kc precyzuje, iż jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu jego niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Przepisem takim, w odniesieniu do orzeczenia od którego nie przysługuje skarga na niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia (jakim jest postanowienie o umieszczeniu nieletniego w schronisku dla nieletnich), jest art. 424 1b kpc, przewidujący możliwość domagania się odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Dostrzegając dychotomię między uregulowaniami prawnymi możliwości domagania się zadośćuczynienia za niesłuszne umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich oraz możliwości domagania się zadośćuczynienia za niesłuszne pozbawienie wolności w trybie procedury karnej, Sąd Apelacyjny w Warszawie przedstawił zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 stycznia 2018 roku sygn. III CZP 92/17 stwierdził, że podstawę prawną zadośćuczynienia za niesłuszne umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wydaniem niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia, interpretowane w zgodzie z Konstytucją i Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, dającymi gwarancje tożsame z gwarancjami konstytucyjnymi i prawnomiędzynarodowymi leżącymi u podstaw przyjmowanej wykładni art. 552§4 k.p.k. Uchwałą tą Sąd rozpoznający niniejszą sprawą jest związany z mocy art. 390§2 kpc. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż nie można zaakceptować braku odpowiedzialności Skarbu Państwa za niesłuszne umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich, jak również odmiennej oceny pod względem niezgodności z prawem niesłusznego umieszczenia nieletniego w schronisku dla nieletnich od oceny niesłusznego tymczasowego aresztowania oraz uzależnienia zadośćuczynienia za krzywdę w wypadku niesłusznego umieszczenia nieletniego w schronisku dla nieletnich od dalej idących przesłanek niż wynikające z art. 552§4 kpk. W konsekwencji – fakt zaniechania złożenia zażalenia na postanowienie z dnia 14 stycznia 2011 roku o umieszczeniu D. K. w schronisku dla nieletnich nie pozbawia powoda możliwości domagania się zadośćuczynienia, a wymóg wykorzystania przysługujących środków prawnych przewidziany w art. 424 1b kpc należy uznać za nieaktualny w odniesieniu do dochodzenia zadośćuczynienia za niesłuszne umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich na podstawie postanowienia wydanego z powołaniem się na art. 27 u.p.s.n., gdyż tylko taka wykładnia art. 424 1b kpc w odniesieniu do nieletnich pozostaje w zgodzie z konstytucyjnymi i prawnomiędzynarodowymi gwarancjami wolności osobistej każdego człowieka. Po drugie - dokonywanie oceny czy umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich było niesłuszne, czyli czy nastąpiło na podstawie orzeczenia niezgodnego z prawem, powinno następować w sposób tożsamy z wykładnią pojęcia „niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie” z art. 552§4 kpk, jako zapewniającą realizację konstytucyjnych i konwencyjnych gwarancji prawa do wolności osobistej. Powszechnie aprobowana wykładnia pojęcia „niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie” z art. 552§4 kpk dokonana została w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1999 roku w sprawie I KZP 27/99 i wskazano w niej, że będzie miało ono miejsce wówczas, gdy tymczasowe aresztowanie zostało zastosowane z naruszeniem przepisów kpk dotyczących tego środka zapobiegawczego albo gdy okazało się niezasadne z punktu widzenia ostatecznego (prawomocnego) rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności karnej, w świetle całokształtu okoliczności ustalonych w tej sprawie, a także w toku postępowania w przedmiocie odszkodowania lub zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie, to jest gdy oskarżony (podejrzany) ostatecznie został: uniewinniony, umorzono w stosunku do niego postępowanie, także warunkowo, sąd odstąpił od wymierzenia kary, nastąpiło skazanie na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, wymierzona została tylko kara nie związana z pozbawieniem wolności lub środek karny, a także, gdy wymierzona została kara pozbawienia wolności w wysokości niższej niż okres stosowania tymczasowego aresztowania. Zastosowanie powyższych wytycznych w rozpatrywanej sprawie nakazuje uznać za niesłuszne umieszczenie powoda D. K. w schronisku dla nieletnich, skoro finalnie postępowanie wyjaśniające wobec powoda zostało umorzone postanowieniem z dnia 18 maja 2011 roku, w następstwie uznania że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie istnienia danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia zarzuconego mu czynu (k. 14-15). Oznacza to, że orzeczenie o umieszczeniu powoda w schronisku dla nieletnich było niezgodne z prawem w rozumieniu art.
z art. 424 1b kpc, skoro nie było podstaw do zastosowania tego środka z punktu widzenia ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie III Npw 9/11 Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim. Tym samym, zastosowanie powyższego środka wobec D. K., skutkujące pozbawieniem go wolności, było także działaniem bezprawnym w rozumieniu art. 24 kc. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd uznał za uzasadnione żądanie usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powoda poprzez nakazanie pozwanemu złożenia oświadczenia z przeprosinami, orzekając jak w punkcie I sentencji wyroku. Zdaniem Sądu, publikacja przeprosin poprzez umieszczenie oświadczenia w budynku Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim na tablicy ogłoszeń w miejscu ogólnodostępnym jest adekwatna do sposobu dokonania naruszenia i zapewnia możliwość osiągnięcia celu przeprosin. Przechodząc do drugiego z żądań pozwu, przypomnieć należy, że w przypadku roszczeń majątkowych za naruszenie dóbr osobistych ustawodawca odsyła do zasad określonych w innych przepisach. W przypadku niesłusznego umieszczenia nieletniego w schronisku dla nieletnich podstawę prawną zadośćuczynienia stanowią art.
445§2 kc – uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2018 roku sygn. III CZP 92/17. Stanowią one, że sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w razie pozbawienia wolności. Nieuzasadnione było stanowisko strony pozwanej, kwestionującej fakt doznania przez powoda krzywdy w następstwie wydania i wykonania postanowienia o umieszczeniu powoda w schronisku dla nieletnich. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 11 stycznia 2018 roku III CZP 92/17, w świetle art. 41 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 5 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 9 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, bezprawne pozbawienie człowieka wolności skutkuje zawsze poniesieniem przez niego krzywdy, która powinna zostać naprawiona. Krzywda powoda nie ma jedynie charakteru abstrakcyjnego, wiążącego się z naruszeniem jednego z podstawowych praw człowieka. Zeznania powoda i świadków uzasadniają ustalenie, że umieszczenie powoda w schronisku dla nieletnich istotnie było dla niego doznaniem traumatycznym – powód źle znosił sam fakt ograniczenia jego swobody poruszania się, tęsknił za domem i rodzicami, bał się możliwej agresji współosadzonych, obawiał się strażników. O nasileniu owych emocji dobitnie świadczy fakt, że podczas wizyt rodziców powód płakał i prosił rodziców aby jak doprowadzili do jego jak najszybszego powrotu do domu, co nie jest zachowaniem typowym dla 16 letniego młodego chłopaka. Wbrew wywodom strony pozwanej tego rodzaju emocje wiązać należy przede wszystkim z faktem osadzenia powoda w schronisku dla nieletnich, nie zaś ze stresem wiążącym się z prowadzonym przeciwko powodowi postępowaniem wyjaśniającym. Nie ulega wątpliwości, iż D. K. przeżywał także stres z uwagi na samo wszczęcie postępowania wyjaśniającego, wagę zarzucanych mu czynów i ich możliwe konsekwencje. Jednakże relacjonowane przez powoda i świadków zachowania (płacz, prośby o zabranie ze schroniska) wiązać należy, w ocenie Sądu, wyłącznie z pozbawieniem powoda wolności. Ustalenie, że powód doznał cierpień psychicznych w następstwie pozbawienia go wolności nie wymagało szczególnego postępowania dowodowego, w tym dopuszczenia dowodu z opinii biegłego psychologa, gdyż doświadczenie życiowe i zasady zdrowego rozsądku nakazują przyjąć, iż nagłe oderwanie każdego człowieka nie mającego wcześniej konfliktów z prawem od rodziny i umieszczenie go na miesiąc w warunkach izolacji i nadzoru, musi wywołać u niego głęboki stres. W przypadku powoda, który w chwili pozbawienia go wolności miał zaledwie 16 lat, ów stres i strach musiał być odpowiednio większy, a krzywda bardziej dolegliwa. Uwzględniając rozmiar krzywdy wyrządzonej powodowi, fakt, iż wolność stanowi jedno z dóbr podstawowych, zasługujących na szczególną ochronę, jak i długotrwałość izolacji powoda w warunkach schroniska dla nieletnich, Sąd uznał żądaną kwotę 15.000zł zadośćuczynienia za adekwatną i dostatecznie wyrównującą doznany uszczerbek, zgodnie z kompensacyjną funkcją zadośćuczynienia. Sąd pośrednio kierował się również wysokością zadośćuczynienia zasądzanego na rzecz osób niesłusznie tymczasowo aresztowanych – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2018 roku w sprawie II KK 433/17, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2018 roku w sprawie II AKa 123/18 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 maja 2018 roku w sprawie II AKa 26/18, stwierdzając iż żądane przez powoda zadośćuczynienie za miesiąc pozbawienia wolności jest zadośćuczynieniem wyważonym i nie przekraczającym zadośćuczynień przyznawanych osobom dorosłym w analogicznych sytuacjach. W konsekwencji Sąd orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku. Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu jest art. 98§1 i 3 kpc. Na poniesione przez powoda koszty procesu składają się: opłata sądowa od pozwu w wysokości 1350zł, opłata sądowa od apelacji w wysokości 1350zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w pierwszej instancji w kwocie 4320zł (ustalonej zgodnie z §2 pkt 5 oraz §8 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie), wynagrodzenie pełnomocnika procesowego za prowadzenie sprawy w postępowaniu apelacyjnym w kwocie 2070zł (ustalonej na podstawie §13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zw. z §21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie) oraz koszty opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17zł.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.