I ACa 822/13

Sygn. akt I ACa 822/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 stycznia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Piotr Wójtowicz (spr.) Sędziowie : SA Barbara Owczarek SA Anna Bohdziewicz Protokolant : Małgorzata Korszun po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2014 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa D. K. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 24 maja 2013 r., sygn. akt I C 335/12, 1) oddala obie apelacje; 2) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa 100 (sto) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 3) odstępuje od obciążania powoda nieuiszczoną opłatą od apelacji. Sygn. akt I ACa 822/13 UZASADNIENIE Powód wniósł pozew o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego 250000,-zł z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku z tym uzasadnieniem, że w trakcie jego pobytu w areszcie pozwany nie zapewnił mu zgodnych z prawem warunków. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów procesu. Zarzucił, że nie działał bezprawnie, że powód nie wykazał szkody ani związku przyczynowym z działaniem lub zaniechaniem władzy publicznej, a nadto że samo roszczenie jest wygórowane. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda 1500,-zł z ustawowymi odsetkami od 24 maja 2013 r., w pozostałej zaś części powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach i przytoczył następujące motywy swego rozstrzygnięcia: Powód w Areszcie Śledczym w (...) przebywał w pięciu celach: ośmio-, siedmio-, pięcio- i dziesięcioosobowych od września 2008 r. do 8 marca 2011 r., a za wcześniejszy okres brak jest danych. W październiku, listopadzie i grudniu 2008 r. oraz w styczniu, lutym i marcu 2009 r. przebywał w warunkach przeludnienia, choć nie stale. W warunkach przeludnienia przebywał również w okresie od 7 maja 2009 r. do 24 lipca 2009 r. (z przerwami wynoszącymi 1 dzień i 27 dni), w październiku 2009 r. – przez 13 dni, w listopadzie 2009 r. – przez 21 dni, w grudniu 2009 r.– przez 29 dni, w styczniu 2011 r. – przez 4 dni, a w lutym 2011 r. – przez 5 dni. Pozwany nie przedstawił decyzji o umieszczeniu powoda w warunkach przeludnienia. Dnia 30 września 2009 r. stwierdzono, że natychmiastowego remontu kapitalnego wymagają wszystkie pawilony penitencjarne, ale ze względu na stan budżetu w 2009 r. nie przeprowadzono żadnych prac remontowych systemem zleconym oraz ograniczono prace w systemie gospodarczym. W 2011 r., mimo poprawy warunków, nadal konieczne było wykonanie pilnych remontów. Cele są remontowane cyklicznie, raz w miesiącu prowadzone są dezynsekcje. W Areszcie osadzeni mają możliwość kąpieli w ciepłej wodzie raz w tygodniu; kąpiel nie jest limitowana czasowo, nie ma kamer. Ciepła woda jest tylko w łaźniach W sali widzeń można skorzystać z WC. Ubrania więzienne są stare, wkładane wtedy, gdy osadzony udaje się na widzenie. Powód ma możliwość wyjścia na spacer, do świetlicy, może korzystać z biblioteki. Powód jest leczony psychiatrycznie z powodu zaburzeń depresyjno-lękowych, pozostaje pod stałą kontrolą psychiatry, przyjmuje leki. Choruje też na epilepsję i cierpi na depresję. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków w jednostkach penitencjarnych stanowi jedno z zasadniczych wymagań demokratycznego państwa prawnego, będące przedmiotem uregulowań o charakterze konstytucyjnym i międzynarodowym. To na Państwie zatem ciąży obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Osoba pozbawiona wolności zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy i wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia, w każdym jednak przypadku winna być ona traktowana w sposób humanitarny, nie może być poddana torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Powód wywodził swoje roszczenie z art. 24§1 k.c. i art. 448 k.c. w związku z art. 417 k.c. Płynąca z tych norm odpowiedzialność uzależniona jest od istnienia dobra osobistego i od jego naruszenia bezprawnym działaniem lub zaniechaniem sprawcy. Na pokrzywdzonym spoczywa ciężar wykazania naruszenia dobra osobistego, przy domniemaniu bezprawności działania lub zaniechania sprawcy. Za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Ustawodawca przyjął, iż wystarczające jest wykonywanie władzy publicznej niezgodnie z prawem. Pojęcie „wykonywanie czynności z zakresu władzy publicznej” obejmuje tylko takie działania, które ze swej istoty, a więc ze względu na charakter i rodzaj funkcji przynależnej władzy publicznej, wynikają z kompetencji określonych w samej Konstytucji oraz innych przepisach prawa. Ich wykonywanie z reguły łączy się z możliwością władczego kształtowania sytuacji jednostki, chodzi zatem o działanie w takim obszarze, w którym może dojść do naruszenia prawa i wolności jednostki ze strony władzy publicznej. Nie ulega wątpliwości, iż pracownicy służby więziennej wykonują czynności z zakresu władzy publicznej, a zatem za szkody przez nich wyrządzone odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa. Szkodą jest każdy uszczerbek na dobrach prawnie chronionych, mogący przybrać charakter majątkowy lub niemajątkowy. W myśl art. 361§1 k.c. zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Za normalne skutki działania lub zaniechania uznaje się takie, które zwykle w danych okolicznościach następują. Pozwany nie obalił domniemania bezprawności swego postępowania. Wprawdzie przepisy obowiązujące w czasie, gdy powód przybywał w Areszcie Śledczym w (...), dopuszczały możliwość umieszczenia osadzonych w warunkach przeludnienia na czas określony, to jednocześnie nakładały na Dyrektora jednostki penitencjarnej obowiązek niezwłocznego zawiadamiania o tym sędziego penitencjarnego oraz obowiązek zapewnienia powodowi odpowiednich, określonych w Kodeksie karnym wykonawczym warunków. Do 6 grudnia 2009 r. obowiązywał art. 248§1 k.k.w., zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł na czas określony umieścić osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2, o czym bezzwłocznie obowiązany był powiadomić sędziego penitencjarnego. Odstępstwo od normy powierzchniowej celi ma charakter wyjątku, a zatem dla jego zastosowania należy dochować wszystkich wynikających z art. 248§1 k.k.w. wymogów. Przede wszystkim pozwany winien wykazać, iż w konkretnej sprawie zaistniał szczególnie uzasadniony wypadek, samo przeludnienie jednostek penitencjarnych, mające charakter powszechny w skali ogólnopolskiej, nie jest bowiem z tego punktu widzenia wystarczające i nie powinno uzasadniać naruszania podstawowych praw osadzonych. Tymczasem, zgodnie z art. 4§1 k.k.w. kary pozbawienia wolności i środki karne winny być wykonywane w sposób humanitarny i z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego. Powód częściowo wykazał zasadności swoich roszczeń. Przebywał on zagrzybionych pomieszczeniach w warunkach przeludnienia od 7 maja 2009 r. (trzy lata przed wniesieniem pozwu) przez 132 dni, a także bezpośrednio przedtem. Długi czas przebywania w tych warunkach spotęgował rozmiar doznanych przez niego dolegliwości, jeśli uwzględni się, że cierpiał on na epilepsję; uznać zatem trzeba, iż ograniczenia i dolegliwości związane z jego osadzeniem przekroczyły niezbędne minimum. Kumulacja negatywnych warunków doprowadziła do bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności, co uzasadnia przyznanie mu zadośćuczynienia. Żądana przez powoda kwota znacząco przekracza rozmiar doznanej przezeń krzywdy. Sumą odpowiednią jest 1500,-zł, co stanowi wartość ekonomicznie odczuwalną powoda i w pełni rekompensuje mu doznaną krzywdę, powództwo w pozostałej części należało zatem oddalić. Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach przywołał Sąd normy art. 102 k.p.c. oraz §2 i §6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wyrok zaskarżyły obie strony. Powód, który zarzucił wadliwość ustaleń oraz obrazę art. 328§2 k.p.c., wniósł o zmianę wyroku przez uwzględnienie jego powództwa w całości lub o uchylenie wyroku w części oddalającej powództwo i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; wniósł także o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego. Pozwany wniósł o oddalenie apelacji powoda i zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów postępowania apelacyjnego; na etapie postępowania apelacyjnego podniósł też zarzut przedawnienia roszczeń powoda. W swej własnej apelacji zarzucił obrazę art. 233 w związku z art. 230 k.p.c., art. 24 w związku z art. 417 w związku z art. 417 w związku z art. 448 k.c. i w związku z art. 110 k.k.w. oraz art. 24 w związku z art. 448 k.c., a także naruszenie art. 102 w związku z art. 98 k.p.c. i w związku z art. 108 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W oparciu o te zarzuty wniósł o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego, alternatywnie zaś wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; w każdym przypadku wniósł też o zasądzenie od powoda kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Żadna z apelacji nie zasługuje na uwzględnienie, podniesione w nich zarzuty bowiem są bądź chybione, bądź irrelewantne. Bezzasadnie zarzuca pozwany naruszenie art. 233 k.p.c., w szczególności w związku z art. 230 k.p.c. Druga z tych norm dopuszcza możliwość uznania za przyznane wynikających z twierdzeń strony faktów, którym druga strona nie zaprzeczyła, winno to jednak nastąpić przy uwzględnieniu wyników całej rozprawy. W tym kontekście nie było żadnych podstaw do przyjęcia, że powód milcząco przyznał wykonywanie przez administrację Aresztu obowiązku wydawania decyzji o osadzeniu go w warunkach nienormatywnych, tym bardziej że roszczenie swe wywodził on wyraźnie z bezprawności takiego osadzenia. Co się z kolei tyczy zarzutu obrazy art. 233 k.p.c., to – niezależnie od tego, że pozwany nie wskazał nawet, którą spośród zawartych w nim norm (§1 lub §2) miał na myśli – uznać go przyjdzie za chybiony z tej prostej przyczyny, że Sąd Okręgowy nie dokonywał wcale (bo nie musiał) oceny dowodów pod kątem ich wiarygodności lub mocy ani nie wyciągał żadnych wniosków z odmowy przedstawienia dowodu lub z czynienia przeszkód w jego prowadzeniu, bo przypadki takie nie miały miejsca. Nie było jednocześnie podstaw do umożliwienia pozwanemu usunięcia skutków jego własnej niefrasobliwości przez dopuszczanie w postępowaniu apelacyjnym dowodów, które mógł i winien był powołać w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. W efekcie bezzasadności zmierzających do podważenia poczynionych ustaleń zarzutów formalnych i wobec spóźnienia wniosków dowodowych równie bezzasadnie próbuje pozwany podważyć zastosowanie przez Sąd Okręgowy prawa materialnego. W świetle ustalonego stanu faktycznego zasadnie Sąd ten przyjął, że doszło do bezprawnego naruszenia godności powoda, a wysokość przyznanego mu z tego tytułu zadośćuczynienia z pewnością nie jest rażąco wygórowana, co podniesiony przez pozwanego zarzut obrazy art. 448 k.c. czyni chybionym. Chybiony jest też zarzut obrazy art. 102 k.p.c. i art. 98 k.p.c., w okolicznościach sprawy niniejszej bowiem miał Sąd okręgowy podstawy do nieobciążania powoda kosztami procesu. Podniesiony przez powoda zarzut obrazy art. 328§2 k.p.c. można uznać za częściowo zasadny o tyle, że motywy zaskarżonego wyroku są lakoniczne i nie wyjaśniają wystarczająco przyczyn, dla których Sąd Okręgowy uznał, że wystarczającym dla powoda zadośćuczynieniem będzie owe zasądzone na jego rzecz 1500,-zł. Rzecz w tym jednak, że uchybienie tej normie stanowi tylko uchybienie proceduralne, które – co do zasady – nie może mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia z tej prostej przyczyny, że motywy wyroku sporządzane są już po jego zapadnięciu. Drugi spośród podniesionych przez powoda zarzutów jest wewnętrznie sprzeczny; nie jest wszak możliwe poczynienie sprzecznych ustaleń z treścią zebranego materiału ustaleń przez „nieuwzględnienie całego okresu powoda w Areszcie warunkach przeludnienia, a w konsekwencji zasądzenie 1.500,00 zł zadośćuczynienia”. Jeśli zarzut ten rozumieć jako skierowany przeciwko ustaleniu, że powód nie przebywał w warunkach przeludnienia przed wrześniem 2008 r., to takiego ustalenia Sąd Okręgowy nie poczynił, jeśli zaś rozumieć go jako kwestionowanie przyjęcia za podstawę orzekania zbyt krótkiego okresu pobytu w warunkach nienormatywnych i zasądzenie zadośćuczynienia zbyt niskiego, to dotyczy on nie tyle ustaleń faktycznych, ile zastosowania prawa materialnego, prawidłowość zastosowania którego Sąd Apelacyjny i tak obowiązany jest badać z urzędu. Niezależnie jednak od tego, jak sformułowany w apelacji zarzut winien być rozumiany, stał on się bezprzedmiotowy z uwagi na podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczeń. Zgodnie z art. 442