Sygn. akt I C 2367/19 POSTANOWIENIE Dnia 17 sierpnia 2020 roku Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia Rafał Cebula po rozpoznaniu w dniu 17 sierpnia 2020 roku w Siemianowicach Śląskich na posiedzeniu niejawnym sprawy powództwa (...) S.A. w W. przeciwko W. P. o zapłatę w przedmiocie skierowania pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w trybie art. 267 (...) POSTANAWIA I. Zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu z następującym pytaniem prawnym: czy treść normy art. 7 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, wyrażająca prawo podstawowe chroniące miejsce zamieszkania, stoi na przeszkodzie takiej interpretacji art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95,29 ze zm.) w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a zwłaszcza pojęcia znaczącej nierównowagi, która zakłada wykonanie umowy kredytu konsumenckiego przez jego ratalną spłatę pobieraną przez przedsiębiorcę wyłącznie w miejscu zamieszkania konsumenta/konsumentki. II. Zawiesić postępowanie w sprawie – art. 177 § 1 pkt 3 1 ) kpc. Sędzia Rafał Cebula (...) Powód (...) S.A w W. złożył w tut. Sądzie pozew skierowany przeciwko pozwanej W. P., domagając się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanej 3029,70 złotych (około 660 €) z kolejno obowiązującymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie oraz kosztami postępowania. W uzasadnieniu wskazał, iż powód dochodzi od pozwanej zwrotu niespłaconej pożyczki. Pozwana po doręczeniu jej odpisu pozwu nie zajęła stanowiska w sprawie. I. Stan faktyczny: 1. Pozwana W. P. (konsumentka) w dniu 9 kwietnia 2018 r. (dzień po osiągnięciu pełnoletności) zawarła z powodem (...) S.A. w W. umowę pożyczki na sumę 2000 złotych (około 445 €)2. 2. W dniu zawarcia umowy pozwana miała wykształcenie zawodowe (pracując jako sprzątaczka), zamieszkiwała z rodzicami, z prac dorywczych osiągała miesięczne dochody w wysokości 1000 zł (około 220 €)3. 3. Wraz z podpisaniem umowy pożyczki pozwana złożyła podpis pod wnioskiem o pożyczkę, będącym wzorcem (formularzem) stosowanym przy zawarciu umowy z każdym pożyczkobiorcą, w którym zaznaczyła opcję tzw. Pożyczki Miesięcznej w (...). 4. Formularz ten zawiera na pierwszej stronie (w pierwszej rubryce obejmującej merytoryczną treść) bezwarunkowe stwierdzenie dotyczące pożyczkobiorcy, iż „wnioskodawca podpisując umowę pożyczki wyraża jednocześnie zgodę na otrzymywanie korespondencji i wizyty doradców klienta lub pracowników P. [..]. w swoim miejscu zamieszkania, w celach związanych z umową pożyczki. Ponadto, w poniższym formularzu wnioskodawca wskazuje najbardziej dogodne dla niego terminy wizyt i terminy odbioru rat pożyczki przez doradców klienta lub pracowników P. [..].” 5. Poniżej tego tekstu (w tej samej rubryce) znajduje się także wzorzec oświadczenia konsumenta, iż „wyrażam zgodę na wizyty Doradcy [..] lub Pracownika [..] związane z umową pożyczki zawartą z P. [..] w moim miejscu zamieszkania. Moja zgoda dotyczy wszystkich umów pożyczek udzielanych mi przez P. [..]”5. 6. W tej samej rubryce (w blankietowej części) konsument wskazuje „najbardziej dogodny czas na wizyty w moim miejscu zamieszkania (dzień tygodnia, godzina od 7-21)”. Ta część została uzupełniona zwrotem „do 09 każdego miesiąca x12/ pierwsza rata 09.05.2018” 6. 7. W ostatniej rubryce na pierwszej stronie formularza wniosku, w dolnej jego części, znajduje się informacja „odwołanie powyższych oświadczeń zgody oraz zgłoszenie sprzeciwu na przetwarzanie danych osobowych w celach marketingowych może zostać złożone w formie pisemnej na adres [..], e-mailem na adres [..] lub telefonicznie pod nr [..]”7. 8. Zgodnie z treścią formularza wniosku Pożyczka Miesięczna w G. zakłada, że „Spłata pożyczki następować będzie wyłącznie gotówką za pośrednictwem Doradcy/Pracownika Pożyczkodawcy w miejscu zamieszkania klienta pod adresem na terenie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Pożyczkodawca zobowiązany jest wobec Klienta do comiesięcznych wizyt w miejscu zamieszkania Klienta (dług oddawczy).”8. 9. Umowa pożyczki została zawarta miejscu zamieszkania pozwanej za pośrednictwem pracownika powodowej spółki9. W tym samym miejscu wypłacono pozwanej pożyczoną kwotę wysokości 2000 zł10, pomniejszoną o 156 zł, którą przelano na poczet ubezpieczenia grupowego11. 10. Z kolei formularz (wzorzec) umowy pożyczki zawiera na pierwszej stronie, wytłuszczonym drukiem w ramce, informację „w trosce o bezpieczeństwo klientów i doradców, P. Polska monitoruje wizyty i pozostaje w stałym kontakcie ze swoimi Doradcami [..]. Doradca posiada przy sobie minimalną kwotę gotówki, prosimy więc o przygotowanie odliczonej kwoty”12. 11. Zgodnie z warunkami umowy pożyczki pozwana zobowiązała się do spłaty pożyczonej sumy w 12 miesięcznych ratach, przy czym każda z tych rat miała być odbierana przez pracownika powoda w miejscu zamieszkania pozwanej13. Zgodnie z treścią wzorca umowy pożyczki „ [….] pożyczkodawca zobowiązany jest wobec klienta do comiesięcznych wizyt w miejscu zamieszkania klienta celem umożliwienia mu dokonania spłat rat w miejscu zamieszkania klienta (dług oddawczy).”14 12. W umowie znajduje się także treść dotycząca zgody konsumentki na wizyty pracownika powoda w jej miejscu zamieszkania „warunkiem skorzystania z prawa klienta do spłaty pożyczki gotówką za pośrednictwem doradcy w trakcie comiesięcznych wizyt doradcy jest zgoda klienta na wizyty doradcy w miejscu zamieszkania klienta w ustalonych godzinach od 7 do 21”15. 13. Zgodnie z umową (...) konsumentka może spłacić wymagalną ratę pożyczki na rachunek (...) S.A. lecz tylko i wyłącznie w sytuacji „ [..] gdy klient nie może z przyczyn niezależnych od niego spłacić danej wymagalnej raty pożyczki podczas wizyt doradcy, [..]”. Warunek ten znajduje się w końcowej części formularza umowy z odwołaniem do nr konta pożyczkobiorcy umieszczonego na pierwszej stronie formularza umowy17. 14. Poza kapitałem pożyczki pozwana zobowiązana była na podstawie umowy do zapłaty także prowizji za udzielenie pożyczki w wysokości 786,96 zł (około 170 €), opłaty przygotowawczej 40 zł (około 9 €), opłatę za tzw. Elastyczny Plan Spłat 337,28 zł (około 73€) oraz odsetek umownych w wysokości 167,41 zł (około 35 €)18. Całkowity koszt pożyczki wynosi 1331,65 zł (około 295 €)19. 15. Pozwana nie negocjowała warunków umowy w części dotyczącej sposobu spłaty pożyczki obejmującej miejsce uiszcza rat pożyczki20. Sąd dokonał tego ustalenia z urzędu na podstawie konstrukcji i treści wzorca wniosku o pożyczkę oraz wzorca umowy. Jednocześnie Sąd miał przy tym na względzie wiedzę posiadaną z urzędu w związku z prowadzonymi od wielu lat (nierzadko także przy bezpośrednim udziale konsumentów, oraz świadków oddających wiernie sposób zawierania umów), setek spraw z udziałem powoda, oraz dziesiątek spraw prowadzonych na podstawie formularzy wniosku i umów będących przedmiotem niniejszego postępowania, w których przewidywano ten sam sposób wykonania umowy – pierwotnie nazywany przez powoda „Obsługą pożyczki w domu”21. 16. Okoliczności powyższe dały podstawę do poznania sposobu zawierania umów z udziałem powoda (także z pozwaną w niniejszej sprawie), przy czym należy dodać iż nie są to jedyne przesłanki (wskazujące na nienegocjowany tryb ustalania warunków spłaty), które Sąd brał pod uwagę z urzędu. Szczegółowe ich omówienie wykraczałoby jednak poza potrzeby pytania prejudycjalnego, zwłaszcza że należą one do zagadnienia prawa procesowego (dowodowego), leżącego wyłącznie w gestii sądu krajowego. 17. Sam sposób wykonywania umowy w miejscu zamieszkania pożyczkobiorcy (konsumenta) nie zmienia się, ulegają zmianie wyłącznie nazwy „usługi”, ich sposób sformułowania względnie odpłatność i ich wysokość22. Obecnie „usługa” ta nominalnie nie ma charakteru odpłatnego, choć funkcjonalnie powiązania jest z tzw. Elastycznym Planem Spłat, za który pożyczkobiorczyni obciążona jest stosowną opłatą (337,28 zł około 74 €). 18. Usługa ta nie jest świadczeniem głównym w niniejszej umowie pożyczki, związana jest z wykonaniem umowy pożyczki. 19. Pozwana spłaciła tylko część pożyczki23. 20. Wobec braku spłaty pożyczki, powódka wypowiedziała umowę i wezwała pozwaną do zapłaty. 21. Powód od wielu lat jest znaczącym uczestnikiem rynku pożyczek pozabankowych w Polsce. Od wielu też lat oferując „obsługę pożyczki w domu” uczynił z usługi tej rozpoznawalny znak swojej oferty finansowej. Usługa ta nie jest jednak często kopiowana w obrocie pozabankowym przez inne podmioty (poza kilkom przedsiębiorcami). II. Przepisy prawa krajowego : Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz. U. 2014. 121 t.j. ze zm.) - Zgodnie z treścią art. 385 1 kc: § 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. § 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. § 3. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. § 4. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. - Art. 385 2 kc. Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. - Zgodnie z treścią art. 58 kc: § 1 Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. § 2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. § 3. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. III. Rozważania dotyczące pytania prejudycjalnego. 22. Strony niniejszego postępowania zawarły umowę pożyczki, w której w jednym z warunków umowy znajduje się zobowiązanie wierzyciela do comiesięcznych wizyt w miejscu zamieszkania pożyczkobiorczyni – konsumentki, w celu pobrania należności wynikających ze spłaty pożyczki udzielonej przez przedsiębiorcę. Warunek ten został ukształtowany jako obowiązek ciążący na przedsiębiorcy do podjęcia szczególnej aktywności, z której powinien się wywiązać. Obowiązek ten został „legitymizowany” zgodą konsumentki wpisaną we wzorcu umowy pożyczki. 23. W ten sposób na podstawie umowy pożyczki konsumenckiej moment wykonania umowy został przeniesiony do sfery prywatności (miejsca zamieszkania konsumentki), która objęta jest szczególną ochroną prawną – jako prawo podstawowe określone w art. 7 KPP. 24. Jednym z najbardziej fundamentalnych praw podstawowych jest prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, domu i komunikowania się, określone w art. 7 Karty Praw (...). Znaczenie i zakres prawa wskazanego w powołanym przepisie odpowiada prawu gwarantowanemu w art. 8 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, z 4 listopada 1950 r. (EKPCz)25. Odwołując się zatem do orzecznictwa ETPCz, na podstawie art. 52 ust. 3 KPP, należy uznać, iż prawo to obejmuje również przestrzeń związaną z miejscem zamieszkania konsumenta26. 25. Prawo do poszanowania życia prywatnego w polskim porządku prawnym odpowiada standardom określonym w powołanej wyżej konwencji27. 26. Skoro umowa pożyczki konsumenckiej zawiera warunek dotyczący obowiązku wizyt przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania pożyczkobiorczyni, to zachodzi konieczność oceny relacji między przepisami regulującymi ochronę praw konsumenta przed nieuczciwymi warunkami umowy (dyr. 93/13), a przepisem wyznaczającym treść prawa podstawowego wynikającego z art. 7 KKP. Jest to obowiązek sądu krajowego potwierdzony w orzecznictwie (...). 27. Jak wynika z orzecznictwa (...) ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania29. 28. Ze względu na tę słabszą pozycję jednej ze stron art. 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, który zmierza do zastąpienia ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron30. 29. (...) wielokrotnie zajmował się kwestią wykładni pojęcia dobrych obyczajów oraz znaczącej nierównowagi, przedstawiając wskazówki do dokonania właściwego zastosowania art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyr. (...). Niemniej dotychczas Trybunał nie podejmował próby ustaleniem niezbędnych, w zdaniem Sądu, kryteriów wyznaczających treść wspomnianych pojęć na styku z prawem podstawowym z art. 7 KPP. 30. Krajowa praktyka orzecznicza dotychczas radziła sobie bez większych trudów z oceną warunków umów obejmujących tzw. „obsługę pożyczki w domu” uznając je za nieuczciwe. Podstawowym jednak kryterium eliminującym ów warunek z umowy, była ocena dysproporcji między ceną usługi a jej rzeczywistą wartością. 31. Praktyka ta została potwierdzona w decyzji Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta (dalej UOKiK) skierowanej do (...) S.A. w której uznano, że stosowanie tzw. opłaty za obsługę pożyczki w domu, której wysokość nie odpowiada wartości świadczeń realizowanych w ramach tej opłaty, może stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji32. 32. W tej samej decyzji UOKiK zobowiązał przedsiębiorcę do zaniechania nieuczciwych praktyk. Zobowiązał także do wprowadzenia opłaty za obsługę w domu w wysokości stałej (zryczałtowanej), określonej w tabeli opłat, na podstawie której zawierane będą umowy pożyczki dla konsumentów, naliczanej za każde zdarzenie, tj. za każdą zakontraktowaną wizytę w domu klienta33. 33. Dla UOKiK istotnym kryterium oceny było wyłącznie zagadnienie ilościowe, majątkowe. W decyzji tej, podobnie zresztą jak w następnej, dotyczącej innego przedsiębiorcy34, nie poruszano natomiast zagadnienia prawa do prywatności w relacji z przesłanką dobrych obyczajów, jako podstawy oceny czynu nieuczciwej konkurencji35. Oceniając jednak treść zobowiązania nałożonego na przedsiębiorcę należy uznać, iż UOKiK nie brał pod uwagę, iż tego rodzaju warunek umowy mógłby naruszać prawa do prywatności konsumenta (w także w relacji do zbiorowych interesów konsumenta) w rozumieniu art. 7 KPP. 34. Na marginesie należy zaznaczyć, iż dla Sądu nie jest decydujące to, że UOKiK rozpoznawał sprawę z punktu widzenia przepisów prawa dotyczącego ochrony zbiorowych interesów konsumenta i czynów nieuczciwej konkurencji (nie znajdujących zastosowania w niniejszej sprawie). Ważne natomiast jest, iż nie podjął on w ogóle zagadnienia ewentualnego naruszenia prawa do prywatności. Kwestia ta, w ocenie Sądu, jest więc wciąż otwarta. 35. Istotna pozycja prawna jaką UOKiK zajmuje w systemie ochrony praw konsumenta wymaga jednak wzięcia przez Sąd pod uwagę racje wyważane w tych decyzjach, zwłaszcza to, iż tego rodzaju usługa potencjalnie może nie wchodzić w kolizję z prawem podstawowym. 36. W niniejszej sprawie kwestia ekwiwalentności świadczenia przedsiębiorcy w zakresie tej usługi (jako przesłanka oceny naruszenia dobrych obyczajów w decyzjach UOKiK) nie jest już istotna, gdyż nie znajduje ona odzwierciedlenia w treści umowy. Nie znaczy to jednak, by warunek tego rodzaju nie mógł naruszać dobrych obyczajów i powodować znaczącej nierównowagi w rozumieniu dyr. 93/13. 37. Jak wynika bowiem z orzecznictwa (...) znacząca nierównowaga nie może sprowadzać się wyłącznie do ekonomicznej oceny o charakterze kwotowym, może ona wynikać z poważnego naruszenia sytuacji prawnej konsumenta36. 38. W ocenie Sądu, samo udostępnienie miejsca zamieszkania konsumenta (w godzinach 7-21), co prawda nie musi prowadzić od razu do nadużyć, jakie często zdarzają się przy tego rodzaju sytuacjach, opisywanych w praktyce sądowej, zmierzające wprost do naruszenia dobra osobistego (art. 23
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.