kc aby uznać abuzywność klauzul, należałoby stwierdzić łączne wystąpienie obu przesłanek: sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesów konsumenta. Skoro jednak kwestionowane przez powodów postanowienia umowne nie dotyczą głównych świadczeń stron w rozumieniu art.
zdanie drugie kc, Sąd pierwszej instancji uznał, iż postanowienia bankowego wzorca umownego zawierającego uprawnienie banku do przeliczania sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (klauzula tzw. spreadu walutowego) nie dotyczą głównych świadczeń stron w rozumieniu art.
Wprawdzie stwierdził, iż zastosowany mechanizm indeksacji nie może być oceniany jako jednoznaczny, bowiem powodowie na jego podstawie nie byli w stanie zrekonstruować jego funkcjonowania, jednakże ostatecznie nie wykazali, aby przez zastosowanie naruszających dobre obyczaje postanowień umownych, doszło do rażącego naruszenia ich interesów. Zważył, że skoro całkowity koszt kredytu wzrósł w wyniku wzrostu rynkowego kursu franka szwajcarskiego, a tylko w nieznacznej części z samej przyjętej polityki ustalania kursu walut w pozwanym banku, to nie doszło do kumulatywnego ziszczenia się przesłanek określonych w art.
Sąd Okręgowy ocenił, że postanowienia umowy kształtujące prawa i obowiązki powodów w zakresie indeksacji pomimo, iż nie były uzgodnione indywidualnie oraz kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, to nie naruszały w sposób rażący ich interesów. Wprawdzie klauzule indeksacyjne występujące w umowie kredytu naruszały dobre obyczaje, godząc w równowagę kontraktową i dawały pozwanemu bankowi prawo do samodzielnego ustalania kursu kupna, sprzedaży (...) w stosunku do PLN, nie określając zarazem jakichkolwiek reguł kształtowania tego kursu, jednakże zdaniem sądu zaoferowane przez powodów dowody nie pozwalają na stwierdzenie, jak kształtowałyby się ich interesy, gdyby nie postanowienia umowne naruszające dobre obyczaje. Sąd pierwszej instancji wskazał, że powodowie w zamian za niższe oprocentowanie niż w przypadku zawarcia kredytu w PLN, co związane było z niższą ratą spłaty kredytu, zgodzili się na ponoszenie ryzyka kursowego. Nie sposób więc dopatrzyć się rażącego naruszenia interesu powodów w fakcie leżącym poza gestią pozwanej - zmiennym kursem (...). Podkreślił, że jego zmiany mogłyby nawet powodować, że w porównaniu z kredytem złotówkowym powodowie odnieśliby korzyść, jednakże niepewność w tej kwestii nie stanowi o rażącym naruszeniu interesów powodów, lecz jest wpisany w istotę kredytu denominowanego, związanego z koniecznością ponoszenia ryzyka wahań kursowych. Z tych wszystkich przyczyn oddalono powództwo. O kosztach procesu orzeczono na zasadzie art. 102 kpc, uznając, że w okolicznościach niniejszej sprawy obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu przeciwnika byłoby rażąco niezgodne z zasadami słuszności. Sąd Okręgowy uwzględnił tu charakter roszczenia powodów, ich subiektywne przekonanie o zasadności powództwa i poczucie pokrzywdzenia oraz to, że powodowie są konsumentami, więc ze względu na uregulowanie ustawowe oraz art. 76 Konstytucji zasługują na szczególną ochronę. O wydatkach w postaci 965,10zł nieuiszczonej zaliczki na wynagrodzenie biegłego sądowego, wyrzeczono z powołaniem na art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Apelację od tego orzeczenia w całości wnieśli powodowie. Zarzucali : naruszenie art. 353 § 1 kc poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że ważna jest umowa, w której określanie wysokości świadczenia następuje przez jedną ze stron w sposób arbitralny; naruszenie art. 69 ust. 1 ustawy prawo bankowe poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że strony mogą przyjąć klauzulę waloryzacyjną w odniesieniu do kwoty kredytu i zobowiązania do jej zwrotu; naruszenie art. 358 1 § 2 kc w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy prawo bankowe poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że strony mogą przyjąć dwa różne mierniki wartości do waloryzacji zobowiązania pieniężnego;. Skarżący motywowali, iż doszło do naruszenia art. 358 1 § 2 kc. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy prawo bankowe poprzez zastosowanie w umowie dwóch różnych mierników wartości do waloryzacji zobowiązania pieniężnego, przez co zachwiano równoważnością zobowiązań stron w momencie wypłaty kredytu. Zdaniem skarżących oparcie indeksacji o jeden miernik wartości spowodowałoby, że kwota wypłaconego kredytu i wysokość zobowiązania do jego zwrotu byłyby tożsame, a więc spełniony byłby warunek określony w art. 69 ust. 1 prawa bankowego. Miałby to nadto być miernik obiektywny, jak np. średni kurs NBP. W środku zaskarżenia wskazano nadto na naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i uznanie, że pozwany ponosił takie samo jak powód ryzyko związane z mechanizmem indeksacji zawartym w umowie, choć ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że pozwany przed tym ryzykiem w całości się zabezpieczył i go nie ponosił, a gdyby miał je ponosić, to nigdy nie zawarłby takiej umowy a całe ryzyko spoczywało na powodzie; naruszenie art. 58 § 2 kc w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy prawo bankowe poprzez przyjęcie, że umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego pomimo nałożenia jednostronnego ryzyka na kredytobiorcę; naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez sprzeczne z zasadami poprawnego rozumowania ustalenie, że pozwany nie wprowadził podstępnie powoda w błąd co do całkowitego kosztu kredytu poprzez błędne ustalenie Sądu, że zaniżony koszt spłaty kredytu o 20.194,55 PLN wynikał z późniejszych wahań kursów walut, chociaż koszt kredytu został wyliczony na dzień sporządzenia umowy i nie uwzględniał późniejszych, nieznanych w tym momencie, wahań kursów walut; naruszenie art. 84 § 1 i § 2 kc i art. 86 § 1 kc poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że zadeklarowanie przez pozwanego w umowie kredytu całkowitego kosztu kredytu w wysokości niższej o 20.194,55 PLN od rzeczywistego nie stanowi podstępnego wprowadzenia w błąd uzasadniającego skuteczne uchylenie się od skutków umowy przez powoda; naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i uznanie, że pozwany przedstawił ofertę kredytu w złotych oraz rzetelnie i wystarczająco poinformował powoda o ryzyku związanym z zaoferowanym mu produktem w postaci kredytu indeksowanego, choć dowody zebrane w sprawie wskazują, że powodowi odmówiono udzielenia kredytu w złotych a informacje o ryzyku były przedstawiane przez pozwanego w taki sposób, żeby ryzyko to minimalizować i nie pokazywać jego rzeczywistego wpływu na wysokość zobowiązań powoda, co w dalszej konsekwencji oznacza, że należało uznać, cały mechanizm indeksacji określony w umowie za nieprzejrzysty dla konsumenta a przez to w całości nieuczciwy zgodnie z art.
Podnosili nadto naruszenie art.
kc poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przesłankę nieuczciwości postanowienia umownego w postaci rażącego naruszenia interesu konsumenta należy oceniać przez pryzmat wykonywania umowy oraz ostatecznie wskazywali na naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez sprzeczne z zasadami poprawnego rozumowania ustalenie, że powodowie nie wykazali, by przeliczanie przez pozwanego kursu waluty odbywało się w sposób dowolny i jednostronny chociaż naruszenie interesów powoda zostało wykazane zarówno przez dowody przedłożone przez powoda jak i opinię biegłego i polegało nie tylko na nieuczciwym wyznaczaniu kursów przez pozwanego, ale przede wszystkim na nałożeniu ogromnego ryzyka na powoda. Apelujący wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwana wniosła o oddalenie apelacji powodów i zwrot kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powodów musiała odnieść skutek, aczkolwiek nie w pełni z przyczyn w niej podnoszonych. W pierwszej kolejności wypadało stwierdzić, iż ustalenia faktyczne w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sporu w niniejszej sprawie były pełne, właściwe, oparte o zebrany w sprawie materiał dowodowy, zaoferowany przez obie strony procesu, należycie oceniony. Podnoszone w apelacji przez powodów zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych i oceny wiarygodności dowodów, która została dokonana w sposób swobodny, a nie dowolny, z racjonalną motywacją, w zakresie dotyczącym abuzywności postanowień umownych należało zdaniem Sądu Odwoławczego zakwalifikować jako zarzut dotyczący nieprawidłowej oceny prawnej stwierdzonego stanu faktycznego i jako taki zarzut ten został też rozpoznany. Ocena bowiem, czy określone postanowienia umowne, których treść wynikała jasno z tekstu umowy i prawdziwość zapisów nie podlegała podważeniu, stanowią klauzule abuzywne, czy mechanizm waloryzacji został należycie określony oraz jakie są jego skutki w kontekście przywoływanych regulacji, także w zakresie ewentualnego naruszenia interesów powodów, należy do zakresu ewaluacji prawnej, nie zaś ustaleń faktycznych. Jeżeli natomiast chodzi o ewentualny błąd, podnoszony przez powodów, zagadnienie to może okazać się drugorzędne w świetle rozważań, która winien był sąd pierwszej instancji podjąć w drodze do prawidłowego wydania orzeczenia, nie wymagało zatem szerszego odniesienia na obecnym etapie postępowania. Sąd Apelacyjny przyjął, iż nie sposób było zaaprobować rozważań prawnych sądu pierwszej instancji, prowadzących do podjęcia zaskarżonego rozstrzygnięcia, które okazało się być wadliwe. W pierwszej kolejności godzi się wskazać, iż Sąd Odwoławczy z urzędu winien wziąć pod uwagę ewentualne nierozpoznanie istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji, niezależnie od wniosków rozpatrywanego środka zaskarżenia powodów. W niniejszej sprawie zadaniem sądu pierwszej instancji było rozpoznanie roszczeń głównego oraz ewentualnego, zgłoszonych w pozwie oraz w toku procesu. Sąd drugiej instancji zważył, iż stwierdzenie abuzywności konkretnych postanowień umownych, na które wskazywali konkretnie powodowie powodowałoby, że postanowienia te nie wiążą konsumenta ex tunc i ex lege, a dla stwierdzenia czy strony są związane umową w pozostałym zakresie konieczna jest ocena, czy w konkretnym wypadku umowa, bez wskazanych postanowień, które uznano za abuzywne nadal obowiązuje bez jakiejkolwiek zmiany, łącznie z postanowieniami przewidującym zasadę dokonywania indeksacji wysokości zobowiązania kredytowego do kursu (...) , poza uchyleniem nieuczciwych klauzul dotyczących przyjmowanych do wyliczeń zobowiązania kursów (...) . Dalej, koniecznym byłoby jednoznaczne stwierdzenie, czy usunięcie tych postanowień umowy sąd i zastąpienie ich innymi, według jego oceny, nie prowadziłoby do niedopuszczalnej ingerencji w prawa stron do kształtowania swoich uprawnień i obowiązków zgodnie z ich wolą, na co wskazano w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019r w sprawie c-260/18. Oczywistym jest, iż skoro zaskarżone orzeczenie zostało wydane przed tymże wyrokiem, nie sposób oczekiwać, iż rozważania prawne Sądu Okręgowego mogłyby korespondować ze wskazaniami wynikającymi z jego treści, jednakże zdaniem Sądu Apelacyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, koniecznym jest odniesienie się go nich. Wprawdzie słusznie uznał Sąd Okręgowy, że jego zadaniem było dokonanie oceny, czy roszczenie z jakim wystąpili powodowie zasługuje na uwzględnienie, lecz niezasadnie poprzestał na stwierdzeniu a limine, że żadne z ich roszczeń nie może być uwzględnione. Z jednej strony bowiem sąd pierwszej instancji wydaje się przyjmować, iż mechanizm waloryzacji określony w umowie stron należało uznać za wadliwy, z drugiej jednak nie podejmuje się dalszej oceny stosunku zobowiązaniowego łączącego strony oraz jego ewentualnych skutków dla stron, co wszak było przedmiotem niniejszego postępowania. Przede wszystkim jednak brak było analizy poszczególnych postanowień umownych pod względem ich abuzywności, a to między innymi stanowiło uzasadnienie żądań powodów. Sąd Okręgowy ograniczył się do generalnych stwierdzeń, bez poddania ocenie wskazanych w pozwie i naprowadzanych w toku procesu zapisów umownych pod względem kryteriów przywoływanych przez stronę powodową. Poprzestanie na ogólnym określeniu stanowiska w odniesieniu do kredytów rodzaju łączącego strony, okazało się tu być niewystarczające, bowiem nie odniesiono się do konkretnych zarzutów, sformułowanych dość szczegółowo przez stronę powodową, a będących podstawą dochodzonego roszczenia. To zatem brak właściwych motywów, nie zaś ustaleń faktycznych, okazał się być przyczyną niemożności weryfikacji zaskarżonego orzeczenia, oceny jego prawidłowości pod względem każdego z motywów mających uzasadniać rozpatrywane roszczenie. Zawarta w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia generalna teza, iż nie dopatrzono się abuzywności w umowie łączącej strony, nie została w żaden sposób umotywowana, za wyjątkiem przekonania sądu pierwszej instancji. Słusznie zarzucano w apelacji, iż nie poddano analizie zagadnienia obiektywności zastosowania mechanizmu ustalania przelicznika walut oraz wpływu powodów na rozmiar ich zadłużenia, a także ewentualnego zastosowania spreadu i jego skutków dla zobowiązania powodów w kwestionowanym zakresie. Sąd Okręgowy ograniczył się w ramach analizy stosunku prawnego łączącego strony w aspekcie zarzutów zgłaszanych przez powodów, do przepisów prawa krajowego, wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Koniecznym było jednak także odwołanie się tu do regulacji unijnych, znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie, a zwłaszcza Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. i jej art. 6 ust. 1,czego nie uczyniono. Zadaniem Sądu Okręgowego będzie obecnie dokonanie oceny postanowień umownych wskazanych szczegółowo przez powodów w toku procesu, pod względem regulacji prawa unijnego, znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie, ponowne przeanalizowanie zagadnienia abuzywności postanowień umownych podnoszonego w sprawie oraz jego ewentualnych skutków dla całości zobowiązania umownego powodów, przy uwzględnieniu zakresu i sposobu jego dotychczasowej realizacji. Niezbędne będzie zajęcie konkretnego i umotywowanego stanowiska w odniesieniu do poszczególnych postanowień umownych, kwestionowanych przez powodów jako nieuczciwe oraz określenie ich skutków prawnych dla określenia kompleksowego kształtu zobowiązania kredytowego powodów oraz sposobu jego wykonania, z uwzględnieniem ewentualnego zakresu nieważności umowy oraz jego finalnych skutków dla obu stron postępowania. Posiłkować się będzie tu sąd pierwszej instancji motywami wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019r w sprawie c-260/18, który wskazuje kierunek analizy postanowień umowy kredytowej oraz zagadnienia istotne dla oceny faktu i zakresu jej ważności dla przyjęcia ostatecznego kształtu stosunku zobowiązaniowego łączącego strony oraz zakresu jego realizacji. Z tych przyczyn należało zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, którego zadaniem będzie obecnie szczegółowe przeanalizowanie poszczególnych postanowień umownych pod kątem ich abuzywności, z uwzględnieniem wszelkich zarzutów podnoszonych przez stronę powodową, a także ocena faktu i zakresu ważności umowy, z wszelkimi tego konsekwencjami wynikającymi z treści żądań strony powodowej. W szczególności odpowiedniej wagi nada sąd stwierdzeniom dotyczącym stwierdzonej wadliwości klauzuli waloryzacyjnej, wyciągając odpowiednie wnioski co do dalszego, kompleksowego kształtu umowy stron. W razie przyjęcia, że niektóre z postanowień umownych w istocie są niedozwolone, w aspekcie wskazanym w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019r w sprawie c-260/18, rozważy sąd pierwszej instancji, jaki odnosi to wpływ na treść i rozmiar zobowiązania umownego powodów względem pozwanego. Ustalenia będzie wymagało, czy umowa w wypadku wyeliminowania określonych jej postanowień, będzie nadal strony zobowiązywać i jaki kształt przyjmie to zobowiązanie oraz jakie będą tego konsekwencje dla każdej ze stron. Uwzględnieniu będzie podlegał także aktualny na datę rozstrzygania rozmiar zobowiązania powodów, który jest zmienny w czasie w związku z kontynuowaniem przez nich spłaty zadłużenia. W razie takiej konieczności, sąd pierwszej instancji przeprowadzi niezbędne postępowanie dowodowe dla weryfikacji dochodzonego roszczenia, stosownie do inicjatywy dowodowej powodów, włącznie z ewentualnym dowodem z opinii biegłego ds rachunkowości i finansów. Wobec tego zaskarżony wyrok uchylono, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, na zasadzie art. 386 § 4 kpc. O kosztach postępowania apelacyjnego rozstrzygnięto w oparciu o art. 108 § 2 kpc. SSA Lucyna Morys-Magiera SSA Joanna Naczyńska SSO del. Jacek Włodarczyk
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.