II Ca 211/20

(1)na skutek apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego L. z dnia 23 grudnia 2019 roku, w sprawie (...) postanawia: uchylić w całości zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu L., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. Anna Podolska-Kojtych Dariusz Iskra Marek Zugaj Sygn. akt II Ca 211/20 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2019 roku Sąd Rejonowy L. postanowił: I. stwierdzić, że spadek po Z. H.

(1), synu F. i A., zmarłym dnia 7 lutego 2002 roku w J., ostatnio stale zamieszkałym w Ł., nabyły z mocy ustawy córki – B. W. (córka Z. i A.), J. G. (córka Z. i A.) i Z. W. (córka Z. i A.) po 1/3 (jednej trzeciej) części każda z nich; II. obciążyć kosztami postępowania wnioskodawczynię oraz uczestniczkę stosownie do ich udziału w sprawie (k. 55). * Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2020 roku Sąd Rejonowy L. postanowił sprostować oczywistą omyłkę pisarską w punkcie I postanowienia tego Sądu z dnia 23 grudnia 2019 roku, wydanego w sprawie (...) w ten sposób, że wyrażenie („słowa”) „córki B. W. (c. Z. i A.), J. G. (c. Z. i A.) i Z. W. (c. Z. i A.)” zastąpić wyrażeniem „słowami” „żona U. H. oraz córki B. W. (c. Z. i A.) i Z. W. (c. Z. i A.)” (k. 60). * W uzasadnieniu postanowienia z dnia 23 grudnia 2019 roku Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca Z. H.

(1), syn F. i A., ostatnio na stałe zamieszkały w Ł., zmarł w J. w dniu 7 grudnia 2002 roku. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z U. H., która zmarła bezpotomnie kilka po otwarciu spadku. Z poprzedniego związku małżeńskiego z A. z domu N. spadkodawca posiadał trzy córki: Z. W., J. G. i B. W.. J. G. zmarła w dniu 30 grudnia 1998 roku w R., nie pozostawiając zstępnych. Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 20 maja 1998 roku Z. H.

(1)sporządził w Kancelarii Notarialnej notariusza B. T.

(1)testament w formie aktu notarialnego (Rep. (...)), w którym do spadku powołał córki – J. G. i Z. W.. Testament ten wnioskodawca odwołał, o czym poinformował zarówno wnioskodawczynię, jak i uczestniczkę. Testament Z. H.

(1)został otwarty i ogłoszony w dniu 28 grudnia 2018 roku w sprawie (...) Sądu Rejonowego L.. Sąd Rejonowy wskazał dokumenty, na podstawie których dokonał ustaleń faktycznych. Sąd Rejonowy wskazał, że ustaleń faktycznych dokonał również na podstawie złożonego w trybie art. 671 k.p.c. przez wnioskodawczynię zapewnienia spadkowego, które znalazło potwierdzenie w wyjaśnieniach uczestniczki B. W.. Sąd Rejonowy wyjaśnił, że nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawdziwości zgodnych twierdzeń wnioskodawczyni i uczestniczki, że testament notarialny z dnia 20 maja 1998 roku został przez spadkodawcę odwołany, jak również, że zainteresowane nie są w posiadaniu jakichkolwiek innych testamentów Z. H.

(1). Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisu art. 946 k.c. i wyjaśnił, że do skutecznego odwołania testamentu przez spadkodawcę (jak najprawdopodobniej miało to miejsce w niniejszej sprawie) wystarczy podarcie, spalenie, pocięcie takiego dokumentu, ewentualnie odcięcie lub oderwanie jego fragmentu, czy też przekreślenie treści i poczynienie odpowiedniego dopisku (na przykład „anuluję”), nie jest zaś konieczne sporządzanie odrębnego dokumentu, jak zdawała się mniemać uczestniczka. Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisów art. 926 § 1 i 2 k.c. i wyjaśnił, że ponieważ Z. H.

(1)skutecznie odwołał jedyny sporządzony testament z dnia 20 maja 1998 roku, dziedziczenie spadku po nim regulują przepisy ustawy – Kodeks cywilny. Sąd Rejonowy przytoczył treść przepisów art. 931 § 1 i 2 k.c. i wskazał, że Z. H.

(1)zmarł, pozostając w związku małżeńskim z U. H.. Z poprzedniego związku małżeńskiego z A. z domu N. spadkodawca posiadał trzy córki: Z. W., J. G. i B. W.. J. G. zmarła w dniu 30 grudnia 1998 roku w R., nie pozostawiając zstępnych. W związku z powyższym Sąd Rejonowy stwierdził, że żona i obie żyjące w chwili otwarcia spadku córki spadkodawcy (Z. W. i B. W.) nabyły spadek po 1/3 części każda z nich. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach postępowania Sąd Rejonowy wskazał przepis art. 520 § 1 k.p.c. * Od postanowienia z dnia 23 grudnia 2019 roku apelację złożyła Z. W., reprezentowana przez pełnomocnika, zaskarżając postanowienie w całości. Wnioskodawczyni zarzuciła, że: „Sąd I instancji ustalił niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że testament notarialny sporządzony przez spadkodawcę w dniu 20 maja 1998 r. przed notariuszem B. T.

(1)B. T.

(2)w Kancelarii Notarialnej w Ł. (Repertorium(...) został odwołany. Sąd I instancji naruszył przepis art. 233 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego skutkujące błędnym przyjęciem, że w niniejszej sprawie doszło do nabycia spadku na podstawie ustawy a nie testamentu z 20 maja 1998 r. i w konsekwencji błędnie ustalił krąg spadkobierców. Sąd I instancji naruszył także przepis art. 670 k.p.c. poprzez niedokonanie działań mających na celu ustalenie okoliczności ewentualnego odwołania przez spadkodawcę testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1998 r., w tym nie dopuszczenie dowodu z ponownego przesłuchania Z. H.

(2)na te okoliczności bezpośrednio przez sąd spadku, w tym w szczególności na szczegóły ewentualnego odwołania testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1998 r. oraz brak wystąpienia przez sąd I instancji do notariusza, przed którym spadkodawca sporządził testament z dnia z dnia 20 maja 1998 r. o udzielenie informacji o ewentualnym dokonaniu przez spadkodawcę przed tym notariuszem aktu odwołania w/w testamentu, zmian tego testamentu lub sporządzenia nowego testamentu oraz o tym, jakich czynności spadkobierca dokonywał przed tym notariuszem po sporządzeniu w/w testamentu”. Z. W. wniosła o: „1) zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenie co do istoty sprawy lub uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez sąd I instancji; 2) dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania Wnioskodawczyni na fakt braku odwołania przez spadkodawcę testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1998 r.; 3) wezwanie przez Sąd notariusza B. T.

(1)prowadzącego Kancelarię Notarialną w Ł. przy Al. (...) (...) ((...)-(...) Ł.) do: a) przedstawienia Sądowi na piśmie odpowiedzi na następujące pytania: - czy spadkodawca Z. H.

(1), syn F. i A., sporządzał w Kancelarii Notarialnej notariusza B. T.

(1)inne testamenty niż testament notarialny z dnia 20 maja 1998 r. (Repertorium (...)), a jeżeli tak, to kiedy; - czy spadkodawca Z. H.

(1)zmieniał lub odwoływał w Kancelarii Notarialnej notariusza B. T.

(1)jego testament notarialny z dnia 20 maja 1998 r. (Repertorium (...)), a jeżeli tak, to kiedy i w jakim zakresie dokonywał zmian; - czy spadkodawca Z. H.

(1)po sporządzeniu w dniu 20 maja 1998 r. testamentu notarialnego (Repertorium (...)) dokonywał w Kancelarii Notarialnej notariusza B. T.

(1)innych czynności notarialnych, a jeżeli tak to jakich i kiedy b) przedstawienia Sądowi wypisów aktów notarialnych obejmujących czynności dokonane przez spadkodawcę Z. H.

(1), których dotyczą powyższe pytania inne niż testament notarialny spadkodawcy z dnia 20 maja 1998 r. (Repertorium (...)); 4) dopuszczenia i przeprowadzenia przez sąd dowodu z dokumentów przedstawionych przez notariusza B. T.

(1), o których mowa powyżej na fakt braku odwołania lub zmiany przez Z. H.

(1)jego testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1998 r.”1 (k. 70-74). ÷ Uczestniczka nie zajęła stanowiska w przedmiocie apelacji wnioskodawczyni. * Sąd Okręgowy zważył co następuje: Apelacja wnioskodawczyni jest zasadna w całym zakresie zaskarżenia. Na wstępie należy wskazać, że do rozpoznania apelacji miały zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu wynikającym z przepisów ustawy z dnia 4 lipca 2019 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1469). W rozpoznawanej sprawie zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania, ponieważ Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednoznacznie podkreślono, że nierozpoznanie istoty sprawy – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. – oznacza zaniechanie przez sąd pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego2. Przepis art. 386 § 4 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym. Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest wskazanie, że zakres rozpoznania przez sąd pierwszej instancji sprawy o stwierdzenie nabycia spadku wyznaczają między innymi przepisy zawarte w art. 670 § 1 k.p.c. Przepisy te stanowią, że sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia. Ustaleń w powyższym zakresie sąd dokonuje z urzędu, co oznacza, że sąd nie tylko z urzędu przeprowadza konieczne dowody lub stosuje inne podstawy ustaleń faktycznych (art. 228 § 1 k.p.c., art. 228 § 2 k.p.c., art. 229 k.p.c., art. 230 k.p.c., art. 231 k.p.c. i art. 234 k.p.c.), lecz również z urzędu przeprowadza postępowanie wyjaśniające w celu uzyskania wiedzy o okolicznościach faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W rozpoznawanej sprawie nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji było konsekwencją trojakiego rodzaju przyczyn. Po pierwsze, Sąd Rejonowy zaniechał postępowania wyjaśniającego w zakresie okoliczności faktycznych, które miałyby stanowić przejaw odwołania testamentu przez Z. H.

(1). Na zniweczenie przez spadkodawcę skutków sporządzonego przez siebie testamentu notarialnego wskazywała w swoich lakonicznych zeznaniach Z. W., mówiąc o „unieważnieniu” testamentu „u notariusza w L.” po śmierci J. G. (k. 32). Z. W. nie wskazała jednak konkretnych zachowań spadkodawcy, które miałyby stanowić przejaw woli odwołania testamentu. W szczególności należy zwrócić uwagę, że wnioskodawczyni nie wskazywała, że w celu odwołania testamentu spadkodawca sporządził nowy testament, bądź też w zamiarze odwołania sporządzony testament (wypis testamentu notarialnego) zniszczył lub pozbawił go cech, od których zależy jego ważność, bądź też dokonał w testamencie zmian, z których wynikała wola odwołania jego postanowień. Konkretów w omawianym zakresie nie dostarczają wyjaśnienia złożone przez B. W. (k. 37-37v). Z kolei pełnomocnik wnioskodawczyni wskazywał na istnienie jeszcze wcześniejszych testamentów Z. H.

(1)niż testament z dnia 20 maja 1998 roku oraz wskazał, że nic mu nie wiadomo o odwołaniu tego ostatniego testamentu (k. 37v), a jego mama pomyliła fakty (k. 46). W związku z powyższym należy przyjąć, że Sąd Rejonowy nie wyjaśnił bliżej, czy i jakie inne testamenty oraz w jakiej formie sporządził spadkodawca oraz czy rzeczywiście i w jaki sposób odwołał testament z dnia 20 maja 1998 roku. Po drugie, Sąd Rejonowy nieprawidłowo przyjął, że podstawę ustalenia, że testament sporządzony przez Z. H.

(1)został odwołany, mogą stanowić zgodne twierdzenia wnioskodawczyni i uczestniczki. Przepis art. 229 k.p.c. stanowi, że nie wymagają również dowodu fakty przyznane w toku postępowania przez stronę przeciwną, jeżeli przyznanie nie budzi wątpliwości. Przepis art. 229 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Z przepisów art. 229 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wynika, że nie wymagają dowodu fakty przyznane przez wszystkich uczestników postępowania, a ponadto tylko wówczas, gdy przyznanie to nie budzi wątpliwości. Chodzi przy tym nie tylko o brak wątpliwości co do tego, czy oznaczona osoba lub osoby przyznają określony fakt, ale także o to, czy nie zachodzą wątpliwości co do tego, czy przyznane fakty rzeczywiście miały miejsce. Z przepisu art. 229 k.p.c. wynika przy tym, że przyznanie może dotyczyć tylko faktów, a nie ich oceny prawnej. Nie można uznać, że w rozpoznawanej sprawie został przyznany fakt odwołania testamentu w oznaczony, konkretny sposób. Po trzecie, wobec braku na obecnym etapie proceduralnych podstaw do ustalenia, że spadkodawca odwołał testament z dnia 20 maja 1998 roku, Sąd Rejonowy nie zajął stanowiska co do tego, czy testament sporządzony przez Z. H.

(1)w dniu 20 maja 1998 roku stanowi podstawę powołania do dziedziczenia (art. 926 § 1 k.c.) i zawiera powołanie spadkobiercy (art. 959 k.c.), czy też zawiera jedynie ustanowienie zapisów. W treści testamentu zawarty jest zapis, że „Z. H.

(1)oświadcza, że do spadku powołuje córki swoje i A.: 1) J. G., zamieszkałą w L. przy ul. (...) i zapisuje jej udział, wynoszący 1/4 część we współwłasności nieruchomości, położonej w L. przy ul. (...); 2) Z. W., zamieszkałą w L. przy ul. (...) i zapisuje jej nieruchomość położoną w Ł. przy ul. (...), nakładając na spadkobierczynię obowiązek nieodpłatnego, dożywotniego udostępnienia mieszkania w budynku mieszkalnym, usytuowanym na tej nieruchomości na rzecz U. H. – aktualnej żony spadkodawcy”3. Przytoczona wyżej treść rozporządzenia spadkodawcy nie jest jednoznaczna. W części wstępnej mowa o powołaniu do spadku, a w dalszej o zapisie. Możliwości interpretacji jest co najmniej kilka, na przykład:

1. a)powołanie do dziedziczenia dwóch córek, a jednocześnie ustanowienie na ich rzecz zapisów,
2. b)powołanie do dziedziczenia przez przeznaczenie córkom w testamencie poszczególnych przedmiotów majątkowych, które wyczerpują prawie cały spadek (art. 961 k.c.);
3. c)ustanowienie samych tylko zapisów na rzecz córek, bez powołania do dziedziczenia. Sąd Rejonowy nie zajął stanowiska w powyższym zakresie, przyjmując co najmniej przedwcześnie, że testament został odwołany. ÷ Sąd Rejonowy nie zwrócił również uwagi na fakt, że w rozpoznawanej sprawie powinni brać udział, jako uczestnicy postępowania, następcy prawni U. H., która pozostawała w związku małżeńskim ze spadkodawcą w chwili jego śmierci (k. 5). Wprawdzie z zapewnienia złożonego przez Z. W. wynika, że żona spadkodawcy już nie żyje, nie zmienia to jednak oceny, że U. H. powołana byłaby do dziedziczenia po mężu z ustawy, a w związku z tym w sprawie powinni brać udział jej spadkobiercy. Próbę ustalenia tych osób, jako zainteresowanych, podjął jedynie Sąd Rejonowy w Radomiu, przesłuchujący wnioskodawczynię w ramach pomocy sądowej (k. 32-32v). ÷ Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy postanowił uchylić w całości zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku. W związku z uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, przestała być aktualna kwestia istnienia oczywistych omyłek w postanowieniu Sądu Rejonowego z dnia 23 grudnia 2019 roku i skuteczności sprostowania takich omyłek. Przystępując do ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy powinien podjąć w pierwszej kolejności czynności sądowe zmierzające do ustalenia następców prawnych U. H. oraz do wezwania tych osób do udziału w sprawie, jako uczestników postępowania. W dalszej kolejności należy poczynić ustalenia faktyczne co do tego, czy poza testamentem z dnia 20 maja 1998 roku spadkodawca sporządził jeszcze inne testamenty, jaka była ich treść, czy i w jaki sposób testament z dnia 20 maja 1998 roku został odwołany przez spadkodawcę, czy też nie, oraz jaka jest rzeczywista treść rozrządzeń zawartych w tym testamencie, jeżeli nie został odwołany. * Na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy pozostawił Sądowi Rejonowemu Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. O kosztach postępowania odwoławczego, które wystąpiły w sprawie II Ca 211/20, Sąd Rejonowy orzeknie w ramach rozstrzygnięcia o kosztach procesu za pierwszą instancję, stosownie do przyjętej zasady orzekania o tych kosztach. * Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji wyroku. Anna Podolska-Kojtych Dariusz Iskra Marek Zugaj 1 Przytoczono dosłowne brzmienie zarzutów i wniosków apelacyjnych. 2 Por.: wyrok SN z dnia 23 września 1998 roku, II CKN 897/97, OSN C 1999, z. 1, poz. 22; wyrok SN z dnia 23 września 1998 roku, II CKN 895/97, Lex nr 35067; wyrok SN z dnia 12 lutego 2002 roku, I CKN 486/00, Lex nr 54355; wyrok SN z dnia 12 września 2002 roku, IV CKN 1298/00, Lex nr 80271; wyrok SN z dnia 11 października 2002 roku, I CKN 1063/00, Lex nr 515435; wyrok SN z dnia 21 października 2005 roku, III CK 161/05, Lex nr 178635; wyrok SN z dnia 27 marca 2008 roku, II UK 86/07, Lex nr 461645; wyrok SN dnia 17 kwietnia 2008 roku, II PK 291/07, Lex nr 837059; wyrok SN z dnia 13 stycznia 2010 roku, II CSK 239/09, Lex nr 560847; wyrok SN z dnia 11 sierpnia 2010 roku, I CSK 661/09, Lex nr 737251; wyrok SN z dnia 26 stycznia 2011 roku, IV CSK 299/10, Lex nr 784969; postanowienie SN z dnia 3 czerwca 2011 roku, III CSK 330/10, Lex nr 885041. 3 Przytoczono dosłowne brzmienie rozporządzenia testamentowego.