Sygn. akt I ACa 684/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 lipca 2020 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny i Własności Intelektualnej w składzie: Przewodniczący – Sędzia Mariol

§ 4kc, art.

529 kc) w przypadku wytoczenia powództwa ze skargi pauliańskiej bezpośrednio przeciwko osobie, na rzecz której osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią. W orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2015 r. w sprawie o sygn. akt V CSK 667/14, wskazano, że z punktu widzenia potrzeby ochrony wierzyciela nie ma znaczenia kilkakrotny i wielopodmiotowy transfer korzyści majątkowej, jeżeli korzyść ta wyszła z majątku dłużnika (lub do niego nie weszła) w okolicznościach usprawiedliwiających roszczenie paulińskie wierzyciela (art. 527 kc). Dlatego w art. 531 § 2 kc przewidziano wprost możliwość wystąpienia wierzyciela bezpośrednio przeciwko ostatniemu nabywcy korzyści i jednoczenie domagania się uznania za bezskuteczną wobec wierzyciela ostatniej czynności prawnej z udziałem ostatniego nabywcy korzyści. Wierzyciel będzie jednak musiał wykazać, że osoba pozwana „wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną". Chodzi oczywiście o pozytywną wiedzę o obiektywnych i subiektywnych przesłankach skargi pauliańskiej, przewidzianych w art. 527 KC, tj. o przesłankach, które uzasadniałyby orzeczenie uznania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną wobec wierzyciela. Wiedza taka świadczy o udziale także ostatniego beneficjenta rozporządzenia w działaniu in fraudem creditoris. Wierzyciel może korzystać z tzw. domniemań pauliańskich mających ułatwić wykazania przesłanek subiektywnych skargi takie w procesie skierowanym przeciwko ostatniemu nabywcy korzyści (art. 527 §

§ 4KC, art.

529 KC). Nie trzeba wykazywać wspomnianej wiedzy pozwanego nabywcy korzyści, gdy nabył on tę korzyść nieodpłatnie (art. 531 § 2 KC). W takiej sytuacji wystarczy wykazanie przesłanek uzasadniających uznanie czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną (art. 527 KC). W konsekwencji że chociaż pozwani w niniejszej sprawie jako nabywcy składników z majątku dłużnika są de facto osobami piątymi w sprawie, to przepisy art. 531 §2 kc i art. 527 kc w dalszym ciągu znajdują w stosunku do nich zastosowanie i uzasadniają roszczenie wierzyciela ze skargi pauliańskiej. Przepis art. 531 § 2 kc nie ogranicza bowiem uprawnień wierzyciela do możliwości dochodzenia roszczenia z akcji pauliańskiej wyłącznie do pierwszego następcy prawnego osoby trzeciej, jeżeli tylko kolejni następcy prawni spełniają przesłankę wiedzy o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną lub korzyść uzyskali nieodpłatnie. Pozwani w niniejszej sprawie są ostatnimi nabywcami korzyści z majątku dłużnika w postaci udziału w nieruchomości o nr KW (...). Zgodnie z zacytowanym powyżej orzeczeniem, wierzycielowi przysługuje w tym wypadku, niezależnie od mających miejsce po drodze transferów korzyści majątkowej w postaci przedmiotowego udziału, prawo do skorzystania z tzw. domniemań pauliańskich wskazanych w art. 527 §

§ 4kc.

Mając na uwadze iż pozwani, na których przeszła własność przedmiotowej nieruchomości jako żona oraz syn bez wątpienia pozostają osobami bliskimi dłużnika, zastosowanie znajdzie art. 527§ 2 kc i uznanie, iż wiedzieli oni o tym, iż czynność dłużnika dokonana została z pokrzywdzeniem wierzyciela. Jak wynika z powyższego orzeczenia Sądu Najwyższego, wiedza taka świadczy o udziale nabywcy końcowego rozporządzenia majątkowego w działaniu in fraudem creditoris. W świetle powyższego oraz w związku z treścią art. 531 §2 kc należy uznać, iż w niniejszej sprawie żądanie powodów co do uznania za bezskuteczną czynności w przedmiocie uzyskania udziału w przedmiotowej nieruchomości przez pozwanych jest zasadne, i zostało potwierdzone złożonymi w sprawie dokumentami. W tym miejscu należy wskazać, że w doktrynie i orzecznictwie nie ma jednolitego poglądu co do sposobu dochodzenia przez wierzyciela roszczeń na podstawie art. 531 § 2 kc oraz tego, która z czynności powinna zostać objęta powództwem w przypadku skierowania roszczeń ze skargi paulińskiej przeciwko osobie czwartej i dalszym - czy mianowicie powinna to być czynność ostatnia to jest czynność między ostatnim nabywcą a poprzednim właścicielem przedmiotowej korzyści z majątku dłużnika, czy też zaskarżeniu powinien podlegać szereg czynności, które doprowadziły do wejścia ostatniego nabywcy w posiadanie składnika majątku dłużnika. Sąd przychyla się przy tym do poglądu pełnomocnika powodów, wyrażonego również m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2012 r. ,sygn. akt II CSK 448/11 zgodnie z którym ze sformułowania zawartego w art. 531 § 2 KC nie wynika konieczność orzekania o bezskuteczności innych czynności, niż czynność dłużnika abv osiągnięty został skutek-umożliwiający egzekucję. Nie oznacza to jednak, że niedopuszczalne byłoby objęcie zaskarżeniem wszystkich czynności kolejno wiodących do osoby piątej, skoro czynności te jakkolwiek przesłankowo, muszą być poddane badaniu, aby ocenić zasadność powództwa o stwierdzenie bezskuteczności czynności dłużnika, które skierowane zostało przeciwko dalszemu nabywcy korzyści. Osiągnięcie skutku w postaci umożliwienia wierzycielowi egzekucyjnego doścignięcia usuwanej przed nim korzyści wymaga jednakże pominięcia, a więc uznania za bezskuteczne czynności, które spowodowały przemieszczenie korzyści do jej aktualnego dysponenta, a więc ostatniego nabywcy. Zgodzić się należy przy tym z pełnomocnikiem powodów, iż ze względów natury celowościowej taki sposób ujęcia przedmiotu zaskarżenia wydaję się bardziej funkcjonalny, biorąc pod uwagę fakt iż w przypadku skierowania skargi paulińskiej jedynie co do czynność której stroną był ostatni nabywca, powstaje problem prawny związany z następującym postępowaniem egzekucyjnym. Kiedy korzyść przejdzie do majątku kolejnej osoby, stwierdzenie bezskuteczności czynności przenoszącej korzyść do tego majątku (to znaczy ostatniej czynności w ciągu) nie wystarczy aby przeprowadzić egzekucję, ponieważ brak będzie łączności pomiędzy tytułem wykonawczym wystawionym przeciwko dłużnikowi a stwierdzeniem bezskuteczności czynności, której dłużnik nie dokonywał. Orzeczenie uwzględniające powództwo ze skargi pauliańskiej ma charakter konstytutywny, wobec czego czynność dłużnika nadal pozostawałaby w mocy także względem wierzyciela i nie byłoby podstaw do podważenia wyłącznie czynności następczej względem działań (zaniechań) dłużnika. Mając na uwadze powyższe, ponieważ niezależnie od przyjętego poglądu w niniejszej sprawie powodowie zaskarżyli wszystkie kolejne czynności następujące na drodze przesunięcia majątku od dłużnika do nabywcy końcowego, powództwo w niniejszej sprawie podlegało uwzględnieniu. Powyższy wyrok zaskarżyli apelacją w całości pozwani, który powołując się na naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 6 kc w zw. z art. 527 § 1 i 2 kc w zw. z art. 531 § 2 kc, art. 527 § 1 i 2 kc w zw. z art. 531 § 2 kc, 527 § 1 kc w zw. z art. 531 § 2 kc, art. 527 § 3 kc w zw. z art. 531 § 2 kc, naruszenie prawa procesowego w postaci art. 379 pkt 5 kpc w zw.z art. 214 § 1 kpc w zw. z art. 235 § 1 kpc 299 kpc w zw. z art. 227 kpc w zw. z art.217 § 3 kpc, art. 233 § 1 kpc wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Sąd Okręgowy na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, ocenionego bez przekroczenia granic określonych treścią art. 233§1 kpc dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych. Ustalenia te oraz ich prawną ocenę – zastrzeżeniem dotyczącym jedynie kwestii potrzeby zamieszczenia w sentencji rozstrzygnięcia co do bezskuteczności umów z dnia 20.06.2012r. i z dnia 25.06.2012r., w których zawarciu pozwani nie uczestniczyli, o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia - Sąd Apelacyjny podziela, przyjmując je jako własne. Nie zachodzi w sprawie nieważność postępowania ani też naruszenie wskazanych w środku odwoławczym przepisów procesowych poprzez oddalenie wniosku o przesłuchanie pozwanego w drodze pomocy sądowej przed Sądem Rejonowym dla (...) Ż. w W.. Nie zachodziła bowiem żadna przeszkoda do tego, by pozwany stawił się na przesłuchanie przed Sądem Okręgowym w Poznaniu. Skarżący w uzasadnieniu wniosku powoływał się na zamieszkiwanie w W. i wykonywanie tam pracy oraz utrudnienia w dojeździe z W. do P. w związku z pracami remontowymi prowadzonymi na tej trasie kolejowej. Każda osoba będąca stroną w sprawie sądowej musi liczyć się z tym, że zostanie dopuszczony dowód z przesłuchania stron, co wiązać się będzie z koniecznością stawienia się w sądzie rozpoznającym sprawę. Dojazdu z W. do P., nawet mimo trwającego w 2018r. remontu przedmiotowej trasy kolejowej, nie można uznać za szczególnie uciążliwy. Pozwany nie powoływał się na to, by odbycie takiej podróży uniemożliwiał mu stan zdrowia. Celowe jest przy tym z uwagi na zasadę bezpośredniości, by przesłuchanie strony odbywało się przed sądem właściwym do rozpoznania sprawy co do meritum. Zasadą jest bowiem przeprowadzenie postępowania dowodowego przed sądem orzekającym – ma to zapewnić realizację zasady bezpośredniości postępowania. Tylko bezpośrednie zetknięcie się sądu orzekającego ze stronami i świadkami zapewnia sądowi możliwość poczynienia odpowiednich spostrzeżeń, istotnych dla oceny wiarygodności i mocy dowodów. Odstępstwa od tej reguły nie podlegają wykładni rozszerzającej. Wniosek o przesłuchanie pozwanego przed sądem wyznaczonym został przy tym złożony do Sądu Okręgowego dopiero kilka dni przed rozprawą , na której miał zostać przeprowadzony ten dowód i to mimo faktu, że o planowanym przeprowadzeniu tego dowodu w dniu 18.10.2018r. pełnomocnik pozwanego dowiedział się już podczas rozprawy w dniu 6.09.2018r. Wbrew wywodom apelacji okoliczność, że w § 118 regulaminu urzędowania sądów powszechnych wskazano, że jeżeli odległość od miejsca zamieszkania świadka jest mniejsza do siedziby sądu orzekającego niż do siedziby sądu, w którego okręgu świadek zamieszkuje, zlecenie przeprowadzenia dowodu temu sądowi nie jest dopuszczalne, chyba że uzasadniają to szczególne warunki komunikacyjne oraz , że nie należy także zwracać się o przesłuchanie świadków do innego sądu, jeżeli odległość między miejscem ich zamieszkania a siedzibą sądu orzekającego nie przekracza 50 km, chyba że równocześnie świadkowie mają być obecni w czasie oględzin lub też nie mogą się stawić w siedzibie sądu orzekającego z powodu przeszkód trudnych do usunięcia, nie oznacza, że Sąd Okręgowy miał obowiązek uwzględnić wniosek pozwanego o przesłuchanie w drodze pomocy sądowej. Te uregulowania wskazują jedynie na to kiedy przesłuchanie w drodze pomocy sądowej jest niedopuszczalne, a nie na obowiązek sądu do skorzystania z instytucji określonej w art. 235 kpc w każdym wypadku, gdy odległość między miejscem zamieszkania osoby mającej złożyć zeznania a siedzibą sądu jest większa niż 50 kilometrów. Sąd Okręgowy miał zatem wszelkie podstawy do tego, by nie uwzględnić wniosku pozwanego i pominąć dowód z jego przesłuchania wobec niestawiania się na rozprawę, na którą został wezwany do osobistego stawiennictwa pod rygorem pominięcia dowodu z tego przesłuchania. Skarżący nie może przy tym skutecznie powoływać się na zarzucane uchybienie, bowiem mimo fachowej reprezentacji na rozprawie w dniu 18.10.2018r., nie złożył skutecznego zastrzeżenia w trybie art. 162 kpc. Z treści art. 162 k.p.c. wynika wprost, że strona ma zwrócić uwagę sądowi na uchybienie przepisom postępowania. Oznacza to, że nie jest wystarczające zwrócenie się do sądu o zaprotokołowanie, że strona zgłasza i wnosi o wpisanie zastrzeżenia do protokołu. Zastrzeżenie będzie skuteczne, jeżeli strona wskaże przepisy, które sąd, jej zdaniem, naruszył (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2013 roku, sygn. akt: V CSK 544/12). Tym bardziej nie budzi wątpliwości, że jeżeli strona jest w procesie reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, zastrzeżenie złożone przez niego do protokołu w trybie art. 162 k.p.c. jest skuteczne wówczas, gdy wskazuje, jakie przepisy postępowania zostały naruszone (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2006 r. V CSK 237/06). Celem bowiem unormowania art. 162 k.p.c. jest to, by sąd mógł usunąć skutki naruszenia przepisów postępowania. Skutek utraty uprawnienia do powoływania się na uchybienia przepisom postępowania występuje także wtedy, gdy wprawdzie zastrzeżenie zostało wpisane do protokołu, lecz jego treść nie spełnia wymogów należytego zwrócenia uwagi sądu na uchybienia proceduralne, wyżej wskazane. Tymczasem w niniejszej sprawie profesjonalny pełnomocnik powodów złożył wprawdzie zastrzeżenie z art. 162 kpc co do oddalenia wniosku o przesłuchanie pozwanego w trybie pomocy sądowej i pominięcia dowodu z przesłuchania pozwanego w charakterze strony lecz w żaden sposób go nie uzasadnił i nie wskazał też jakie przepisy miał naruszyć Sąd Okręgowy tą decyzją procesową. Zastrzeżenie to nie może być zatem uznane za skuteczne i w konsekwencji pozwany nie mogą powoływać się w środku odwoławczym na wskazane uchybienie. Nie zachodziły zatem także podstawy do uwzględnienia złożonego w środku odwoławczym wniosku o rozpoznanie w trybie art. 380 kpc postanowienia Sądu Okręgowego z 18.10.2018r. oddalającego wniosek o przesłuchanie pozwanego w drodze pomocy sądowej przed Sądem Rejonowym w (...) i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania pozwanego przed Sądem Apelacyjnym. Postanowienie Sądu Okręgowego było bowiem jak najbardziej zasadne. Nie było także podstaw do uwzględnienia wniosku pozwanej o odroczenie rozprawy apelacyjnej. Pozwana była na tej rozprawie reprezentowana przez swojego pełnomocnika, co jest wystarczająco gwarantowało ochronę jej praw. Po zapadnięciu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy w Poznaniu wydał w dniu 31.10.2019r. następującej treści wyrok w sprawie o sygnaturze (...) ( z której to sprawy zostało wyłączone do odrębnego rozpoznania powództwo rozpoznane w niniejszej sprawie), z powództwa M. L., L. L.

§ 4kc, art. 529 kc (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2015 r., V CSK 667/14). Pozwany jest synem J. Ś.