Sygn. akt I ACa 481/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 czerwca 2020 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący:Sędzia Beata Kozłowska (spr.) Sędziowie: Dorota Markiewicz del. Anna Strączyńska Protokolant:Konrad Stanilewicz po rozpoznaniu w dniu 24 czerwca 2020 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa M. B. przeciwko (...) Towarzystwo (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt I C 1052/18 I. oddala apelację; II. zasądza od (...) Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz M. B. kwotę 4.050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Anna Strączyńska Beata Kozłowska Dorota Markiewicz Sygn. akt I ACa 481/19 UZASADNIENIE Powódka M. B. skierowała przeciwko (...) Towarzystwu (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W. pozew o zapłatę kwoty 150 000 złotych, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 15 grudnia 2016 roku do dnia zapłaty, tytułem przewidzianego w umowie ubezpieczenia na życie z dnia 26 stycznia 2016 r. świadczenia na wypadek śmierci ubezpieczonego – męża powódki, J. B.. W uzasadnieniu powódka podniosła, że jej mąż J. B. w styczniu 2016 r. zawarł umowę ubezpieczenia na życie z pozwanym, która obejmowała m.in. ryzyko śmierci ubezpieczonego. J. B. zmarł 31 października 2016 r. w wyniku zawału serca. Ubezpieczyciel odmówił wypłaty świadczenia, powołując się na art. 17 ust. 3 (...), a także na art. 805 i 814 k.c. Powódka podniosła, że nie zachodzą przesłanki z art. 814 § 3 k.c., bowiem umowa ubezpieczenia nie przewidywała ustania odpowiedzialności ubezpieczyciela w razie niezapłacenia raty składki, a pozwany nie wezwał ubezpieczającego do zapłaty składki z zagrożeniem, że brak zapłaty w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania spowoduje ustanie odpowiedzialności. Podniosła też, że art. 17 ust. 3 (...) jest sprzeczny z art. 814 § 3 k.c. Powódka stwierdziła, że pismo pozwanego z dnia 5 października 2016 r. nie spełnia wymogów z art. 814 § 3 k.c. i nigdy nie zostało doręczone ubezpieczonemu J. B.. Powódka zapoznała się z tym pismem dopiero w 2017 roku. Oświadczyła, że wystąpiła do pozwanego o zapłatę świadczenia ubezpieczeniowego w dniu 14 listopada 2016 r., a zatem należą się jej odsetki za opóźnienie od 31 dnia od zgłoszenia zdarzenia ubezpieczeniowego. W dniu 3 lipca 2018 roku Sąd Okręgowy w Warszawie wydał nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym. Pozwany (...) Towarzystwo (...) spółka akcyjna z siedzibą w W. wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty, zaskarżając go w całości. Wniósł o oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów procesu. Pozwany przyznał, że łączyła go z mężem powódki umowa terminowego ubezpieczenia na życie(...) ze stycznia 2016 r., w której wyznaczono datę początkową odpowiedzialności pozwanego na dzień 25 stycznia 2016 r. Podniósł, że zastosowanie przepisu art. 814 § 3 k.c. zostało wyłączone przez przepis szczególny art. 830 § 2 k.c., a także § 17 ust. 3 OWU i § 19 ust. 2 OWU. Wskazał, że nawet gdyby znalazł zastosowanie art. 814 § 3 k.c., to pozwany podjął określone przez ten przepis działania w związku z nieopłaceniem składek ubezpieczeniowych. Zdarzenie losowe w postaci śmierci ubezpieczonego nastąpiło w dniu 31 października 2016 roku, po ustaniu odpowiedzialności ubezpieczonego. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie: I. zasądził od (...) Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz M. B. kwotę 150 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 15 grudnia 2016 r. do dnia zapłaty; II. zasądził od (...) Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz M. B. kwotę 7417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym 5400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego; III. nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie od (...) Towarzystwa (...) spółki akcyjnej z siedzibą w W. kwotę 5 500 zł tytułem nieuiszczonej części opłaty od pozwu. Swe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych i następujących ocenach prawnych: J. B. w dniu 26 stycznia 2016 r. zawarł z (...) Towarzystwem (...) spółką akcyjną z siedzibą w W. umowę terminowego ubezpieczenia na życie (...) ( (...)), numer polisy: (...), na podstawie „Ogólnych warunków terminowego ubezpieczenia na życie (...). Jednym ze zdarzeń objętych ubezpieczeniem była śmierć J. B.. Świadczenie ubezpieczeniowe z tytułu tego ryzyka zostało określone na kwotę 150 000 zł, podlegającej wypłaceniu żonie ubezpieczonego M. B.. Ubezpieczający/ubezpieczony J. B. zobowiązał się do comiesięcznego opłacania składki w łącznej wysokości 158, 31 zł. Umowa została zawarta na czas określony 5 lat. W art. 17 ust. 3 OWU zastrzeżono, że ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności i nie wypłaci świadczenia, jeżeli ubezpieczający nie opłaci składki całkowitej w terminie 60 dni poczynając od dnia następnego po terminie płatności i zdarzenie ubezpieczeniowe zajdzie po upływie ww. terminu. W art. 19 ust. 2 OWU postanowiono, że umowa główna zostaje rozwiązana, po uprzednim wezwaniu do zapłaty, po upływie 90 dni od dnia, w którym nie została opłacona pierwsza zaległa składka całkowita. W art. 23 ust. 4 OWU postanowiono, że ubezpieczyciel przesyła korespondencję w formie pisemnej lub innej uzgodnionej formie na ostatni adres korespondencyjny podany przez adresata korespondencji. J. B. uiszczał należne składki ubezpieczeniowe do lipca 2016 roku. Nie zostały uiszczone składki płatne do 25 sierpnia 2016 roku i 25 września 2016 r. W dniu 21 sierpnia 2016 r. zakład ubezpieczeń skierował do J. B. wiadomość e-mail, w której informował o zbliżającym się terminie płatności składki, upływającym w dniu 25 sierpnia 2016 r. W dniu 6 września 2016 r. zakład ubezpieczeń skierował do J. B. kolejną wiadomość e-mail, w której informował o nieotrzymaniu składki. J. B. zmarł 31 października 2016 r. W dniu 14 listopada 2016 roku M. B. zgłosiła (...) Towarzystwu (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W. zdarzenie ubezpieczeniowe (śmierć męża) i przedstawiła wniosek o wypłatę świadczenia z umowy ubezpieczenia zwartej w styczniu 2016 roku. Ubezpieczyciel odmówił wypłaty podnosząc, że zdarzenie ubezpieczeniowe nastąpiło w okresie zawieszenia ochrony ubezpieczeniowej, bowiem ubezpieczony nie opłacił składki, a w piśmie z dnia 5 października 2016 roku ubezpieczyciel wezwał ubezpieczonego do zapłaty zaległości. Pismo z dnia 5 października 2016 roku, na które powołał się ubezpieczyciel odmawiając wypłaty świadczenia z umowy ubezpieczenia, nie zostało doręczone J. B.. Sąd Okręgowy wskazał, że dał wiarę zeznaniom powódki w całości, ponieważ były spontaniczne, szczegółowe i logiczne. Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne. Wskazał, że zgodnie z art. 805 § 1 i § 2 pkt 2 k.c. przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Świadczenie ubezpieczyciela polega w szczególności na zapłacie, przy ubezpieczeniu osobowym - umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej. Zgodnie z art. 829 § 1 pkt 1 k.c. ubezpieczenie osobowe może w szczególności dotyczyć, przy ubezpieczeniu na życie - śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku. Umowa ubezpieczenia zawarta przez J. B. w styczniu 2016 r. obejmowała także ryzyko w postaci śmierci ubezpieczonego. Uposażoną z tego tytułu w postaci świadczenia w kwocie 150 000 zł była żona ubezpieczonego M. B.. W ocenie Sądu brak jest okoliczności wyłączających odpowiedzialność ubezpieczeniową pozwanego. Zgodnie z art. 814 § 3 k.c. w razie opłacania składki w ratach niezapłacenie w terminie kolejnej raty składki może powodować ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela, tylko wtedy, gdy skutek taki przewidywała umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia, a ubezpieczyciel po upływie terminu wezwał ubezpieczającego do zapłaty z zagrożeniem, że brak zapłaty w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania spowoduje ustanie odpowiedzialności. Zgodnie z art. 830 § 2 k.c. w braku odmiennego zastrzeżenia umowę uważa się za wypowiedzianą przez ubezpieczającego, jeżeli składka lub jej rata nie została zapłacona w terminie określonym w umowie lub ogólnych warunkach ubezpieczenia mimo uprzedniego wezwania do zapłaty w dodatkowym terminie określonym w ogólnych warunkach ubezpieczenia; w wezwaniu powinny być podane do wiadomości ubezpieczającego skutki niezapłacenia składki. Zgodnie z art. 807 § 1 k.c. postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia lub postanowienia umowy ubezpieczenia sprzeczne z przepisami niniejszego tytułu są nieważne, chyba że dalsze przepisy przewidują wyjątki. W świetle przytoczonych przepisów niezasadne jest odmowa zapłaty świadczenia ubezpieczeniowego na podstawie art. 17 ust. 3 OWU. Wskazane postanowienie OWU nie stanowi „odmiennego zastrzeżenia” przewidzianego w art. 830 § 2 k.c. Przepis z art. 830 k.c. dotyczy wypowiedzenia umowy ubezpieczenia osobowego przez ubezpieczającego w sposób jednoznaczny (§ 1) oraz w sposób dorozumiany (§ 2), a zatem regulacja umowna, która mogłaby stanowić „odmienne zastrzeżenie” w rozumieniu § 2 tego przepisu musiałaby dotyczyć wypowiedzenia umowy ubezpieczenia. Tymczasem art. 17 ust. 3 OWU nie reguluje kwestii wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, lecz ustanie ochrony ubezpieczeniowej w okresie od 61 do 90 dnia opóźnienia w zapłacie składki ubezpieczeniowej (rozwiązanie umowy ubezpieczenia uregulowane jest w art. 19 ust. 2 OWU, zgodnie z którym następuje ono z upływem 90 dni opóźnienia w zapłacie składki, po uprzednim wezwaniu do zapłaty składki). W ocenie Sądu Okręgowego art. 17 ust. 3 OWU stanowi postać regulacji umownej, do której odwołuje się art. 814 § 3 k.c. Przepis ten uzależnia ustanie ochrony ubezpieczeniowej od: 1) niezapłacenie w terminie kolejnej raty składki 2) przewidzenia takiego skutku w umowie lub ogólnych warunkach ubezpieczenia, 3) wezwania przez ubezpieczyciela, po upływie terminu do zapłaty składki, do zapłaty z zagrożeniem, że brak zapłaty w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania spowoduje ustanie odpowiedzialności. Stwierdzić należy, że J. B. był obowiązany do zapłaty składki w ratach. Zgodnie z art. 813 § 1 i 2 k.c. składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela. W przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Jeżeli nie umówiono się inaczej, składka powinna być zapłacona jednocześnie z zawarciem umowy ubezpieczenia, a jeżeli umowa doszła do skutku przed doręczeniem dokumentu ubezpieczenia – w ciągu czternastu dni od jego doręczenia. Skoro J. B. zawarł umowę na okres 5 lat i obowiązany był płacić składkę co miesiąc w kwocie 158,31 zł, to uznać należy, że składka obliczona za okres 5 lat ubezpieczenia, została podzielona na comiesięczne raty. Niewątpliwie spełniona jest pierwsza z powyższych przesłanka, skoro J. B. nie opłacił składek, których termin zapłaty upływał 25 sierpnia i 25 września 2016 roku. Spełniona jest też druga przesłanka, bowiem art. 17 ust. 3 przewiduje ustanie ochrony ubezpieczeniowej w razie niezapłacenia składki. Nie spełniona została natomiast przesłanka 3., bowiem ubezpieczyciel nie wezwał J. B. do zapłaty zaległej składki w terminie 7 dni z zagrożeniem ustania odpowiedzialności ubezpieczeniowej. Z zeznań powódki wynika, że nie zostało doręczone J. B. pismo z dnia 5 października 2016 r. Niezależnie od tej okoliczności, w piśmie tym brak jest wezwania do zapłaty zaległej składki w terminie 7 dni. Wobec istotnego znaczenia ubezpieczenia na życie dla ubezpieczonego i beneficjenta świadczenia ubezpieczeniowego, a także wobec konieczności wykonania umowy przez ubezpieczyciela z należytą starannością uwzględniającą zawodowy charakter tej działalności (art. 355 § 2 k.c.), na pozwanym ciążył obowiązek wykazania, że wykonał z należytą starannością i skutecznie obowiązek wezwania ubezpieczonego do zapłaty zaległej składki z zagrożeniem ustania ochrony ubezpieczeniowej. Pozwany nie wykazał, iżby doręczył J. B. wezwanie do zapłaty składki, choć mógł podjąć próbę doręczenia takiego wezwania listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub w innej równoznacznej formie (np. za pośrednictwem firmy kurierskiej). Pozwany powinien też zastrzec 7-dniowy termin do zapłacenia zaległej składki z zagrożeniem ustania ochrony ubezpieczeniowej. Tak art. 814 § 3 k.c., jaki i art. 830 § 2 k.c. przewidują szczegółowe i bezwzględnie obowiązujące wymogi w zakresie wzywania ubezpieczonego przez ubezpieczyciela do zapłaty zaległej składki, w szczególności wymagając zastrzeżenia terminu do zapłaty zaległej składki i zagrożenia określonym skutkiem nieopłacenia składki. Art. 17 ust. 3 OWU nie przewiduje ani konieczności wezwania do zapłaty zaległej składki, ani zakreślenia dodatkowego terminu do zapłaty składki, ani zagrożenia ustaniem ochrony ubezpieczeniowej. Art. 17 ust. 3 OWU ze względu na art. 807 k.c. nie może być zatem samodzielną podstawą ustania ochrony ubezpieczeniowej. Mając na uwadze powyższe stwierdzić trzeba, że pozwany, wobec ziszczenia się ryzyka ubezpieczeniowego w postaci śmierci J. B., obowiązany jest zapłacić na rzecz M. B. kwotę 150 000 złotych. Odsetki ustawowe za opóźnienie od przyznanej kwoty należne są na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. za okres od 31 dnia po zgłoszenia szkody (art. 817 § 1 k.c.), tj. 15 grudnia 2016 r. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. Na podstawie art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przy uwzględnieniu zasady ponoszenia kosztów procesu, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 5 500 zł tytułem częściowej opłaty od pozwu, od której powódka została zwolniona. Apelację od tego wyroku wniósł pozwany. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 830 § 2 k.c. i art. 814 § 3 k.c. poprzez ich wadliwą wykładnię i w konsekwencji zastosowanie art. 814 § 3 KC do stanu faktycznego, w którym przepis ten nie ma zastosowania, i niezastosowanie art. 830 § 2 KC oraz niezastosowanie art. 17 ust. 3 Ogólnych warunków terminowego ubezpieczenia na życie o oznaczeniu(...)(dalej „OWU") jako prawnie dopuszczalnego - przejawiające się przyjęciem, że:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.