Sygn. akt III AUa 385/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 listopada 2013 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Zofia Rybicka - Szkibiel Sędziowie: SSA Romana Mrotek (spr.) SSA Barbara Białecka Protokolant: St. sekr. sąd. Edyta Rakowska po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2013 r. w Szczecinie sprawy A. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o emeryturę na skutek apelacji ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 marca 2013 r. sygn. akt VI U 3086/12 oddala apelację. SSA Romana Mrotek SSA Zofia Rybicka - Szkibiel SSA Barbara Białecka Sygn. akt III AUa 385/13 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 2.10.2012r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. odmówił A. G. prawa do emerytury w szczególnych warunkach, wywodząc w uzasadnieniu, że według stanu na dzień 1.01.1999r. w udowodnionym okresie 22 lat, 2 miesięcy i 9 dni ogólnego stażu ubezpieczona nie udokumentowała co najmniej 15-letniego stażu pracy w szczególnych warunkach. Z treści decyzji wynika, że organ rentowy odmówił uwzględnienia okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach od 20.10.1977r. do 7.06.1981r., od 01.09.1981r. do 03.05.1983r., od 03.09.1984r. do 20.10.1985r. na stanowisku: młodszy wartownik, wartownik, starszy wartownik, oraz od 01.06.1991r. do 31.12.1998r. na stanowisku referenta ds. ekonomicznych – w Zakładach (...) S.A. w P.. Ubezpieczona w odwołaniu od decyzji organu rentowego wniosła o jej zmianę i przyznanie emerytury, wskutek uznania przedłożonego świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wydanego przez Zakłady (...) S.A. z dnia 30 listopada 2011 roku oraz świadectw pracy z 30 listopada 2011 roku i 3 sierpnia 2012 roku. Ponadto, ubezpieczona wniosła o przesłuchanie wskazanych w odwołaniu świadków. Pozwany organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania, powielając argumentację z zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, że praca na stanowisku wartownika nie mieści się w pojęciu określonym w dziale XIV poz. 24 pkt 1 i poz. 5 pkt 5, gdyż nie jest to praca polegająca na wykonywanie kontroli międzyoperacyjnej czy jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny, podobnie jak praca referenta ekonomicznego w latach 1991 – 1998 wykonywana przy monitorach elektronicznych nie jest pracą w warunkach szczególnych wykonywaną stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Okręgowy w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14.03.2013r. oddalił odwołanie. Sąd I Instancji ustalił, że A. G., urodzona (...), została zatrudniona w Zakładach (...) z dniem 20 października 1977 roku. Do 20 października 1985 roku pracowała w charakterze wartownika (młodszy wartownik do 31 października 1978 roku, wartownik od 1 listopada 1978 roku do 2 września 1984 roku oraz starszy wartownik od 3 września 1984 roku do 20 października 1985 roku). W tym czasie ubezpieczona pracowała w systemie 12 na 24 godziny. W czasie pracy, także w nocy, do jej obowiązków należało obchodzenie terenu i wydziałów, sprawdzanie zabezpieczenia mienia (obserwacja płotu, zgaszonych świateł, pozamykanych zamków, szatni). Podczas wykonywania pracy nie wchodziła do pomieszczeń produkcyjnych. Ponadto, obowiązki wartownika obejmowały sprawdzanie wjeżdżających i wyjeżdżających samochodów, przepustek, czasem toreb. Wartownicy otrzymywali posiłki regeneracyjne (zupę) oraz kawę. Zdarzało się, że ubezpieczona obsługiwała także wagę towarową, a dwa razy w miesiącu jeździła po pieniądze do banku w konwoju. Podczas wykonywania tej pracy raz na tydzień bądź dwa zdarzały się przecieki kwasowe i smród związany z produkcją amoniaku. W następstwie awarii (wyplucia gazu siarkowego) niszczone były ubrania oraz samochody. Jako wydawca magazynowy ubezpieczona pracowała od 21 października 1985 roku do 31 maja 1991 roku. Od 1 czerwca 1991 roku do 30 listopada 2011 roku A. G. pracowała jako referent ds. ekonomicznych – do jej zadań należało zebranie dokumentacji z całego zakładu oraz wprowadzenie danych do komputera. Ilość godzin spędzanych przed monitorem zależała od ilości zakupionego towaru, a tym samym ilości wprowadzanych indeksów. Stosunek pracy wnioskodawczyni ustał 30 listopada 2011 roku w następstwie zwolnień grupowych. Z urlopu wychowawczego ubezpieczona korzystała w dniach od 8 czerwca 1981 roku do 31 sierpnia 1981 roku oraz od 4 maja 1983 roku do 2 września 1984 roku. Następnie z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że w dniu 30 listopada 2011 roku Zakłady (...) S.A. wystawiły A. G. świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w którym stwierdzono, że ubezpieczona pracowała w okresie od 20 października 1977 roku do 30 listopada 2011 roku, przy czym od 21 października 1985 roku do 31 maja 1991 roku stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywała prace magazynowe, załadunkowe, rozładunkowe, transport oraz konfekcjonowanie surowców, półproduktów i wyrobów gotowych – pylistych, toksycznych, żrących, parzących i wybuchowych – na stanowisku magazyniera, zaś od 1 czerwca 1991 roku do 31 grudnia 1998 roku – prace szczególnie obciążające narząd wzroku przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych (zajmowane stanowisko referent ds. ekonomicznych), wymienione w wykazie A, dziale XIV, poz. 5 pkt 5). Wydane tego samego dnia świadectwo pracy stwierdzało, że jako młodszy wartownik pracowała od 20 października 1977 roku do 31 października 1978 roku, jako wartownik od 1 listopada 1978 roku do 2 września 1984 roku, starszy wartownik od 3 września 1984 roku do 20 października 1985 roku, wydawca magazynowy od 21 października 1985 roku do 31 maja 1991 roku oraz referent ds. ekonomicznych od 1 czerwca 1991 roku do 30 listopada 2011 roku. Ponadto, świadectwo to wskazywało, że ubezpieczona korzystała z urlopu wychowawczego od 8 czerwca 1981 roku do 31 sierpnia 1981 roku oraz od 4 maja 1983 roku do 2 września 1984 roku. Świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z 3 sierpnia 2012 roku stwierdzało natomiast, że w okresach od 20 października 1977 roku do 31 października 1978 roku, od 1 listopada 1978 roku do 7 czerwca 1981 roku, od 1 września 1981 roku do 3 maja 1983 roku oraz od 3 września 1984 roku do 20 października 1985 roku ubezpieczona zatrudniona była przy kontroli międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji i usług oraz dozorze inżynieryjno – technicznym na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, na stanowiskach pracy, na których prace wykonywane są stale i bezpośrednio przy stanowiskach wymienionych w wykazie A, dziale XIV, poz. 24 pkt 1 (młodszy wartownik, wartownik, starszy wartownik), przy czym wskazano, że praca ta odbywała się na terenie zakładu, w środowisku szkodliwym dla zdrowia (poz. 1-4). Pod poz. 5 wskazano, że od 21 października 1985 roku do 31 maja 1991 roku stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywała prace magazynowe, załadunkowe, rozładunkowe, transport oraz konfekcjonowanie surowców, półproduktów i wyrobów gotowych – pylistych, toksycznych, żrących, parzących i wybuchowych – na stanowisku magazyniera, zaś w poz. 6, że od 1 czerwca 1991 roku do 31 grudnia 1998 roku – prace szczególnie obciążające narząd wzroku przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych (zajmowane stanowisko referent ds. ekonomicznych), wymienione w wykazie A, dziale XIV, poz. 5 pkt 5). Na dzień złożenia wniosku o emeryturę A. G. udowodniła okres ubezpieczenia wynoszący 20 lat, 5 miesięcy i 21 dni okresów składkowych oraz 1 rok, 8 miesięcy i 18 dni okresów nieskładkowych, tj. łącznie 22 lata, 2 miesiące i 9 dni okresów ubezpieczenia. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. uwzględnił ubezpieczonej także okres 5 lat, 7 miesięcy i 11 dni pracy w warunkach szczególnych, jako wydawca magazynowy, tj. od 21 października 1985 roku do 31 maja 1991 roku. W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie i wskazał za podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 184 ust. 1 , ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity opubl. w Dz. U. z 2009 roku, Nr 153, poz. 1227, ze zmianami) - zwaną dalej ustawą emerytalną - oraz § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983r., Nr 8, poz. 43 ze zm.) - zwanego dalej „rozporządzeniem z 1983 roku”, jednocześnie przytaczając ich treść. Sąd meriti wskazał też na zapatrywanie prawne Sądu Najwyższego z wyroku z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/2003, OSNP 2004/22 poz. 392, iż skutki prawne wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze określone są w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz utrzymanym jej przepisami w mocy rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. 1983 r. Nr 8 poz. 43 ze zm.). Sąd pierwszej instancji podniósł, iż w niniejszej sprawie ubezpieczona wywodziła swoje uprawnienia emerytalne z faktu, że pozostając zatrudnioną w okresie od 20 października 1977 roku do 31 października 1978 roku jako młodszy wartownik, jako wartownik od 1 listopada 1978 roku do 2 września 1984 roku oraz starszy wartownik od 3 września 1984 roku do 20 października 1985 roku wykonywała pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów rozporządzenia z 1983 roku oraz zarządzenia Nr (...)Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 roku w sprawie wykonywania prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego. Ubezpieczona podnosiła, że – zgodnie z treścią wystawionego jej świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych – zajmowane przez nią stanowisko wartownika (także młodszego wartownika i starszego wartownika) pozostaje wymienione jako stanowisko związane z kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji usług oraz dozorem inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w Wykazie A (dział XIV poz. 24 pkt 1) ww. rozporządzenia. W odniesieniu do pracy referenta ds. ekonomicznych od 1 czerwca 1991 roku do 30 listopada 2011 roku ubezpieczona wskazała, że tego rodzaju praca należy do prac szczególnie obciążających narząd wzroku (przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych, dział XIV, poz. 5 pkt 5 wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku). Sąd Okręgowy w tym zakresie nie podzielił zapatrywań ubezpieczonej i to mimo przedłożonego przez ubezpieczoną a ocenionego przez Sąd świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wystawionego przez Zakłady (...) S.A. w P., odnoszące się do spornych okresów. Świadectwo to bowiem podlega swobodnej kontroli sądu, również w kontekście rzeczywistych podstaw do zaliczenia danego rodzaju pracy do kategorii prac wykonywanych w szczególnych warunkach i zdaniem Sądu meriti wskazane w nim stanowiska wartownika, referenta ds. ekonomicznych nie są wymienione w wykazie A rozporządzenia z 1983r., ani w wykazie A zarządzenia właściwego ministra. Stąd też ocena zajmowanego przez ubezpieczoną stanowiska wartownika może zostać jedynie dokonana w pryzmacie stanowiska wskazanego w Wykazie A dziale XIV poz. 24 pkt. 1 zarządzenia, oraz stanowiącego jego odpowiednik stanowiska wskazanego w Wykazie A dziale XIV poz. 24 Rozporządzenia Rady Ministrów tj. kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. Sąd Okręgowy wskazał, że analiza całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, znajdująca pełne poparcie w zasadach doświadczenia życiowego oraz logicznego rozumowania, a odnosząca się w szczególności do treści zeznań wnioskodawcy na okoliczność rodzaju i charakteru wykonywanej pracy, w sposób jednoznaczny wskazuje, iż praca A. G. na stanowisku młodszego wartownika, wartownika i starszego wartownika nie może zostać zakwalifikowana do pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, czy w szczególnym charakterze. Stanowiska pracy wskazane w Wykazie A Dziale XIV poz. 24, aby zostały zaliczone do pracy w warunkach szczególnych, w sposób immanentny muszą wiązać się nadzorem i kontrolą nad stanowiskami pracy wymienionymi w wykazie. Znamiennym przy tym jest to, że podejmowane w tym zakresie czynności kontrolne i nadzorcze winny wiązać się z przebywaniem w warunkach narażenia na działania tychże szkodliwych czynników. Co więcej praca ta musi być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, przez co dopiero stałe narażenie na działanie czynników szkodliwych może stanowić podstawę dla uznania danego stanowiska kontrolno – nadzorczego za pracę w szczególnych warunkach, a zatem za stanowisko pracy uprawniające do starania się o nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku. Zdaniem Sądu Okręgowego brak jest podstaw dla przyjęcia, iż praca wartownika związana była ze stałym przebywaniem w warunkach szkodliwych. Sąd Okręgowy wskazał, że sama nazwa stanowiska przydzielonego wnioskodawczyni w żaden sposób nie wiąże się ze stanowiskami wskazanymi w Wykazie A Dziale XIV poz. 24, to zaznaczenia wymaga także i to, że również analiza zakresu rzeczywistych obowiązków pracowniczych ubezpieczonej prowadzi do kategorycznego stwierdzenia, iż nie wykonywała ona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na danym stanowisku: czynności związanych z kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług oraz dozorem inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. Zdaniem Sądu meriti do takich prac z pewnością nie można zaliczyć wskazywanych, w skądinąd wiarygodnych zeznaniach ubezpieczonej oraz świadków K. J. i M. Z.: obchodu terenu, obserwacji płotu, nocnej kontroli świateł, zamków, szatni oraz sprawdzania przepustek, toreb, wwożonych i wywożonych towarów, a także obsługi wagi towarowej czy też uczestnictwa w konwoju pieniędzy – a więc czynności, które należały do głównych obowiązków pracowniczych. Pokrywające się wzajemnie zeznania M. Z., K. J. oraz samej ubezpieczonej, co do wiarygodności których Sąd nie miał żadnych zastrzeżeń, jednoznacznie wskazywały, że przy pracy wartownika żadne z nich nie wchodziło na hale produkcyjne, co uzasadniać mogłoby przekonanie, że praca wnioskodawczyni przynajmniej częściowo była wykonywana w bezpośrednim narażeniu na oddziaływanie warunków szkodliwych. W ocenie Sądu nie sposób przyjąć, aby samo przebywanie na terenie Zakładów (...) oraz narażenie na wyciek szkodliwych substancji, miało stanowić wystarczającą przyczynę uznania tak wykonywanej pracy za pracę w warunkach szczególnych. Tak wykonywana praca jest bowiem jakościowo różna od pracy określonej w pkt 24 działu XIV rozporządzenia z 1983r., a nadto w żaden sposób nie odpowiada pracy objętej treścią tego pkt i nie ma nic wspólnego z kontrolą jakości produkcji, dozorem inżynieryjno-technicznym, a nadto nigdy nie była wykonywana na oddziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. Wręcz przeciwnie, praca wartownika była wykonywana wyłącznie poza halami produkcyjnymi, co jednoznacznie potwierdziła sama ubezpieczona. Co się zaś tyczy okresu pracy w charakterze referenta ds. ekonomicznych (od 1 czerwca 1991 roku do 31 grudnia 1998 roku – tj. 7 lat i 7 miesięcy) Sąd orzekający podkreślił, iż również nie mógł zostać zaliczony do prac wykonywanych w warunkach szczególnych w rozumieniu pkt 5 działu XIV wykazu A, gdyż podczas tej pracy ubezpieczona zbierała dokumentację z całego zakładu (co wymagało przemieszczania się pomiędzy rozrzuconymi magazynami), a następnie „narzucała indeksy w monitor ekranowy”, co oznacza, że część jej obowiązków związana była ze zbieraniem dokumentacji, a nie z pracą przy monitorze. Niezależnie od powyższego, nawet przyjmując, że praca przy monitorze była jedyną, jaką wykonywała A. G., podkreślić należy, że w istocie praca ta sprowadzała się do pracy przy zwykłym monitorze, jaki był używany w latach 90-tych XX wieku, co w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, nie może zostać uznane za pracę wykonywaną w warunkach szczególnych. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2010 r., II UK 236/09, LEX nr 599770 stwierdzono brak pozytywnej regulacji normatywnej, która ex definitione pozwalałaby przyjąć, że każda praca w pełnym wymiarze na stanowisku pracy wyposażonym w monitor ekranowy jest pracą w szczególnych warunkach w rozumieniu pkt 5, dział XIV, wykaz A rozporządzenia z 1983r. Zarówno w tym orzeczeniu, jak i w wyroku Sądu z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329, wskazywano, że brak jest w obowiązujących wykazach pozycji, która kwalifikowałaby pracę z użyciem komputera na stanowisku m.in. ekonomisty jako zatrudnienie w szczególnych warunkach, ponieważ takiej kwalifikacji podlega wyłącznie szkodliwa praca przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych, która jako szczególnie obciążająca wzrok pracownika została wymieniona w wykazie tego rodzaju prac ustalonym na podstawie przepisów dotychczasowych. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2012 roku, II UK 319/11, LEX nr 1229814 za pracę przy obsłudze monitorów elektronicznych uznano pracę szczególnie obciążającą narząd wzroku i wymagającą precyzyjnego widzenia, przy urządzeniach starej generacji, których działanie nie było obojętne dla organizmu człowieka. Wyraźnie przy tym podkreślono, że rozporządzenie to nie obejmuje pracy na stanowisku komputerowym. Mając na uwadze wskazane okoliczności, w ocenie Sądu Okręgowego ubezpieczona nie spełniła wszystkich warunków do uzyskania emerytury w niższym wieku, tj. konkretnie wymogu 15 letniego stażu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Z tej przyczyny Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. oddalił odwołanie. Rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji zaskarżyła w całości ubezpieczona wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a ostatecznie o zmianę zaskarżanej decyzji z dnia 2.10.2012r. i przyznanie prawa do emerytury, a nadto o zasądzenie zwrotu kosztów procesu. Rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego apelująca zarzuciła następujące uchybienia:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.