Sygn. akt III AUa 833/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 lutego 2019 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący SSA Wojciech Bzibziak (spr.) Sędziowie SSA Alicja Kolonko SSA Witold Nowakowski Protokolant Michał Eksterowicz po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2019 r. w Katowicach sprawy z odwołania J. P. (J. P.) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia na skutek apelacji ubezpieczonego J. P. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 15 grudnia 2017 r. sygn. akt X U 577/17 oddala apelację. /-/ SSA A.Kolonko /-/ SSA W.Bzibziak /-/ SSA W.Nowakowski Sędzia Przewodniczący Sędzia Sygn. akt III AUa 833/18 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 30 stycznia 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. dokonał rozliczenia emerytury ubezpieczonego J. P. w związku z osiągniętym przez niego w 2014 roku przychodem, który wyniósł 98.266,86 zł i przekroczył wyższą kwotę graniczną ustaloną dla tego roku, tj. 59.099 zł, łącznie o kwotę 39.167,86 zł. Osiągnięty przez niego przychód uzasadniał zawieszenie łącznej kwoty świadczenia za rok 2014 na kwotę 58.523,48 zł, w tym za okres od 1 stycznia 2014 r. do 28 lutego 2014 r. o 9.359,48 zł, od 1 marca 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r. o 9.509,24 zł, od 1 maja 2014 r. do 31 października 2014 r. o 29.676 zł i od 1 listopada 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. o 9.978,76 zł. W konsekwencji organ rentowy stwierdził, że J. P. pobrał nienależne świadczenie w łącznej wysokości 52.961,96 zł. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony działający przez pełnomocnika będącego radcą prawnym domagał się jej zmiany i stwierdzenia braku obowiązku zwrotu otrzymanych świadczeń oraz o zasądzenie od organu rentowego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Wniósł także o zobowiązanie ZUS do przedstawienia podstaw i sposobu ustalenia przychodu osiągniętego przez niego w 2014 r., dopuszczenie oraz przeprowadzenie dowodu z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy o sygn. X U 2226/14 oraz o dopuszczenie dowodów z dokumentów wskazanych w treści odwołania. Pełnomocnik odwołującego się zarzucił: 1) niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności i żądanie zwrotu świadczenia za okres przekraczający 12 miesięcy kalendarzowych w sytuacji, gdy ZUS posiadał informacje o uzyskiwaniu przez ubezpieczonego przychodu skutkującego zawieszeniem wypłaty świadczenia, 2) naruszenie art. 138 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślił, że wysokość uzyskiwanego przez J. P. wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę powodowała, iż organ rentowy powinien zawiesić jego prawo do emerytury. Niezależnie od dochodu otrzymywanego z tytułu świadczenia pracy ubezpieczony uzyskiwał przychód z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, o czym również wiedział organ rentowy. Pełnomocnik skarżącego wywiódł, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej, bowiem zarówno jego pracodawca, jak i on sam informowali ZUS o uzyskiwanych przez niego przychodach. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania podając okoliczności wskazane w zaskarżonej decyzji. Wskazał nadto, że w oświadczeniu o osiąganiu przychodu złożonym przez J. P. w dniu 14 maja 2014 r. znajduje się pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie powoduje zmniejszenie lub zawieszenie świadczenia. Podano w nim również, że celem ustalenia, czy osiągany przychód uzasadnia wypłatę świadczenia w pełnej lub w zmniejszonej wysokości, ubezpieczony jest zobowiązany do końca lutego każdego roku powiadomić ZUS o łącznej kwocie przychodu osiągniętego w poprzednim roku kalendarzowym. Organ rentowy podkreślił, że w latach 2011-2013 J. P. pozostawał w błędnym przekonaniu, iż do rozliczenia pobieranego przez niego świadczenia nie uwzględnia się dochodu osiąganego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, gdy przynosi ona straty. Jednak z uwagi na toczące się postępowanie o sygn. X U 2226/14 taką wiedzę nabył, a mimo to nie złożył stosownego oświadczenia o zawieszeniu emerytury. ZUS wskazał, że zawieszenie z urzędu wypłaty emerytury nie znajdowałoby prawnego uzasadnienia, a nadto byłoby podjęte wbrew oświadczeniu ubezpieczonego. Pełnomocnik skarżącego, ustosunkowując się do odpowiedzi na odwołanie wskazał, że oświadczenie z dnia 14 maja 2014 r., w którym ubezpieczony zaznaczył, iż zamierza osiągnąć przychód w wysokości powodującej zmniejszenie świadczenia, zostało złożone jeszcze przed odwołaniem od decyzji organu rentowego w związku z osiąganym przez niego przychodem w latach 2011-2013, a to ze względu na błędne przekonanie, iż ponoszone w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą straty powodują, że nie jest on zobowiązany wykazywać przed organem rentowym przychodów z tego tytułu. Podał nadto, że ZUS otrzymał zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu za rok 2014 wystawione przez KWK (...) w dniu 15 kwietnia 2015 r. Już sama wysokość wynagrodzenia wskazana w tym zaświadczeniu (przychód ze stosunku pracy) dawała ZUS podstawę do zawieszenia wypłaty świadczenia. Zaświadczenie to zostało doręczone organowi rentowemu w trakcie toczącego się postępowania o sygn. X U 2226/14 i znajduje się w aktach rentowych. Niezależnie więc od wysokości przychodu osiąganego przez niego w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą, ZUS – na podstawie samego tylko zaświadczenia pracodawcy – miał wystarczającą wiedzę na temat wystąpienia okoliczności powodujących zawieszenie prawa do emerytury. Dodatkowo w trakcie postępowania przed Sądem Okręgowym w Katowicach J. P. zeznał, że prowadzi działalność gospodarczą, a więc organ rentowy, będąc stroną tego postępowania, dysponował wiedzą zarówno o przychodach ze stosunku pracy, jak i o przychodach w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Organ rentowy w piśmie z dnia 19 czerwca 2017 r. podkreślił, iż ubezpieczony, będąc w błędnym przekonaniu, że do rozliczenia emerytury nie uwzględnia się działalności gospodarczej, gdy ta przynosi straty, utajnił w oświadczeniu z dnia 14 maja 2014 r. fakt prowadzenia działalności gospodarczej i tym samym wprowadził ZUS w błąd wobec wskazywania umowy o pracę, jako jedynego źródła dochodu. Dopiero po zakończeniu postępowania o sygn. X U 2226/14 i otrzymaniu akt rentowych organ rentowy mógł wdrożyć postępowanie o rozliczenie emerytury za rok 2014 z uwzględnieniem dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej. Oświadczenie o osiąganiu przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej ubezpieczony złożył dopiero w dniu 14 listopada 2016 r. - przed tą datą ZUS pozostawał w przekonaniu, że nie prowadzi on żadnej działalności gospodarczej. Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2017 r., sygn. akt X U 577/17 Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie J. P.. Na podstawie akt rentowych oraz akt sprawy o sygn. X U 2226/14 ustalił Sąd, że ubezpieczony ur. (...), w okresie od 15 lipca 1985 r. do 31 października 2014 r. pozostawał w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy w (...) S.A. w K., Oddział KWK (...). Począwszy od 2008 r. prowadzi ponadto pozarolniczą działalność gospodarczą będąc agentem ubezpieczeniowym. W dniu 20 grudnia 2010 r. złożył wniosek o emeryturę wraz z oświadczeniem o osiąganiu przychodu z tytułu pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy oraz pozarolniczej działalności zaznaczając, iż jego zamiarem jest osiąganie przychodu w wysokości powodującej zawieszenie świadczenia. Na tej podstawie decyzją z dnia 13 stycznia 2011 r. organ rentowy przyznał mu emeryturę górniczą począwszy od 8 grudnia 2010 r. Jednocześnie zawiesił wypłatę świadczenia z powodu osiągania przychodu w kwocie przekraczającej 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. W punkcie VI tej decyzji zawarte było pouczenie, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu w razie osiągania przychodu z tytułu zatrudnienia, służby lub innej pracy zarobkowej, albo prowadzenia pozarolniczej działalności. Wyjaśniono tam, iż za przychód osiągany z tytułu pozarolniczej działalności uważa się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne. Z punktu VII pouczenia wynikało, iż emerytura podlega zawieszeniu w razie osiągania przychodu przekraczającego kwotę 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Natomiast w przypadku osiągania przez osobę uprawnioną do świadczenia przychodu w kwocie przekraczającej 70% tego wynagrodzenia, nie więcej niż 130% tej kwoty, świadczenie ulega zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, nie większą jednak niż kwota maksymalnego zmniejszenia. Kwoty maksymalnych zmniejszeń ogłasza Prezes ZUS w formie komunikatu w Monitorze Polskim – przed terminem waloryzacji świadczeń. Zgodnie z pouczeniem zawartym w punkcie VIII decyzji zobowiązano ubezpieczonego do powiadomienia organu rentowego o osiąganiu przychodu wymienionego w punkcie VI i jego wysokości, o łącznej kwocie przychodu osiągniętego w roku kalendarzowym lub w poszczególnych miesiącach w terminie do końca lutego następnego roku, a jeżeli prowadzi pozarolniczą działalność i nie opłaca składek – o kwocie, jaką zadeklarowałby, gdyby je opłacał, nie mniejszej niż kwota najniższej podstawy wymiaru składek. W punkcie IV pouczenia uprzedzono go o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia i przytoczono jego definicję wynikającą z art.138 ust.2 ustawy emerytalnej. Podał nadto Sąd, że w dniu 14 maja 2014 r. odwołujący się złożył oświadczenie o osiąganiu przychodu z pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy w wysokości powodującej zmniejszenie świadczenia. Nie zaznaczył przy tym rubryki potwierdzającej osiąganie takiego przychodu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Oświadczenie to również zawierało stosowne pouczenie o konieczności powiadomienia Oddziału ZUS o podjęciu oraz zaprzestaniu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, z której uzyskuje się przychód. Pismem z dnia 4 listopada 2016 r. ubezpieczony poinformował organ rentowy, że w 2014 r. osiągnął przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 19.102,75 zł. Strata z tytułu jej prowadzenia wyniosła 3.784,14 zł. Z kolei z treści zaświadczenia z dnia 4 listopada 2016 r. wystawionego przez (...) Grupę (...) Sp. z o.o. Oddział KWK (...) wynika, że w roku 2014 J. P. osiągnął przychód z tytułu zatrudnienia w ramach umowy o pracę w łącznej wysokości 71.295,66 zł. W dniu 30 stycznia 2017 r. organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję. Wskazał także Sąd, że w sprawie o sygn. akt X U 2226/14 Sąd Okręgowy w Katowicach w pkt 2 wyroku z dnia 29 maja 2015 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji nakazującej zwrot świadczeń za 2013 r. stwierdzając, że nie zawiadomił on prawidłowo organu rentowego o osiąganych przychodach, wbrew nałożonemu na niego obowiązkowi wynikającemu z kierowanych do niego jasnych i w pełni zrozumiałych pouczeń. Jeżeli chodzi natomiast o świadczenie emerytalne wypłacone mu za lata 2011-2012, Sąd w pkt 1 wyroku uwzględnił jego odwołanie, stwierdzając brak obowiązku zwrotu świadczenia emerytalnego za te okresy wraz z odsetkami, albowiem ZUS był zawiadomiony przez niego o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do świadczeń, a mimo tego wypłacił je. Wyrok, co do rozstrzygnięcia zawartego w pkt 2 wyroku ubezpieczony zaskarżył apelacją, która została oddalona przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 27 września 2016 r. (sygn. akt III AUa 1834/15). Z kolei apelacja organu rentowego została odrzucona przez Sąd II instancji. Sąd Okręgowy w Katowicach podał nadto, że w sprawie o sygn. akt X U 2226/14 ubezpieczony zeznał, że od grudnia 2008 r. do nadal prowadzi działalność gospodarczą, jako agent ubezpieczeniowy. Przez cały okres prowadzenia działalności gospodarczej odprowadzał z tego tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotnie. Podał, iż zapoznał się z pouczeniami zawartymi w decyzjach organu rentowego. Mimo to uznawał, że nie ma obowiązku każdorazowo informować ZUS o prowadzonej działalności, skoro nie uzyskiwał z jej tytułu dochodu. Przechodząc do rozważań prawnych Sąd I instancji przytoczył treść art. 138 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 4 i ust. 5, art. 103 ust. 1 i ust. 2, art. 104 ust. 1, ust. 1a, ust. 2 i ust. 7 oraz art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także § 3 ust. 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty i stwierdził, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie. Za bezsporne uznał Sąd, że odwołujący się pobierający w okresie objętym sporem emeryturę, był prawidłowo pouczony o okolicznościach uzasadniających ustanie lub zawieszenie prawa do tego świadczenia w związku z osiągnięciem przychodów z tytułu zatrudnienia i prowadzenia działalności gospodarczej oraz, że w okresie tym osiągnął przychód skutkujący zawieszeniem prawa do świadczenia emerytalnego, a w konsekwencji - po dokonaniu rozliczenia - powodujący obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Spór dotyczył zatem jedynie tego, czy ubezpieczony pobierający emeryturę, zawiadomił organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to emerytura była mu nadal wypłacana. Zauważył Sąd, że J. P. w oświadczeniu złożonym w dniu 14 maja 2014 r. zawarł informację, iż osiąga przychód jedynie ze stosunku pracy, w wysokości powodującej tylko zmniejszenie wysokości świadczenia, a nie jego zawieszenie. Należy zatem przyjąć, że ubezpieczony nie zawiadomił prawidłowo organu rentowego o osiąganych przychodach, wbrew nałożonemu na niego obowiązkowi wynikającemu z kierowanych do niego jasnych i w pełni zrozumiałych pouczeń. Z obowiązku powiadomienia ZUS nie zwalnia go ponoszona z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej strata, drugorzędna jest bowiem sytuacja majątkowa wnioskodawcy, gdyż nawet jeśli osiąga on stratę z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, to podstawę wymiaru jego składek co do zasady stanowi kwota 60% wskazanego wynagrodzenia. Istotnym jest również, że oświadczenia składane do organu rentowego dotyczą „przychodu”, a więc przysporzenia majątkowego, powodującego wzrost aktywów albo zmniejszenie pasywów, co wyraźnie określono w tytule dokumentu. Podkreślił także Sąd, że ZUS w ramach szerokiej swojej działalności i przyznanych mu kompetencji prowadzi różnego rodzaju rejestry, konta ubezpieczonych u płatników składek. Kwestie te reguluje ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Ustawa ta odrębnie reguluje obowiązek ubezpieczonych, płatników składek, a także ZUS jako organu ustalającego prawa do świadczeń oraz jako organu wypłacającego świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Każdy rodzaj działalności ZUS w ramach przyznanych mu kompetencji wymaga prowadzenia innego rodzaju rejestrów. Przepływ informacji pomiędzy poszczególnymi rejestrami, kontami ubezpieczonych uzależniony jest od sprawy, która w danym momencie załatwia urzędnik. Przepis ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani też przepisy ustaw regulujących wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie nakładają na organ rentowy obowiązku bieżącego, czy też comiesięcznego kontrolowania prawidłowości wypłat świadczeń już przyznanych ubezpieczonym, w tym bieżącego kontrolowania poprzez sprawdzanie rejestrów ubezpieczonych albo płatników składek, czy nie zachodzą podstawy do wstrzymania lub zawieszenia wypłaty świadczenia już przyznanego. Wręcz przeciwnie - to na świadczeniobiorcach ciąży obowiązek niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenie o okolicznościach powodujących wstrzymanie, czy też zawieszenie wypłaty w całości lub w części. Za nieuzasadnione uznał więc Sąd twierdzenia odwołującego się, że organ rentowy mając - na skutek toczącego się w 2015 r. przed Sądem Okręgowym w Katowicach postępowania o sygn. akt X U 2226/14 - wiedzę, co do prowadzenia przez ubezpieczonego działalności gospodarczej i dysponując zaświadczeniem z dnia 15 kwietnia 2015 r. o zatrudnieniu i wynagrodzeniu osiąganym ze stosunku pracy w roku 2014 powinien zawiesić wypłatę jego emerytury, zwłaszcza, że w 2015 r. emerytura za sporny okres, tj. za rok 2014 została już dawno wypłacona, a więc zawieszenie wypłaty emerytury za okres objęty zaskarżoną decyzją byłoby bezcelowe. W konsekwencji Sąd Okręgowy w Katowicach na mocy art. 477 14 § 1 kpc oddalił odwołanie. Powyższy wyrok zaskarżył ubezpieczony działający przez pełnomocnika będącego radcą prawnym zarzucając:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.