WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 stycznia 2021r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia Joanna Andrzejak-Kruk sędzia Agat

§ 1k.c.

z wyłączeniem jedynie jednoznacznie sformułowanych postanowień określających główne świadczenia stron oraz tych postanowień, na których treść konsument miał rzeczywisty wpływ, co musi zostać wykazane przez proferenta. Zgodnie z art.

§ 1k.c.

, aby uznać dane postanowienie umowy za niewiążące, muszą zostać spełnione kumulatywnie następujące przesłanki: umowa musi zostać zawarta z konsumentem, kwestionowane postanowienie umowy nie było uzgodnione indywidualnie, postanowienie to kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, zastrzeżenie umowne rażąco narusza interesy konsumenta, postanowienie nie dotyczy głównych świadczeń stron, takich jak cena czy wynagrodzenie, chyba, że nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Ustawodawca wskazał w treści art.

§ 3k.c.

, że nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, a więc w szczególności będą to postanowienia umowy przejęte z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (tzw. umowa adhezyjna). Jednocześnie prawodawca przeniósł ciężar dowodu tego, że dane postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie na tę osobę, która się na to powołuje, czyli w znakomitej większości przypadków na przedsiębiorcę. Ponadto w art. 385 3 k.c. zostały przykładowo wymienione klauzule umowne, które w razie wątpliwości poczytuje się za niedozwolone. Unormowania zawarte w art.

-385 3 k.c. mają charakter szczególny w stosunku do tych przepisów, które mają powszechne zastosowanie do kształtowania przez kontrahentów treści umowy ( art. 58, 353 1 czy 388 k.c. ). Uzasadnieniem dla ich wprowadzenia ustawą z dnia 2.03.2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny był zamiar zapewnienia konsumentom bardziej skutecznej ochrony w stosunkach umownych z profesjonalistami, a przede wszystkim zaś potrzeba uwzględnienia w polskim prawie postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG z 5.04.1993r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich. Regulacja zawarta w art.

-385 3 k.c. stanowi zatem wyraz implementacji w prawie polskim przez ustawodawcę prawa unijnego w postaci powyższej dyrektywy. Jakkolwiek po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej pierwszeństwo ma prawo europejskie w razie, gdy zachodzi sprzeczność pomiędzy przepisami prawa krajowego a prawa unijnego, to jednakże w sytuacji, gdy odpowiednie normy prawa krajowego, tak jak w przypadku art.

-385 3 k.c. , stanowią wyraz dokonanej już implementacji prawa unijnego, stosować należy te właśnie przepisy prawa krajowego. Poza tym sama dyrektywa w art. 8 stanowi, że w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą. Innymi słowy, ustawodawca unijny zakreślił w dyrektywie jedynie minimalny poziom ochrony konsumentów, dozwalając poszczególnym państwom na poszerzenie ochrony w tym zakresie, nakładając przy tym na sądy krajowe, stwierdzające nieuczciwy charakter warunków umownych, obowiązek wyciągnięcia wszelkich wynikających z tego zgodnie z prawem krajowym konsekwencji w celu zapewnienia, by warunek ten nie był wiążący dla konsumenta (por. wyrok ETS z 14.06.2012r., C-618). Z możliwości tej niewątpliwie skorzystał polski ustawodawca, stwarzając możliwość uznania klauzuli sprzecznej z dobrymi obyczajami za niewiążącą konsumenta, czy też wymieniając w art. 383 3 k.c. przykładowe niedozwolone klauzule umowne. Sąd jako sąd krajowy był więc w niniejszej sprawie zobligowany do stosowania przepisów prawa polskiego, jako przewidujących dalej idącą ochronę konsumenta. W judykaturze uznaje się, że pod pojęciem działania wbrew dobrym obyczajom - przy kształtowaniu treści stosunku zobowiązaniowego - kryje się wprowadzanie do umowy klauzul, które godzą w równowagę kontraktową stron takiego stosunku, natomiast przez rażące naruszenie interesów konsumenta rozumie się nieusprawiedliwioną dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków stron, wynikających z umowy. Dokonując oceny rzetelności określonego postanowienia umowy konsumenckiej należy zawsze rozważyć indywidualnie rozkład obciążeń, kosztów i ryzyka, jaki wiąże się z przyjętymi rozwiązaniami oraz zbadać, jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie to nie zostałoby zastrzeżone, pamiętając jednocześnie podczas dokonywania kontroli o tym, że każdorazowo istotny jest charakter stosunku prawnego regulowanego umową, który w konkretnej sytuacji może usprawiedliwiać zastosowaną konstrukcję i odejście do typowych reguł wyznaczonych przepisami dyspozytywnymi. W ocenie Sądu postanowienie umowy pożyczki określające wysokość należnego pożyczkodawcy wynagrodzenia z tytułu prowizji w kwocie 7.571,-zł i tytułu przyznania (...) w wysokości 1.300,-zł ewidentnie naruszają interesy pozwanej jako konsumenta oraz kształtują jej prawa w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a tym samym stanowią klauzulę niedozwoloną w rozumieniu art.

k.c. W konsekwencji należy uznać je za godzące w równowagę kontraktową tego stosunku. Trudno bowiem uznać za usprawiedliwione jakimikolwiek okolicznościami obciążenie pozwanej obowiązkiem zapłaty tych opłat w kwocie zbliżonej do kwoty samej pożyczki. Jeżeli chodzi o opłatę za tzw. (...), to zapisy w tym względzie są rażąco niekorzystne dla konsumenta albowiem nie dają realnych korzyści wartych choćby ułamek ten ceny. Koszt przesunięcia dwóch rat jest praktycznie równy tym ratom. Nie ma podstaw, aby uzależnić szybkość wypłacania pożyczki od uiszczenia kwoty 1.300,-zł. Trudno kwotę tę odnosić do kosztów przesłania SMS czy też przekazania harmonogramu spłat. Ponadto wątpliwości budzi także postanowienie pkt 4 umowy, dopuszczające naliczania od kwot zadłużenia, a więc i pobranych opłat, odsetek w wysokości maksymalnych odsetek za opóźnienie. Wspomniane postanowienia umowne nie zostały wskazane na stronie, której wskazano główne dane dotyczące pożyczki, lecz na kolejnej stronie, drobnym drukiem, wśród szeregu innych postanowień mających regulować zawartą umowę. Powyższe skutkuje stwierdzeniem bezskuteczności postanowień spornej umowy we wskazanym zakresie. W orzecznictwie przyjmuje się, iż oceny nieuczciwego charakteru postanowienia wzorca umownego w ramach kontroli abstrakcyjnej pod kątem przesłanek określonych w art.

§1k.c.

można dokonać za pomocą tzw. testu przyzwoitości. Polega to na zbadaniu, czy oceniane postanowienie wzorca jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów, jaki należy zrekonstruować w warunkach gospodarki wolnorynkowej oraz jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w braku takiej klauzuli. Jeżeli konsument, na podstawie ogólnych przepisów byłby w lepszej sytuacji, gdyby konkretnego postanowienia wzorca nie było, przyjmuje się, że ma ono charakter nieuczciwy. Dodać należy, iż umowa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami, jeśli wykracza przeciw uznanym w społeczeństwie zasadom moralnym lub przyjętej w obrocie uczciwości. Przedsiębiorca będzie działać nieuczciwie, tj. wbrew dobrym obyczajom, gdy sporządzone przez niego klauzule umowne będą godzić w równowagę stosunku prawnego. Sąd wyraził ocenę, iż wysokość wskazanej opłaty jest wygórowana w świetle doświadczenia życiowego, a kwestionowane w tym zakresie postanowienia umowy są nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - czyli w okolicznościach niniejszej sprawy z zasadami uczciwości i rzetelności kupieckiej – co ogranicza w tym zakresie zasadę swobody umów ( art. 353 1 k.c. w związku z art. 58 par. 2 i 3 k.c. ). Swoboda umów nie pozostaje całkowicie dowolna i podlega ograniczeniom. Zgodnie z art. 353 1 k.c. treść lub cel stosunku prawnego ułożonego przez strony nie może sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Tymczasem wskazane zapisy postanowień umowy są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i kształtują obowiązki drugiej strony umowy (pożyczkobiorcy – pozwanej) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, albowiem określone przez pożyczkodawcę koszty nie mają jakiegokolwiek uzasadnienia i powiązana ekonomicznego z poniesionymi rzeczywiście kosztami. Sąd nie kwestionuje uprawnienia pożyczkodawcy do pobierania od pozwanej jako jej klienta pewnych dodatkowych opłat. Jednakże stoi na stanowisku, że opłaty takie winny być ustalone na rozsądnym poziomie i nie mogą godzić w interesy konsumenta. Zakres kosztów związanych z kosztem tych opłat, determinujący ich wysokość, powinien zatem zostać przedstawiony w pozwie w taki sposób, aby w świetle doświadczenia życiowego oraz logiki nie budził żadnych wątpliwości. Pobierane opłaty nie mogą bowiem stanowić kary. Kwota wskazanej w umowie opłaty prowizyjnej nie ma tymczasem żadnego przełożenia na możliwe rzeczywiste koszty w tym zakresie, do czego uznania wystarcza już samo doświadczenie życiowe. W konsekwencji, skoro zapłata prowizji i opłaty za (...) była nieuzasadniona, to kwota tych opłat winna pomniejszać należność, którą zobowiązana byłaby ewentualnie spłacić pozwana. Skoro powód twierdził, że pozwana przed wytoczeniem powództwa zapłaciła 2.594,-zł, a w toku procesu kolejną kwotę 600,-zł, to pozwaną winien obciążać, co najwyżej obowiązek zapłaty kwoty 7.349,-zł z tytułu kwoty pożyczki oraz kwoty 129,-zł z tytułu opłaty przygotowawczej. Sąd w treści wyroku pominął fakt, że w toku postępowania powód cofnął częściowo powództwo i nie zawarł w jego treści rozstrzygnięcia o umorzeniu postepowania na mocy art. 355 k.p.c. w zw. z art. 203 k.p.c. O kosztach postępowania Sąd orzekł zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. Powód przegrał proces i Sąd obciążył go kosztami. Brak jest podstaw do uznania, że roszczenie zostało częściowo zaspokojone w toku procesu z uwagi na fakt, że nie zostało wykazane, że takie roszczenie rzeczywiście powodowi przysługiwało. Zasądzając koszty zastępstwa na rzecz każdego z pozwanych Sąd miał na uwadze obowiązujące w dacie wytoczenia powództwa brzmienie § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Apelację od wyroku złożył powód, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie: 1. art. 720 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą nieuzasadnionym oddaleniem powództwa w zakresie udzielonego kapitału pożyczki albowiem pozwana otrzymała pożyczkę w wysokości 9.000,-zł i ww. kwoty w całości nie zwróciła; 2. art.

k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą nieuzasadnionym przyjęciem w realiach niniejszej sprawy, że postanowienia umowy pożyczki, w szczególności w zakresie odsetek, opłaty przygotowawczej, opłaty za tzw. (...) oraz wynagrodzenia prowizyjnego, są abuzywne, pomimo że są sformułowane w sposób jednoznaczny i określają cenę (wynagrodzenie), co wyklucza kontrolę abuzywności;

1. art. 58 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą nieuzasadnionym przyjęciem w realiach niniejszej sprawy, że postanowienia umowy pożyczki, w szczególności w zakresie odsetek, opłaty przygotowawczej, opłaty za tzw. (...) oraz wynagrodzenia prowizyjnego, są sprzeczne z zasadami uczciwości kupieckiej oraz prawami konsumenta i z tego powodu nienależne w wysokości dochodzonej przez powoda;
2. art. 36a ustawy z dnia 12.05.2011r. o kredycie konsumenckim poprzez jego błędną interpretację polegającą na nieuzasadnionej odmowie zasądzenia przez całości kwot z tytułu pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego, podczas gdy koszty mieszczące się w limicie wprowadzonym przez ww. przepis wyłączone są spod możliwości badania, czy stosowe postanowienia stanowią niedozwolone klauzule umowne; Z powołaniem na te zarzuty powód wniósł o zmianę wyroku poprzez uwzględnienie żądania pozwu w całości oraz zasądzenie od pozwanej kosztów procesu. Nadto wniósł o zasądzenie od pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację pozwana domagała się jej oddalenia oraz zasądzenie od powoda zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie. Wyjść należy od tego, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest zawiłe i rozbudowane ponad potrzebę wynikającą z przedmiotu sprawy i zakresu poddanych pod osąd zagadnień, a trzeba zwrócić uwagę, ze zgodnie z obowiązującym od 7.11.2019r. przepisem art. 327 1 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły. Zarówno ten fakt, jak i obszerność przytoczonych cytatów z poglądów doktryny i orzecznictwa, powtarzanych zresztą w różnych fragmentach rozważań Sądu Rejonowego, powoduje, że trudno jest wychwycić kluczowe kwestie, które zaważyły na sposobie rozstrzygnięcia sprawy. W pewnych fragmentach oceny prawne Sądu Rejonowego nie przystawały też do okoliczności sprawy; przykładowo Sąd ten najpierw ustalił stanowczo, że pozwana złożyła wniosek o udzielenie pożyczki i strony zawarły stosowną umowę ( s. 1 uzasadnienia ), a następnie czynił rozważania odnośnie do zasadności roszczenia dochodzonego przez powoda poprzedzone uwagą, że „nawet gdyby przyjąć, że strony łączyła umowa pożyczki” ( s. 13 uzasadnienia ). Pomimo tych mankamentów uważna lektura uzasadnienia wyroku pozwala odtworzyć istotę argumentacji Sądu Rejonowego. Sprowadzała się ona przede wszystkim do stwierdzenia ( s. 6-11 uzasadnienia ), w oparciu o regulacje krajowe i unijne dotyczące ochrony konsumentów oraz ich wykładnię opartą zwłaszcza na dorobku orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, że pomimo wszczęcia przez powoda procesu wekslowego, przełamaniu uległy – przez wzgląd na konieczność zapewnienia efektywnej ochrony praw pozwanej jako konsumenta – przyjmowane na gruncie art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c. oraz art. 10 i art. 17 ustawy z dnia 28.04.1936r. Prawo wekslowe tradycyjne reguły rozkładu obowiązku i ciężaru dowodu, w świetle których to rzeczą wystawcy weksla jest udowodnienie zarzutów tamujących lub niweczących, wynikających ze stosunku podstawowego, jak również zarzutów związanych z wypełnieniem weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem wekslowym. Dodatkowo Sąd Rejonowy podkreślił ( s. 6-7 i 13 uzasadnienia ), że w przypadku dochodzenia roszczenia opartego na wekslu własnym służącym zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej w umowy kredytu konsumenckiego, na sądzie spoczywa obowiązek zbadania z urzędu, czy postanowienia tej umowy mają nieuczciwy charakter. Powód w apelacji nie kwestionował prawidłowości powyższego stanowiska, przy czym o tyle nie wymagało ono szczegółowej oceny Sądu Okręgowego, że przyjęte przez Sąd Rejonowy podejście nie ważyło na wyniku procesu z tego względu, że pozwana podjęła obronę przeciwko dochodzonemu roszczeniu i w sprzeciwie od nakazu zapłaty podniosła zarzuty zmierzające do wykazania, że podpisany przez nią przy zawarciu umowy pożyczki weksel in blanco został przez powoda wypełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, gdyż powodowi nie przysługiwała wierzytelność z umowy w wysokości sumy wekslowej. Pozwana, realizując wymóg wynikający z obowiązującego wówczas art. 503 § 1 k.p.c., przytoczyła w sprzeciwie okoliczności faktyczne i wypowiedziała się co do faktów powołanych przez powoda jako podstawa żądania, a zatem te fakty, które stały się sporne ( art. 227 k.p.c. ), wymagały udowodnienia zgodnie z ogólnym regułami wynikającymi z art. 232 k.p.c. Apelacja opierała się wyłącznie na zarzutach naruszenia prawa materialnego, co było o tyle niezrozumiałe, że jednym z kluczowych motywów zaskarżonego orzeczenia było stwierdzenie przez Sąd Rejonowy, że powód nie udowodnił, aby wykonał zawartą przez strony umowę, tj. aby pozwana otrzymała kwotę pożyczki, choć okoliczność ta była sporna, gdyż pozwana wyraźnie zaprzeczyła, aby umowa została wykonana przez powoda ( s. 12 uzasadnienia ). Pozwana w sprzeciwie od nakazu zapłaty przyznała, że zawarła z powodem umowę pożyczki z 9.11.2018r., przy czym na podstawie złożonej przez powoda kserokopii dokumentu umowy Sąd Rejonowy ustalił – co nie było kwestionowane w apelacji – że kwota pożyczki wynosząca 9.000,-zł miała zostać przelana na rachunek bankowy wskazany w treści umowy. Sąd Rejonowy oceniając zaoferowany przez powoda materiał podkreślił, że powód nie przedstawił dokumentu potwierdzającego, że wykonał umowę pożyczki, a więc realizując swoje zobowiązanie wynikające z tej umowy przelał na rachunek bankowy pozwanej kwotę pożyczki, natomiast dołączone przez powoda do pisma procesowego z 28.01.2020r., stanowiącego odpowiedź na sprzeciw, wydruki karty klienta ( k.31 ) oraz zestawienia dokonanych przez pozwaną wpłat ( k.32 ) Sąd uznał za pozbawione wartości dowodowej kserokopie, które nie zostały podpisane ani potwierdzone za zgodność z oryginałem w trybie art. 129 k.p.c. ( s. 3 uzasadnienia ). Powód w apelacji nie zawarł zarzutów mających na celu podważenie tej oceny, w szczególności nie zarzucał, aby Sąd Rejonowy naruszył art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie wadliwej, nie odpowiadającej wymogom tego przepisu, oceny materiału dowodowego bądź też aby dopuścił się naruszenia innych przepisów procesowych. Powód nie wskazywał także na materiał sprawy pozwalający przyjąć, że kwota pożyczki została przelana na rachunek bankowy pozwanej, a trzeba zauważyć, że na tym etapie sprawy w dalszym ciągu fakt wykonania umowy przez powoda był podważany przez pozwaną. W ramach zarzutu naruszenia art. 720 § 1 k.c. powód podniósł, że pozwana otrzymała pożyczkę w wysokości 9.000,-zł i jej nie zwróciła w całości. Powód pominął jednak, że Sąd Rejonowy nie ustalił bynajmniej, aby pożyczka została pozwanej wypłacona, a wręcz przeciwnie – fakt ten uznał za nieudowodniony. Powód nie zgłaszał ponadto w apelacji dalszych wniosków dowodowych; wprawdzie dołączył do apelacji wydruk „(...): (...)” ( k.87 ), nie żądał jednak przeprowadzenia dowodu z tego wydruku wraz ze wskazaniem faktów, które miały zostać przy pomocy tego środka dowodowego wykazane ( art. 235