poniesienie tego ryzyka.
2. Czym innym jest jednak zgoda na poniesienie ryzyka związanego ze zmianą kursu waluty, a czym innym świadomość lub zgoda na swobodne ustalanie tego kursu przez jedną ze stron. Z zeznań pracownika Banku wynika natomiast jednoznacznie, że nie było zwyczaju lub praktyki informowania klientów o tym, w jaki sposób Bank ustala swoje kursy walut.
3. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że postanowienia umowy w zakresie kursu waluty, stanowiącej narzędzie obliczeń służące do określenia wysokości zobowiązań stron, nie zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie, a nadto są niejednoznaczne.
4. W dalszym kroku należało rozważyć, czy – skoro postanowienia te dotyczą głównego przedmiotu umowy i są niejednoznaczne - wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy pozwanych jako konsumentów.
5. W tym zakresie, w ocenie Sądu oczywistym jest, że zastrzeżenie dla Banku swobody w zakresie ustalania kursów wymiany do rozliczenia umowy, stawiało go w uprzywilejowanej pozycji i dawało możliwość wpływu na wysokość zobowiązań wynikających z umowy, zarówno w zakresie wypłaty kwoty pożyczki, jak i jej spłaty.
6. Dostrzec jednak należy, że dotyczyło to wyłącznie sytuacji, w której pozwani dokonaliby wyboru wypłaty i spłaty pożyczki w walucie innej niż szwajcarska. Dla zniweczenia zatem uprzywilejowania Banku wystarczyło wydać dyspozycję wypłaty w walucie szwajcarskiej, a w toku spłaty dokonywać wpłat w walucie szwajcarskiej na rachunek w tej walucie lub rachunek techniczny. Zmiana rachunku nie wymagała natomiast zmiany umowy, więc nie zależała od zgody Banku i nie nastręczała poważniejszych trudności.
7. Takie ukształtowanie postanowień umowy, dające pożyczkobiorcom jako konsumentom prawo swobodnego wyboru, w jakiej formie mają otrzymać pożyczkę i w jakiej formie mają ją spłacać, zapewniało w ocenie Sądu niezbędną równowagę między stronami umowy.
8. W konsekwencji, skoro pozwanym zapewniono prawo wyboru i możliwość uniknięcia stosowania się do kursów wymiany ustalanych przez Bank, trudno uznać, aby postanowienia kursowe, oceniane w całokształcie uregulowań umownych, kształtowały ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszając ich interesy, co nie pozwala na uznanie ich za niedozwolone, za wyjątkiem opisanym niżej.
9. Zapisy dotyczące kursu wymiany w przypadku spłaty w walucie innej niż polska lub szwajcarska w ocenie Sądu mają charakter niedozwolony. W tym bowiem zakresie kurs został określony jako kurs kupna/sprzedaży, co jest całkowicie niezrozumiałe, zwłaszcza, że kursu tego nie zdefiniowano w umowie w żaden uchwytny sposób, wobec czego nie wiadomo, czy chodzi o kurs kupna, kurs sprzedaży, czy jakiś zupełnie inny kurs, co oznacza, że w przypadku dokonywania spłaty w walucie innej niż polska lub szwajcarska, nie można byłoby w żaden sposób ustalić, jaki kurs należy zastosować, co czyniło tak określone zobowiązanie niemożliwym do wykonania.
10. Niemniej, wyeliminowanie tego postanowienia nie uniemożliwiało wykonania umowy w pozostałym zakresie, skoro nadal wiadomo, że jej przedmiotem było udzielenie pozwanym pożyczki w określonej kwocie w walucie szwajcarskiej, zaś jej udostępnienie i spłata mogły nastąpić bez przeszkód zarówno w tej walucie, jak i w walucie polskiej, co zresztą następowało.
11. Powyższe oznacza, że umowa stron została zawarta w sposób ważny i wiążący (poza wyjątkiem opisanym w pkt. 31).
12. W tym stanie rzeczy, należało rozważyć, czy powód dokonał jej skutecznego wypowiedzenia, a jeżeli tak, czy udało mu się wykazać wysokość roszczenia, tj. wysokość niespłaconego przez pozwanych kapitału pożyczki, odsetek i opłat lub prowizji, pozwani bowiem kwestionowali te okoliczności.
13. Ostatecznie, w świetle historii rachunku służącego do rozliczenia pożyczki, nie ulega wątpliwości, że pozwani dokonywali jej spłat do 15.09.2016 r., kiedy to odnotowano ostatnią wpłatę (k. 147).
14. Pozwani nie przedstawili żadnych dowodów, które mogłyby świadczyć, że po tej dacie dokonywali dalszych spłat, wobec czego dokument przedstawiony przez Bank można uznać za wiarygodny i wystarczający do ustalenia, że po tej dacie saldo niespłaconego kapitału pożyczki pozostało bez zmian i wyniosło 34 672,93 CHF (k. 147).
15. Przedstawione przez Bank pismo z dnia 13.02.2017 r. i kopie dowodów jego nadania pod adresem wskazanym przez pozwanych w umowie dokumentują również to, że umowa została wypowiedziana z przyczyny braku spłaty zaległych rat. Zważywszy na datę wypowiedzenia (luty 2017 r.) i datę ostatniej wpłaty (wrzesień 2016 r.) nie ulega wątpliwości, że w tym czasie pozwani zalegali już ze spłatą więcej niż dwóch kolejnych rat.
16. Taka zaległość upoważniała Bank do wypowiedzenia umowy, zaś z zeznań pozwanej płynie wniosek, że przed dokonaniem tej czynności pozwani byli wzywani do zapłaty zaległości (por. zeznania za adn. k. 219v).
17. Zgodnie z art. 61 § 1 k.c. oświadczenie o wypowiedzeniu umowy, jako oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, w której dotarło do tej osoby w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Adresat oświadczenia nie musi się z nim realnie zapoznawać. Nie musi również odbierać korespondencji z takim oświadczeniem. Dla skuteczności oświadczenia wymagane jest bowiem jedynie to, by jego adresat miał faktyczną możliwość jego odebrania i zapoznania się z jego treścią.
18. Jak już wskazano, pisma z wypowiedzeniem wysłano pozwanym na adres z umowy i były tam dwukrotnie awizowane (k. 136, 138).
19. Nie ma również żadnych danych do przyjęcia, że w okresie awizowania pism z wypowiedzeniem umowy, korespondencji tej pozwani nie mogli odebrać z przyczyn od siebie niezależnych, gdyż pozwana potwierdziła, że stale zamieszkiwali pod adresem, pod którym wysłano wypowiedzenie.
20. Znikąd nie wynika również, aby pozwani wskazywali powodowi inny adres do korespondencji. Co więcej, odbierali kierowane pod tym adresem późniejsze wezwania do zapłaty i ten sam adres wskazywali we wnioskach o restrukturyzację (k. 148-155).
21. W tym stanie rzeczy należy uznać, że mieli obiektywną możliwość zapoznania się z oświadczeniem woli o wypowiedzeniu umowy już w dacie pierwszej awizacji (27.02.2017 r.), co oznacza, że zostało im skutecznie złożone.
22. Sąd pominął przy tym twierdzenie pozwanych podniesione przed zamknięciem rozprawy, że oświadczenie o wypowiedzeniu nie zostało podpisane przez osobę umocowaną do dokonywania czynności w imieniu Banku (por. protokół rozprawy za adn. k. 220).
23. Wskazać należy, że pozwani zostali zobowiązani do złożenia odpowiedzi na pozew z wszelkimi twierdzeniami i wnioskami pod rygorem pominięcia późniejszych. Zgodnie z obowiązującym wówczas art. 207 § 6 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) warunkiem uwzględnienia takich późniejszych twierdzeń byłoby uprawdopodobnienie, że pozwani nie zgłosili ich wcześniej bez swojej winy, że ich rozpoznanie nie spowoduje zwłoki w postępowaniu lub że zachodzą inne wyjątkowe okoliczności.
24. Pozwani – reprezentowani przez profesjonalnych pełnomocników – po złożeniu odpowiedzi na pozew nie składali żadnych innych pism, a podnosząc twierdzenie o braku umocowania osoby podpisanej pod oświadczeniem o wypowiedzeniu umowy, nie uprawdopodobnili żadnej z przesłanek wskazanych w art. 207 § 6 k.p.c. Nie ulega przy tym wątpliwości, że od daty otrzymania pisma powoda, do którego dołączono odpis oświadczenia o wypowiedzeniu, mieli wystarczający czas na złożenie wniosku o zarządzenie wymiany dalszych pism przygotowawczych w tym zakresie. Przypomnieć także trzeba, że wprawdzie art. 207 k.p.c. został uchylony z dniem 7.11.2019 r., tj. datą wejścia w życie ustawy z dnia 4.07.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, zgodnie z jej art. 9 ust. 1 czynności dokonane przed jej wejściem w życie na podstawie przepisów dotychczasowych zachowały moc. Oznacza to, że moc zachowały również rygory nałożone na strony na podstawie dotychczasowego art. 207 k.p.c., a w konsekwencji, twierdzenie pozwanych dotyczące braku umocowania osoby podpisanej pod oświadczeniem o wypowiedzeniu – stosownie do art. 207 § 6 k.p.c. - należało pominąć jako spóźnione.
25. Powracając do głównego wątku rozważań, należy wskazać, że pozwani nie wykazali, aby po dacie złożenia im oświadczenia o wypowiedzeniu dokonali jakichkolwiek czynności, wskazanych w wypowiedzeniu (np. spłaty), a mogących zniweczyć jego moc.
26. W konsekwencji umowa została rozwiązana po upływie 30-dniowego okresu wypowiedzenia, tj. z dniem 31.03.2017 r.
27. Po tej dacie pozwani byli zobowiązani do zapłaty na rzecz powoda całej niespłaconej dotychczas kwoty kapitału pożyczki (34 672,93 CHF), a nadto odsetek umownych naliczonych w okresie obowiązywania umowy (do 31.03.2017 r.) - zgodnie z § 8, tj., w okresach miesięcznych od kwoty wymagalnego zadłużenia, zaś od zadłużenia przeterminowanego, czyli rat kapitału niespłaconych w terminie, za okres od terminu spłaty odsetek karnych w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego NBP, nie więcej jednak niż odsetek maksymalnych wynikających z czynności prawnej, czyli w wysokości wynikającej z art. 359 § 2 1 k.c. (por. § 34).
28. Dodać należy, że z chwilą przekształcenia się raty wymagalnej w ratę przeterminowaną, jeżeli Bank zaczął od niej naliczać odsetki karne, nie mógł już od tej kwoty naliczać odsetek umownych za korzystanie z objętej tą ratą części kapitału.
29. Bank mógł nadto przeliczyć zadłużenie przeterminowane na walutę polską, jednak nie wynika, aby skorzystał z tego uprawnienia. Skoro z niego nie skorzystał, nadal może domagać się od pozwanych spełnienia świadczenia w walucie zobowiązania, tj. w walucie szwajcarskiej, co czyni bezzasadnymi przeciwne twierdzenia pozwanych. Dostrzec natomiast trzeba, że pozwani zgodnie z art. 359 § 1 k.c. swoje zobowiązanie względem powoda mogą spełnić w walucie polskiej.
30. Reasumując tę część rozważań, w ocenie Sądu, Bank wykazał, że łączyła go z pozwanymi ważna i skutecznie zawarta umowa pożyczki (z wyjątkiem postanowień kursowych wskazanych w pkt. 31), która została skutecznie rozwiązana wskutek wypowiedzenia z dniem 31.03.2017 r.
31. Zważywszy na niepodważoną skutecznie historię rachunku do obsługi pożyczki i dokonywanych tam naliczeń z tytułu opłat (k. 143, jak również wyciąg z ksiąg bankowych (z którego wynikają stawki i okresy naliczania odsetek – k. 17), w ocenie Sądu, Bank wykazał również, że na datę wypowiedzenia niespłacony i podlegający zwrotowi kapitał pożyczki wynosił 34 672,93 CHF, odsetki zapadłe za okres od 15.09.2016 r. do 31.03.2017 r. - 532,98 CHF, odsetki karne za okres od 15.10.2016 r. do dnia 11.06.2019 r. (dzień poprzedzający sporządzenie pozwu) – 7 658,48 CHF oraz opłaty i prowizje bankowe - 11,82 CHF, pozwani zaś nie wykazali, aby do zamknięcia rozprawy stan w tym zakresie uległ zmianie. Dostrzec przy tym trzeba, że również w korespondencji dotyczącej restrukturyzacji zadłużenia nie podważali wyliczeń Banku i nie kwestionowali swojego zadłużenia.
32. Z przywołanych przyczyn, uznając, że doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy pożyczki, a wskutek tego na podstawie art. 720 § 1 k.c. pozwani zobowiązani są do zwrotu pożyczonej kwoty wraz z umówionymi odsetkami żądanie pozwu uwzględniono w całości wraz z dalszymi odsetkami umownymi w wysokości wynikającej z umowy (czterokrotność stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego – pkt 7m pierwszej części uzasadnienia i § 34 umowy), przy czym oczywistym jest, że w przypadku gdyby ta czterokrotność przekroczyła dopuszczalną ustawowo stopę odsetek maksymalnych wynikających z czynności prawnych, to z mocy art. 359 § 2 2 k.c. należeć będą się wyłącznie odsetki maksymalne przewidziane w art. 359 § 2 1 k.c. KOSZTY PROCESU
33. Zgodnie z art. 98 k.p.c. strona przegrywająca proces zobowiązana jest zwrócić jego koszty stronie wygrywającej.
34. Ponieważ pozwani przegrali proces, na rzecz powoda należało od nich zasądzić koszty procesu w kwocie 13 675 zł, obejmującej poniesioną przez powoda opłatę od pozwu, opłatę za pełnomocnictwo oraz wynagrodzenie pełnomocnika – adwokata – w stawce minimalnej wynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.